سالافيزم اعىمىنىڭ دوكترينالىق يدەولوگيياسىن XIII عاسىردا يبن تايمييا قالادى. يبن تايمييانىڭ دوكترينالىق پٸكٸرٸنٸڭ ەھلٸ سۋننە ۋەل جەماعا عالىمدارىنىڭ كٶزقاراسىمەن كەلٸسپەيتٸن تۇستارى كٶپ بولدى. سول سەبەپتٸ, يبن تايميياعا ٶز ۋاقىتىندا ەھلٸ سۋننە ۋەل جەماعا عالىمدارى ەسكەرتۋ بەرٸپ, كەيبٸر كٶزقاراسىن تەرٸسكە شىعاردى. يبن تايمييانىڭ دوكترينالىق ٸلٸمٸن XVIII عاسىردا ساۋد ارابيياسىندا ٶمٸر سٷرگەن مۇحاممەد ابدۋلۋاھھاب ناسيحاتتاپ, ارى قاراي دامىتتى. تاريحقا ٷڭٸلەر بولساق, ۋاھابشىلدىق يدەولوگييا نەگٸزٸنەن XX عاسىردىڭ باسىندا I دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن الدى. الايدا, ۋاھابشىلدىق يدەولوگييا كٶپ مۇسىلمان ەلدەرٸنەن قولداۋ تاپپاعاندىقتان, ولار ٶزدەرٸن جاعىمدى كٶرسەتۋ ماقساتىندا, بٸز «سالافيمٸز» (بۇرىنعىلاردىڭ جولىن ۇستانامىز) دەگەن ۇرانىمەن بٷگٸندە «سالافيزم» اتىمەن تانىلىپ ٷلگەردٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ولاردى جاقتايتىن بٸر بٶلٸم وتانداس دٸنتانۋشىلارىمىز سالافيلٸك اعىمدى «قالىپتى سالافي» جەنە «قاۋٸپتٸ سالافي» دەپ ەكٸگە بٶلٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسىپ جٷر. ولاردىڭ, ەلٸمٸزگە «قالىپتى سالافيلەردٸڭ زييانى جوق» دەگەن سىندى كٶزقاراستارى سول اعىمدى جاقتاپ تۇرعانداي. ٶيتكەنٸ, سالافيلٸك اعىمدى «قالىپتى سالافي» جەنە «قاۋٸپتٸ سالافي» دەپ ەكٸگە بٶلٸپ قاراۋعا كەلمەيدٸ. ولاردىڭ قاي باعىتى بولسىن سٷيەنەتٸن دوكترينالىق ەدەبيەتتەرٸ بٸر. ياعني, بەرٸ يبن تايمييا مەن مۇحاممەد ابدۋلۋاھھابتىڭ ەڭبەكتەرٸنەن اينالىپ ٶتە المايدى.
سالافيلٸك تەرٸس اعىمنىڭ باستى يدەوللوگيياسى, ول – بۋكۆاليزم. ياعني, مەڭگٷرتتەندٸرۋ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ بۋكۆاليزمدٸك يدەولوگيياسىن سٸڭٸرۋدە تٶمەندەگٸدەي تەسٸلدەردٸ پايدالانادى دەۋگە بولادى.
قۇران اياتتارى مەن حاديستەردٸ تٷسٸنۋدە سىرتقى مەنٸمەن شەكتەلۋ: ولار, «دٸندٸ اقىلمەن تٷسٸنۋگە بولمايدى, ول - فيلوسوفييا, ياعني اداسۋشىلىق» دەگەن تٷسٸنٸكتٸ قالىپتاستىرادى. ماقساتتارىنا جەتۋ ٷشٸن مەشٸت يمامدارى مەن بەلگٸلٸ يسلامتانۋشى, تەولوگتاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداۋعا, كٸتابىن وقۋعا تىيىم سالادى. ولاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداپ, كٸتاپتارىن وقىعان ادام تازا سەنٸمٸ بۇزىلىپ, اداسادى دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. سٶيتٸپ, دٸنگە جاڭا كەلگەن ادامنىڭ كٶڭٸلٸنە ٶزەگەلەرگە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك, جاۋى رەتٸندە قاراۋ تانىمىن سٸڭٸرٸپ, ٶز ايتقاندارىنان شىقپايتىنداي حەلگە كەلتٸرەدٸ. سونداي-اق, اياتتار مەن حاديستەردٸڭ مەنٸنە ٷڭٸلٸپ, دٸننٸڭ رۋحىن اقىل تۇرعىسىنان سارالاي الماعان ادامنىڭ مەڭگٷرتكە اينالارى سٶزسٸز. سالافيلٸك اعىمنىڭ عالىمدارى, يسلام دٸنٸ باسا مەن بەرگەن: «وي جٷگٸرتپەيسٸڭدەر مە?», «زەر سالمايسىڭدار ما?», «اقىلدى قولدانبايسىڭدار ما?» دەگەن جٷزدەگەن اياتتار مەن مىڭداعان حاديستەردٸڭ مەنٸن تٷسٸنبەي قالۋى مٷمكٸن بە?! جوق, مٷمكٸن ەمەس. ولاردىڭ عالىمدارى مۇنىڭ بەرٸن بٸلەدٸ. بٸلە تۇرا ٸستەمەيدٸ. ياعني, ولاردىڭ ماقساتى سوڭىنا ەرگەندەردٸ مەڭگٷرتتەندٸرٸپ, ايتقانىن ٸستەتۋ, ساياسي ماقساتتارىنا جەتۋ بولىپ تۇر. قاسيەتتٸ قۇراننىڭ العاشقى اياتىنىڭ «وقى...» ەمٸرٸمەن تٷسكەنٸن, «اقىلدى پايدالانۋ» كەرەكتٸگٸن قاتارداعى بٸر دٸني تۇلعا دا اجىراتا الادى. بۇل «وقى...» ەمٸرٸنٸڭ بٸلٸم ٸزدەۋدٸ, ٷيرەنۋدٸ, تولعانۋدى, ٶزگەلەردٸڭ پٸكٸرٸمەن ساناسۋدى, ت.ب. كٶپتەگەن ماعىنالاردى قامتيتىنى تٷسٸنٸكتٸ. سوعان قاراماستان, ولاردىڭ قۇران اياتتارى مەن حاديستەردٸڭ مەنٸنە ٷڭٸلۋگە تىيىم سالىپ, سىرتقى مەنٸمەن شەكتەپ قويۋى سٶزٸمٸزدٸڭ دەلەلٸ.
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جوققا شىعارۋ: بٸر ەلدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن جوققا شىعارۋ – سول ەلدٸ باعىت-باعدارىنان اداستىرۋدىڭ باستى شارتى. ج.بالاساعۇن بابامىزدىڭ: «كٸمدە-كٸم حالقىنان الماسا تەلٸم, ونى ٷيرەتە الماس ەشبٸر مۇعالٸم» - دەگەنٸن ەسكەرەر بولساق, اتا-بابا سالت-دەستٷرٸنە «اناۋ بيدعات», «مىناۋ شيرك» دەپ قارسى تۇرۋ حالقىمىزدىڭ ەدەت-عۇرپىمەن قالىپتاسقان ۇلتتىق تەربيەدەن قول ٷزدٸرۋدٸڭ بٸر تەسٸلٸ بولىپ تابىلادى. سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ دٸنگە جاڭا بەت بۇرعاندارعا قازاق حالقىنىڭ ەدەت-عۇرپىن مٷمكٸندٸگٸنشە دٸنگە كەرەعار ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسىپ, ٶز يدەولوگيياسىن ٶتكٸزەدٸ. جاقتاستارىن كٶبەيتەدٸ. نەتيجەدە, قازاقتى قازاققا قارسى قويىپ, ەلدٸڭ, ۇلتتىڭ بٷتٸندٸگٸن بۇزادى.
زايىرلىلىق مەملەكەتتٸ مويىنداماۋ: سالافيلٸك اعىمىنىڭ كٶزقاراسى بويىنشا, مەملەكەتتٸك كونستيتۋتسيياسى يسلام شاريعاتىنان بٶلەك, ياعني, قۇران مەن سٷننەتتەن بولماعان ساياسي جٷيە بولسا بولدى كەپٸرگە شىعارادى. زايىرلى مەملەكەتتٸڭ اتا زاڭىنا قولداۋ كٶرسەتكەن, سول ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ ٶسۋٸنە قولۇشىن بەرگەن جانداردى دا جاۋى رەتٸندە تانيدى. ولار ەلٸ ٷشٸن ادال قىزمەت ەتٸپ جاتقان, تٸپتٸ, مۇسىلمان ادامدار بولسا دا ٶز يدەولوگييالارىن قولداماعانى ٷشٸن ايىپتايدى. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا ايتقانىنداي: «مەڭگٸلٸك ەلگە اينالۋىمىز ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جەنە دٸني-رۋحاني يدەولوگيياسىندا قاراما-قايشىلىق بولماۋى قاجەت». سالافيلٸك اعىمىنىڭ مەملەكەت كونستيتۋتسيياسىنا قارسى تۇرۋى مەملەكەت تۇراقتىلىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸ داۋسىز.
ەندٸگٸ كەزەكتە, «سالافيلٸك اعىمدى قالاي اۋىزدىقتاي الامىز, ونىڭ يدەولوگيياسىن تٷبەگەيلٸ جەڭۋدٸڭ جولدارى نە?» – دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىندارى انىق. سالافيلٸك اعىمنىڭ يدەولوگيياسىنىڭ ىقپالىندا كەتكەن ادام, ەربٸر ٸسٸنە سالافيلٸك يدەولوگييانىڭ دٷربٸسٸمەن قاراپ, سول نەگٸزدە ٶمٸرلٸك ۇستانىم قالىپتاستىرادى. ونىڭ تانىمىن ٶزگەرتۋ, رايىنان قايتارۋ كٶپ كٷش سارىپ ەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. «وتان – وتباسىدان تۇرادى» دەگەندەي, وتباسىنداعى اتا-اناسىن كەپٸرگە شىعارىپ بٶلٸنۋٸ, ەيەلٸنە تالاق بەرٸپ جالعىز باستى جەسٸر ەيەلدەر مەن تەربيە كٶرمەگەن جەتٸمدەر وسى يدەولوگييانىڭ سالدارى. سوندىقتان, ولارعا قارسى تۇرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى, ول – قوعام مەن بيلٸكتٸڭ ٶزارا ٷندەسۋٸ, ۇلتتىق بٸرلٸك. بٷگٸنگٸ تاڭدا, دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ ٶزگە دە ورگاندارمەن بٸرلەسە وتىرىپ, نەتيجەلٸ جۇمىستار اتقارۋدا.
س.وقانۇلى,
قر دٸاقم دٸك دٸن مەسەلەلەرٸ
جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ
جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ
جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
