Qazir salafilik ideologiia arab elderimen shektelmei, álemniń kóptegen aimaqtaryna taralyp úlgerdi. Qazaqstan musylmandary arasynda, ásirese jastar ortasynda salafilik kózqarastar keńinen taralý ústinde. Olar jastardyń sanasyn buzyp, máńgúrtke ýaǵyzdaýda. Muny taǵy da tilge tiek etpeske bolmaidy.
Buǵan biz de kinálimiz!? Sebebi, jaqynymyzdy, óz baýyrlarymyzǵa jaqsy joldy kórsete almadyq. Ata-ana bala baǵyp, jan saqtaýdyń qamymen azanda ketkennen tún qata oraldy. Erikken bala ǵalamtordy ermegine ainaldyrǵandyqtan, óz erkin jeńe almaǵan keibir jastarymyz shetin ýaǵyzdardy tyńdap, shala jansar «dindar» boldy. «Eshten kesh jaqsy» degen, endeshe, el ishinde adasyp júrgen azamattarymyzdy jat aǵymdardyń yqpalynan arashalap, olardy qorǵaý, adasqandardy aqylǵa shaqyrý – barshamyzdyń ortaq mindetimiz. Muhammed paiǵambar: «Dinde shekten shyqpańdar, shekten shyǵý qurdymǵa ketiredi», – degen. Bir eldi ǵana emes, búkil álemdi alańdatyp otyrǵan ekstremistik jáne lańkestik áreketter shekten shyǵýshylyqtyń, radikaldy kózqarastardyń saldarynan oryn alyp otyr.
Jalpy, salafizm degen qandai aǵym? Salafizm sózin qalai túsinip júrmiz? Ózi de bul uǵymnyń mánin tereń túsinbeitin jamaǵattyń quramyna kirip, ózin «salafimin» dep jariialaý qanshalyqty durys? Mine, osy syndy san saýaldar qoǵamnyń kókeiinde júr...
Mundai suraqtarǵa otandyq dintanýshy-ǵalymdarymyz ben QMDB tarapynan júieli jaýaptar berilýde. Kóptiń kókeiindegi dúdamal saýaldarǵa «salafiiany» dinge keiinnen engen «bidǵat jol» dep anyqtama bergen, álemge áigili islam qairatkeri, professor, doktor Muhammed Said Ramazan ál-Býtidiń (1929-2013) «Salafiia» kitaby boiynsha «Salafiia» aǵymynyń paida bolý tarihy týraly bilgen-túigenimdi nazarlaryńyzǵa usynýdy jón sanadym.
Aldymen «salaf» sóziniń shyǵý tórkinine qysqasha sholý jasasaq, onyń bastapqy maǵynasy «aldyńǵy, burynǵy» degendi bildiredi. Demek, ýaqyt aǵymynyń ótken kezeńi keiingiler úshin «salaf» dep atalǵan. Alaida, bul sóz islam dininen turaqty oryn aldy da, arnaiy uǵymǵa ainalyp, basqa maǵynada qoldanylmaityn sipatqa ie boldy. Dini ádebietter «salaf» kezeńiniń islam dáýiriniń ishindegi eń abzal kezeń bolǵanyn dáleldeidi. Ol dáýir islam úmmetiniń Muhammed paiǵambardan bastalatyn alǵashqy úsh býynynyń shaǵy edi. Sebebi, Býhari men Mýslimde, Abdýllah ibn Másǵýdtan riýaiat etilgen hadiste Muhammed paiǵambar: «Adamdardyń eń abzaly – meniń zamanymdaǵylar. Odan keiingi abzaldary – olardan keiin kelgender. Olardan keiingi abzaldary – olardan keiin kelgender. Bulardan keiin kýáliginen buryn anty, antynan buryn kýáligi júretin qaýymdar keledi» – degen, iaǵni aldyńǵy úsh urpaqtyń boiynda saqtalǵan izgilikti aityp ketken.
Osy úsh býynnyń abzal bolýynyń negizgi sebebi – olardyń paiǵambar táliminen tikelei sýsyndap, ónegeli ǵumyrynan sabaq alýy. Sahabalar islamnyń senim negizderi men dini ustanymdaryn Muhammed paiǵambardan tikelei úirendi. Al, tabiǵinder (sahabalardy kórgen musylmandar) sahabalarǵa erip, tabaǵa-tabiǵinder (tabiǵinderdi kórgen musylmandar) olardyń nasihattaryn tyńdap, tálim-tárbielerin kórgendikten, sol shynaiy izgilikten nár aldy.
«Salaf» degen sózdi basty quralǵa ainaldyryp, islam shariǵaty men túsinigine jat, lańkestikke boi aldyryp júrgender úlken qatelikke urynýda. Búgingi kúni «salafizm» uǵymyn musylman atyn jamylǵan jat aǵymdar betperdege ainaldyryp, ózindik pálsapa qalyptastyrýda. Ókinishke orai, islam atyn jamylǵan, sany bar da sapasy joq jamaǵattardyń tizimine «salafizm» atymen jańa bir aǵym qosylyp, «ózgeshe» bolmystarymen erekshelenýde.
Buryńǵy salaf dáýirindegi taqýalar musylman úmmetinen basqa da kitap ieleri men qaýymdardy qamtyǵany barshaǵa málim. Sol kezeńniń ózinde islam atyn jamylǵan toptar men aǵymdar ár túrli jeleýmen musylman úmmetiniń ǵulamalary men imamdary tarapynan maquldanǵan Quran men súnnetti túsiný, tápsirleý jolynan aýytqydy. Bul aýytqý olardy ár túrli shyrǵalań men adasýshylyqqa itermelep, ishtei top-topqa bólinýge uryndyrdy. Solardyń qatarynda bolǵan harijiia, mýrjiia, muǵtazilalar keiinnen óz ishterinen kóptegen tarmaqqa bólshektenip, birin-biri kúpirlikpen aiyptady. Búgingi salafilerdiń de áreketteri men senimi harijiia, mýrjiia, muǵtazilalar sekildi ekenin baiqaýǵa bolady.
Kez kelgen reformalyq qozǵalystar sekildi adamdardy tartyp, óziniń maqsatyna jetý úshin bul aǵym «salafiia» uranyn ustandy. Bul – bidǵattar men qate nanymdar shynaiy ómirden alystatyp, «islamǵa tán emes barlyq áreketterden tazartýdy» maqsat etti. Sonda ǵana musylmandar sáláfýs-salihtardyń zamanyndaǵy dini túsinikter men ustanymǵa oralyp, solardyń izimen júrer edi degen úmit boldy. Olardyń salaf zamanyndaǵy túsinikke tabandap turýlarynyń máni – islam áleminiń basym bóliginde keń jaiylǵan bidǵattardy, qate nanymdar men túsinikterdi joiý boldy. Alaida, islamnyń aqiqatyn meńzeitin burynǵy túsinikterdi «Salaf nemese Salafiia» uranymen bailanystyrǵysy keldi. Bul maǵynalarǵa laiyq islam atyn jamylǵan salafiiadan basqa sóz bar ma?
Tarihqa uzaq ýaqyt úńildik, kóptegen zertteýler jasadyq, biraq, islamnyń eshbir dáýirinde salafiia mázhaby jaily derek kezdestermedik, sondai-aq, óziniń aǵymyna tán shekteýli pikirleri men ahlaqtaryna adamdardy shaqyrý arqyly musylmandardyń arasynda qandaida bir «salafiia» dep atalatyn top bolǵandyǵyn eshkim de aitpaǵan. Olai bolsa, búgingi kózimizben kórip júrgen, álemniń nazaryn ózine aýdaryp, daý-janjal men aitysty órshitetin bul aǵymnyń bastaýy qalai paida bolǵan? – degen suraqqa qyzqasha ǵana qosymsha jaýap izdep kóreiik...
Ýahabilik nemese salafilik aǵymynyń negizin Muhammed ibn Abdýlýahab (1703-1792 j.j.) qalaǵan. Ol HIII ǵasyrda ómir súrgen Ibn Táimiianyń qatań qaǵidaǵa súiengen burys senimin basty ideologiialyq qarý etip alǵan. Muhammed ibn Abdýlýahab áhli-súnnet senimine qaishy eńbekter jazyp, ózindik saiasi belsendiligin paidalanyp, tarih sahnasynda Arab túbegindegi Nájd aimaǵynan bastaý alǵan búlikterdiń paida bolýyna sebep boldy. Sondai-aq, bul aǵym Mysyrdy britandyqtar otarlaǵan kezeńde Jamalýddin Afǵani men Mýhammad Abdýh basqaryp, týyn jelbiretken dini-reformalyq kezeńde de qatty qarqyn ala bastady. Óitkeni, Mysyrdyń sol kezdegi jaǵdaiyna bailanysty osy qozǵalys «salafiia» uranymen tanylǵan edi.
Bul qozǵalys sáláf qaýymyna jaqyndaýǵa tyrysyp, «salafiia» uranyn óziniń aty retinde ielengenimen, basqa turǵydan salaf-salihinniń ustanymdary men áreketterin qabyldamai, kerisinshe olardan alystai berdi.
Osy kezeńde Muhammad ibn Abdýlýahab (1703-1792 jj.) esimimen bailanysty «ýahabilik» aǵymy belgili sebepterge bailanysty Nájd pen Arab túbeginiń keibir túkpirlerine taraǵan bolatyn. Ýahabi aǵymy men Mysyrdaǵy dini qozǵalysty basqarýshylardyń ortaq baǵyttary boldy. Bul piǵyl – bidǵat pen qate nanymdarǵa, ásirese sopylarǵa qarsy kúresýde baiqalatyn. Osyndai ortaq pikirler ýahabilik aǵymnyń basshylary arasynda salaf jáne salafiia sóziniń jaiylýyna negiz boldy. Barlyq mazmuny men erekshelikteri Muhammad ibn Abdýlýahabtyń negizsiz tanym-túsinigine tireledi. Olar «ýahabiia» sózinen mazasyzdanyp júrgende, «Salafiia» sózi kóńilderinen shyǵyp, «ýahabiia» sózin «salafiia» sózimen aýystyrdy da, burynǵy senimderin osy atpen taratýǵa kiristi. Sonymen, bul joldaǵylardyń pikirleri men ustanymdary Muhammed ibn Abdýlýahabpen shektelmei, odan ári salafilik aǵymǵa ulasty. Sóitip, olar «islamdy túsinip júzege asyrýda salaf aqidasynyń pikirleri men ustanǵan joldarynyń senimdi ókilderi bolamyz» degen pikir qalyptastyrǵysy keldi.
Mine, kezinde bir qozǵalystyń ataýy bolyp, sonyń ustanymdaryn taratqysy kelgender osylai bir aǵymǵa ainalyp shyǵa keldi. Bul aǵymdaǵylar ózge musylmandardan erekshelenip, ózderin ǵana «aqiqat jolyndamyz» dep sanaidy. «Biz, salaf aqidasynyń senimdi ókilimiz jáne olardyń islamdaǵy jolyn jalǵastyrýshymyz» dep kórsetkisi keledi. Bul aǵymdaǵy adamdardyń adasýshylyǵy – «eń durys islam jamaǵaty – biz» dep oilaýy.
Burynǵy salafýs-salihin ǵulamalarynan mundai ilim qalmaǵan, olardyń qai-qaisysy da musylmandar birligin bólshekteýge jol bermegen.
Endeshe, qurmetti oqyrman, bizdiń de búgingi «sáláfiiany» dinge keiinnen engen «bidǵat jol» deýden basqa amalymyz joq...
Ábýov T.T,
QR DIAQM DIK
Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý
jáne taldaý ortalyǵynyń
Dini ahýaldy taldaý jáne monitoring
bóliminiń basshysy, bas ǵylymi qyzmetker
