قازٸر سالافيلٸك يدەولوگييا اراب ەلدەرٸمەن شەكتەلمەي, ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ايماقتارىنا تارالىپ ٷلگەردٸ. قازاقستان مۇسىلماندارى اراسىندا, ەسٸرەسە جاستار ورتاسىندا سالافيلٸك كٶزقاراستار كەڭٸنەن تارالۋ ٷستٸندە. ولار جاستاردىڭ ساناسىن بۇزىپ, مەڭگٷرتكە ۋاعىزداۋدا. مۇنى تاعى دا تٸلگە تيەك ەتپەسكە بولمايدى.
بۇعان بٸز دە كٸنەلٸمٸز!? سەبەبٸ, جاقىنىمىزدى, ٶز باۋىرلارىمىزعا جاقسى جولدى كٶرسەتە المادىق. اتا-انا بالا باعىپ, جان ساقتاۋدىڭ قامىمەن ازاندا كەتكەننەن تٷن قاتا ورالدى. ەرٸككەن بالا عالامتوردى ەرمەگٸنە اينالدىرعاندىقتان, ٶز ەركٸن جەڭە الماعان كەيبٸر جاستارىمىز شەتٸن ۋاعىزداردى تىڭداپ, شالا جانسار «دٸندار» بولدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن, ەندەشە, ەل ٸشٸندە اداسىپ جٷرگەن ازاماتتارىمىزدى جات اعىمداردىڭ ىقپالىنان اراشالاپ, ولاردى قورعاۋ, اداسقانداردى اقىلعا شاقىرۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق مٸندەتٸمٸز. مۇحاممەد پايعامبار: «دٸندە شەكتەن شىقپاڭدار, شەكتەن شىعۋ قۇردىمعا كەتٸرەدٸ», – دەگەن. بٸر ەلدٸ عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدٸ الاڭداتىپ وتىرعان ەكسترەميستٸك جەنە لاڭكەستٸك ەرەكەتتەر شەكتەن شىعۋشىلىقتىڭ, راديكالدى كٶزقاراستاردىڭ سالدارىنان ورىن الىپ وتىر.
جالپى, سالافيزم دەگەن قانداي اعىم? سالافيزم سٶزٸن قالاي تٷسٸنٸپ جٷرمٸز? ٶزٸ دە بۇل ۇعىمنىڭ مەنٸن تەرەڭ تٷسٸنبەيتٸن جاماعاتتىڭ قۇرامىنا كٸرٸپ, ٶزٸن «سالافيمٸن» دەپ جارييالاۋ قانشالىقتى دۇرىس? مٸنە, وسى سىندى سان ساۋالدار قوعامنىڭ كٶكەيٸندە جٷر...
مۇنداي سۇراقتارعا وتاندىق دٸنتانۋشى-عالىمدارىمىز بەن قمدب تاراپىنان جٷيەلٸ جاۋاپتار بەرٸلۋدە. كٶپتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ دٷدامال ساۋالدارعا «سالافييانى» دٸنگە كەيٸننەن ەنگەن «بيدعات جول» دەپ انىقتاما بەرگەن, ەلەمگە ەيگٸلٸ يسلام قايراتكەرٸ, پروفەسسور, دوكتور مۇحاممەد سايد رامازان ەل-بۋتيدٸڭ (1929-2013) «سالافييا» كٸتابى بويىنشا «سالافييا» اعىمىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى تۋرالى بٸلگەن-تٷيگەنٸمدٸ نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى جٶن سانادىم.
الدىمەن «سالاف» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸنە قىسقاشا شولۋ جاساساق, ونىڭ باستاپقى ماعىناسى «الدىڭعى, بۇرىنعى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, ۋاقىت اعىمىنىڭ ٶتكەن كەزەڭٸ كەيٸنگٸلەر ٷشٸن «سالاف» دەپ اتالعان. الايدا, بۇل سٶز يسلام دٸنٸنەن تۇراقتى ورىن الدى دا, ارنايى ۇعىمعا اينالىپ, باسقا ماعىنادا قولدانىلمايتىن سيپاتقا يە بولدى. دٸني ەدەبيەتتەر «سالاف» كەزەڭٸنٸڭ يسلام دەۋٸرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ابزال كەزەڭ بولعانىن دەلەلدەيدٸ. ول دەۋٸر يسلام ٷممەتٸنٸڭ مۇحاممەد پايعامباردان باستالاتىن العاشقى ٷش بۋىنىنىڭ شاعى ەدٸ. سەبەبٸ, بۋحاري مەن مۋسليمدە, ابدۋللاح يبن مەسعۋدتان ريۋايات ەتٸلگەن حاديستە مۇحاممەد پايعامبار: «ادامداردىڭ ەڭ ابزالى – مەنٸڭ زامانىمداعىلار. ودان كەيٸنگٸ ابزالدارى – ولاردان كەيٸن كەلگەندەر. ولاردان كەيٸنگٸ ابزالدارى – ولاردان كەيٸن كەلگەندەر. بۇلاردان كەيٸن كۋەلٸگٸنەن بۇرىن انتى, انتىنان بۇرىن كۋەلٸگٸ جٷرەتٸن قاۋىمدار كەلەدٸ» – دەگەن, ياعني الدىڭعى ٷش ۇرپاقتىڭ بويىندا ساقتالعان ٸزگٸلٸكتٸ ايتىپ كەتكەن.
وسى ٷش بۋىننىڭ ابزال بولۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – ولاردىڭ پايعامبار تەلٸمٸنەن تٸكەلەي سۋسىنداپ, ٶنەگەلٸ عۇمىرىنان ساباق الۋى. ساحابالار يسلامنىڭ سەنٸم نەگٸزدەرٸ مەن دٸني ۇستانىمدارىن مۇحاممەد پايعامباردان تٸكەلەي ٷيرەندٸ. ال, تابيعيندەر (ساحابالاردى كٶرگەن مۇسىلماندار) ساحابالارعا ەرٸپ, تاباعا-تابيعيندەر (تابيعيندەردٸ كٶرگەن مۇسىلماندار) ولاردىڭ ناسيحاتتارىن تىڭداپ, تەلٸم-تەربيەلەرٸن كٶرگەندٸكتەن, سول شىنايى ٸزگٸلٸكتەن نەر الدى.
«سالاف» دەگەن سٶزدٸ باستى قۇرالعا اينالدىرىپ, يسلام شاريعاتى مەن تٷسٸنٸگٸنە جات, لاڭكەستٸككە بوي الدىرىپ جٷرگەندەر ٷلكەن قاتەلٸككە ۇرىنۋدا. بٷگٸنگٸ كٷنٸ «سالافيزم» ۇعىمىن مۇسىلمان اتىن جامىلعان جات اعىمدار بەتپەردەگە اينالدىرىپ, ٶزٸندٸك پەلساپا قالىپتاستىرۋدا. ٶكٸنٸشكە وراي, يسلام اتىن جامىلعان, سانى بار دا ساپاسى جوق جاماعاتتاردىڭ تٸزٸمٸنە «سالافيزم» اتىمەن جاڭا بٸر اعىم قوسىلىپ, «ٶزگەشە» بولمىستارىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
بۇرىڭعى سالاف دەۋٸرٸندەگٸ تاقۋالار مۇسىلمان ٷممەتٸنەن باسقا دا كٸتاپ يەلەرٸ مەن قاۋىمداردى قامتىعانى بارشاعا مەلٸم. سول كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە يسلام اتىن جامىلعان توپتار مەن اعىمدار ەر تٷرلٸ جەلەۋمەن مۇسىلمان ٷممەتٸنٸڭ عۇلامالارى مەن يمامدارى تاراپىنان ماقۇلدانعان قۇران مەن سٷننەتتٸ تٷسٸنۋ, تەپسٸرلەۋ جولىنان اۋىتقىدى. بۇل اۋىتقۋ ولاردى ەر تٷرلٸ شىرعالاڭ مەن اداسۋشىلىققا يتەرمەلەپ, ٸشتەي توپ-توپقا بٶلٸنۋگە ۇرىندىردى. سولاردىڭ قاتارىندا بولعان حاريجييا, مۋرجييا, مۇعتازيلالار كەيٸننەن ٶز ٸشتەرٸنەن كٶپتەگەن تارماققا بٶلشەكتەنٸپ, بٸرٸن-بٸرٸ كٷپٸرلٸكپەن ايىپتادى. بٷگٸنگٸ سالافيلەردٸڭ دە ەرەكەتتەرٸ مەن سەنٸمٸ حاريجييا, مۋرجييا, مۇعتازيلالار سەكٸلدٸ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
كەز كەلگەن رەفورمالىق قوزعالىستار سەكٸلدٸ ادامداردى تارتىپ, ٶزٸنٸڭ ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن بۇل اعىم «سالافييا» ۇرانىن ۇستاندى. بۇل – بيدعاتتار مەن قاتە نانىمدار شىنايى ٶمٸردەن الىستاتىپ, «يسلامعا تەن ەمەس بارلىق ەرەكەتتەردەن تازارتۋدى» ماقسات ەتتٸ. سوندا عانا مۇسىلماندار سەلەفۋس-ساليحتاردىڭ زامانىنداعى دٸني تٷسٸنٸكتەر مەن ۇستانىمعا ورالىپ, سولاردىڭ ٸزٸمەن جٷرەر ەدٸ دەگەن ٷمٸت بولدى. ولاردىڭ سالاف زامانىنداعى تٷسٸنٸككە تابانداپ تۇرۋلارىنىڭ مەنٸ – يسلام ەلەمٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە كەڭ جايىلعان بيدعاتتاردى, قاتە نانىمدار مەن تٷسٸنٸكتەردٸ جويۋ بولدى. الايدا, يسلامنىڭ اقيقاتىن مەڭزەيتٸن بۇرىنعى تٷسٸنٸكتەردٸ «سالاف نەمەسە سالافييا» ۇرانىمەن بايلانىستىرعىسى كەلدٸ. بۇل ماعىنالارعا لايىق يسلام اتىن جامىلعان سالافييادان باسقا سٶز بار ما?
تاريحقا ۇزاق ۋاقىت ٷڭٸلدٸك, كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر جاسادىق, بٸراق, يسلامنىڭ ەشبٸر دەۋٸرٸندە سالافييا مەزھابى جايلى دەرەك كەزدەستەرمەدٸك, سونداي-اق, ٶزٸنٸڭ اعىمىنا تەن شەكتەۋلٸ پٸكٸرلەرٸ مەن احلاقتارىنا ادامداردى شاقىرۋ ارقىلى مۇسىلمانداردىڭ اراسىندا قاندايدا بٸر «سالافييا» دەپ اتالاتىن توپ بولعاندىعىن ەشكٸم دە ايتپاعان. ولاي بولسا, بٷگٸنگٸ كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ جٷرگەن, ەلەمنٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارىپ, داۋ-جانجال مەن ايتىستى ٶرشٸتەتٸن بۇل اعىمنىڭ باستاۋى قالاي پايدا بولعان? – دەگەن سۇراققا قىزقاشا عانا قوسىمشا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەيٸك...
ۋاھابيلٸك نەمەسە سالافيلٸك اعىمىنىڭ نەگٸزٸن مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاھاب (1703-1792 ج.ج.) قالاعان. ول حٸٸٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن يبن تەيمييانىڭ قاتاڭ قاعيداعا سٷيەنگەن بۇرىس سەنٸمٸن باستى يدەولوگييالىق قارۋ ەتٸپ العان. مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاھاب ەھلٸ-سٷننەت سەنٸمٸنە قايشى ەڭبەكتەر جازىپ, ٶزٸندٸك ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن پايدالانىپ, تاريح ساحناسىندا اراب تٷبەگٸندەگٸ نەجد ايماعىنان باستاۋ العان بٷلٸكتەردٸڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى. سونداي-اق, بۇل اعىم مىسىردى بريتاندىقتار وتارلاعان كەزەڭدە جامالۋددين افعاني مەن مۋحامماد ابدۋح باسقارىپ, تۋىن جەلبٸرەتكەن دٸني-رەفورمالىق كەزەڭدە دە قاتتى قارقىن الا باستادى. ٶيتكەنٸ, مىسىردىڭ سول كەزدەگٸ جاعدايىنا بايلانىستى وسى قوزعالىس «سالافييا» ۇرانىمەن تانىلعان ەدٸ.
بۇل قوزعالىس سەلەف قاۋىمىنا جاقىنداۋعا تىرىسىپ, «سالافييا» ۇرانىن ٶزٸنٸڭ اتى رەتٸندە يەلەنگەنٸمەن, باسقا تۇرعىدان سالاف-ساليحيننٸڭ ۇستانىمدارى مەن ەرەكەتتەرٸن قابىلداماي, كەرٸسٸنشە ولاردان الىستاي بەردٸ.
وسى كەزەڭدە مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھاب (1703-1792 جج.) ەسٸمٸمەن بايلانىستى «ۋاھابيلٸك» اعىمى بەلگٸلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى نەجد پەن اراب تٷبەگٸنٸڭ كەيبٸر تٷكپٸرلەرٸنە تاراعان بولاتىن. ۋاھابي اعىمى مەن مىسىرداعى دٸني قوزعالىستى باسقارۋشىلاردىڭ ورتاق باعىتتارى بولدى. بۇل پيعىل – بيدعات پەن قاتە نانىمدارعا, ەسٸرەسە سوپىلارعا قارسى كٷرەسۋدە بايقالاتىن. وسىنداي ورتاق پٸكٸرلەر ۋاھابيلٸك اعىمنىڭ باسشىلارى اراسىندا سالاف جەنە سالافييا سٶزٸنٸڭ جايىلۋىنا نەگٸز بولدى. بارلىق مازمۇنى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸ مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھابتىڭ نەگٸزسٸز تانىم-تٷسٸنٸگٸنە تٸرەلەدٸ. ولار «ۋاھابييا» سٶزٸنەن مازاسىزدانىپ جٷرگەندە, «سالافييا» سٶزٸ كٶڭٸلدەرٸنەن شىعىپ, «ۋاھابييا» سٶزٸن «سالافييا» سٶزٸمەن اۋىستىردى دا, بۇرىنعى سەنٸمدەرٸن وسى اتپەن تاراتۋعا كٸرٸستٸ. سونىمەن, بۇل جولداعىلاردىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن ۇستانىمدارى مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاھابپەن شەكتەلمەي, ودان ەرٸ سالافيلٸك اعىمعا ۇلاستى. سٶيتٸپ, ولار «يسلامدى تٷسٸنٸپ جٷزەگە اسىرۋدا سالاف اقيداسىنىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن ۇستانعان جولدارىنىڭ سەنٸمدٸ ٶكٸلدەرٸ بولامىز» دەگەن پٸكٸر قالىپتاستىرعىسى كەلدٸ.
مٸنە, كەزٸندە بٸر قوزعالىستىڭ اتاۋى بولىپ, سونىڭ ۇستانىمدارىن تاراتقىسى كەلگەندەر وسىلاي بٸر اعىمعا اينالىپ شىعا كەلدٸ. بۇل اعىمداعىلار ٶزگە مۇسىلمانداردان ەرەكشەلەنٸپ, ٶزدەرٸن عانا «اقيقات جولىندامىز» دەپ سانايدى. «بٸز, سالاف اقيداسىنىڭ سەنٸمدٸ ٶكٸلٸمٸز جەنە ولاردىڭ يسلامداعى جولىن جالعاستىرۋشىمىز» دەپ كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. بۇل اعىمداعى ادامداردىڭ اداسۋشىلىعى – «ەڭ دۇرىس يسلام جاماعاتى – بٸز» دەپ ويلاۋى.
بۇرىنعى سالافۋس-ساليحين عۇلامالارىنان مۇنداي ٸلٸم قالماعان, ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا مۇسىلماندار بٸرلٸگٸن بٶلشەكتەۋگە جول بەرمەگەن.
ەندەشە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, بٸزدٸڭ دە بٷگٸنگٸ «سەلەفييانى» دٸنگە كەيٸننەن ەنگەن «بيدعات جول» دەۋدەن باسقا امالىمىز جوق...
ەبۋوۆ ت.ت,
قر دٸاقم دٸك
دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ
جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ
دٸني احۋالدى تالداۋ جەنە مونيتورينگ
بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى, باس عىلىمي قىزمەتكەر
