«Bir jyldyǵyn oilaǵan el bidai egedi, on jyldyǵyn oilaǵan el aǵash egedi, máńgiligin oilaǵan el urpaǵynyń júregine izgiliktiń dánin egedi» demekshi, izglik, imandylyq degenimiz bul - din. Abai atamyz «Múmin bolsań áýeli imandy bol, iman pendege ashady jol» - dep adamdardy meiirmdilikke, baýyrmaldylyqqa, ultjandylyqqa shaqyrǵan.
Jalpy álemdik dinderdiń ózi (Býddizm, Hristian, Islam) adamdardy meiirim men keshirimdilikke, sabyr men tózimdilkke shaqyratyn rýhani qundylyqtarǵa negizdelgen. Desekte qazirgi tańda izgilikke, tazalyqqa, adam súigishtikke shaqyratyn asyl dinderdiń biri Islam dininiń atyn jamylǵan destrýktivti toptar paida bolýda. Islamnyń atyn jamylǵan sondai adasqan toptardyń biri sáláfilik. Jalpy sáláf sóziniń etimalogiiasyna toqtalatyn bolsaq «aldyńǵy ótkender», «burynǵylar» degen maǵynany beredi. Iaǵni Muhammed paiǵambardyń kózin kórgen musylmandardy sahabalar, sahabalardy kórgen musylmandardy tabiǵinder jáne tabiǵinderdi kórgen musylmandardy tábáǵa-tábiǵinder dep ataidy. Al osy úsh býyn iaǵni sahabalar, tabiǵinder, tábáǵa-tábiǵinderdi «sáláfiler» dep ataǵan. Osy atalǵan urpaqqa VII, VIII, IX, ǵasyrlarda ómir súrgen Imam Ábý Hanifa, Imam Tahaýi, Imam Shafiǵi, Imam Máliki t.b. ǵalymdardy jatqyzsa bolady. Joǵaryda atalǵan úsh býyn naǵyz musylmandar bolǵanyna tarih kýá.
Biraq qazirgi sáláfilermiz degender shynymen "sáláftar" ma? Negizinde qazir ózderin sáláfpiz dep júrgender shyn máninde - ýahhabiler. XVIII ǵasyrda Muhammed ibn Abdýlýahhab (1704-1787) sáláfilik aǵymnyń negizin qalaýshylardyń biri. Muhammed ibn Abdýlýahhab óziniń eńbekterinde ózderi siiaqty senbeitin adamdardy kúpirlikpen aiyptap qarýly jihadqa úndegen. Ózderin «sáláfpiz» dep sanaityndar, óz qatarlaryndaǵy azamattardy Allanyń birligine shaqyrý, islam dinin bidaǵat (dinge engen jańalyq) amaldardan tazalaý, dinimizdi paiǵambar zamanyndaǵydai iaǵni orta ǵasyr adamdary sekildi ómir súrý, arab álemin biriktirý siiaqty dini fýndamentaldy ideialardy uranǵa ainaldyryp, kóptegen adamdardy týra joldan taidyryp jazyqsyz musylmandardyń qanyn tókken. Sáláfilik aǵymynyń negizin salýshy Muhammed ibn Abdýlýahhab praktikada hanbali mazhabyn ustanǵanymen, aqidada (senimde) hanbali mázhaby boiynsha dindi ustanbaidy.
Osy sebepti olardyń dini tanymy radikaldanyp qoǵamǵa ziian tigizýde. Sebebi, Muhammed ibn Abdýlýahhab «Kitabt-taýhid», (Senim kitaby), «Káshfýsh-shýbýhat», (Kúmándi nárselerden aryltý), jáne «Kitabýl-ýsýlis-sálásá», (Úsh negiz kitaby) eńbekterinde taýhid (senim), shirk, bidǵat (dinge engen jańalyq) dep kóneden kele jatqan salt-dástúrlerimizdi, ulttyq qundylyqtarymyzdy, tarihi-rýhani eskerkishterimizdi, ulttyq jáne memlekettik meiramdarymyzdy shirkke, haramǵa teńep jastardyń sanasyn ýlaýda.
Desekte kez kelgen top ýaqyt óte óz ishinen bólinip ydyraityn sekildi sáláfilerde ózara saiasi máselede birneshe toptarǵa bólinýde. Olardyń bulai bólinýine birneshe sebepter túrtki bolǵan. Máselen, amal etpegen jan «kápir me, álde musylman ba?», «kápirlermen odaqtasýǵa bola ma, bolmai ma?» «basshyǵa baǵyný», «patshany saiasatyn qoldaý nemese qoldamaý» sekildi ári aqidaǵa (senim), ári saiasatqa qatysty máseleler tóńireginde kelise almai «madhalitter», «sýrýriler», «takfirler» bolyp bólingen. Atalmysh aǵym ókilderiniń ustazdary men negizge alatyn ádebietteri bir bola tura bir-birlerin adasýshylyqpen, kúpirlikpen aiyptap, tek ózderin ǵana týra jolda júrgen musylman retinde sanaýy, shyn islam dinine jat nárse. Al bundai túsinikti batystyq ǵalym E.Trelch aitpaqshy «Dini aǵymdarǵa tán qasiet, tek ózderiniń senimin ǵana durys sanaidy jáne qoǵamnan oqshaýlanyp júredi», - degen. Qoǵamnan oqshaýlanyp, zamanǵa sai ómir súrýdiń ornyna orta ǵasyrdaǵy adamdar sekildi ómir súrýdi ańsaityn sáláfilerdi syńarjaq, radikaldy dini aǵym ekenin ańǵarýǵa bolady. Sáláfilerdiń radikaldy áreketi 2016 jyly Aqtóbe qalasyndaǵy terrorlyq aktide dáleldendi. Elbasy Nursultan Nazarbaev bul qandy oqiǵaǵa dástúrli emes dini aǵym ókilderi sáláfitter kináli dep aitqan bolatyn. Elbasynyń sózinen keiin oblysymyzdaǵy sáláfilik aǵymynyń ókilderi senimderin jasyryp biri ýasatiia endi biri hanafimiz dep sintezdelýde. Desekte sáláfiler «vkontakte», «facebook», «whatsaapp» messendjeri arqyly jańa jaqtastar jinaýda. Sáláfilik nemese basqada teris dini aǵymnyń jeteginde ketpeý úshin dinge qyzyǵýshy azamattar resmi saittar men imamdardan dini aqparat alý tiis dep esepteimin. Resmi saittardy atap ótetin bolsaq «kazislam.kz», «azan.kz», «muftyat.kz», «hibatulla.kz» t.b.
Sonymen qatar, sáláfilerdi tamyrymen jeńý úshin el bolyp kúresýimiz kerek. Sebebi sáláfilik ideologiia bul adamzatqa ziian ákeletin virýs. Bul virýska, antivirýs ata-babalarymyzdyń dástúrli dini tanymy bolmaq. Dástúrli dini tanymdy túsiný úshin tomdap dini ádebietterdi oqýdyń qajeti shamaly. Ata-babalarymyz dindi úsh aýyz sózben jetkizgen uiat bolady, obal bolady, saýap bolady dep. Bul sózderdiń maǵynalary tereń jáne ónegelik, tárbilelik, kórkem minezdilik qundylyqtarǵa toly desek qatelespeimiz. Abai atamyz óziniń óleń shýmaqtarynda:
Mahabbat pen jaratqan adam zatty
Sende súi ol Allany jannan tátti
Adam zattyń bárin súi baýyryp dep
Jáne haq joly osy dep ádiletti
Osy úsh súiý bolady imani gúl – dep Allany, adamdy,
ádilettilikti súiýge shaqyrǵan. Abai atamyz adam zatty súiý dep násiline, dinine, ultyna qaramastan adamdardy jaqsy kórýdi úndegenine asa nazar aýdarǵan jón.
Rýza, namaz, zeket, haj talassyz is
Jaqsy bolsań jaqsy tut bárin tegis
Bastapqy úshti bekitpei sońǵy tórtti
Qylǵan menen paida bermes jemis – dep adamǵa qulshylyqty úiretpesten, dinniń asyl qundylyqtaryn túsindirip kókeige toqý kerek ekenin jetkizgen. Bizde Abai atamyzdyń ádisi boiynsha óskeleń urpaqqa tárbie beretin bolsaq rýhani bai, dinine berik, senimine bekem jastar kóp bolar edi.
Jaqypov Erzat,
Jambyl oblysy ákimdigi Din problemalaryn zertteý
ortalyǵy basshysynyń orynbasary
