«بٸر جىلدىعىن ويلاعان ەل بيداي ەگەدٸ, ون جىلدىعىن ويلاعان ەل اعاش ەگەدٸ, مەڭگٸلٸگٸن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جٷرەگٸنە ٸزگٸلٸكتٸڭ دەنٸن ەگەدٸ» دەمەكشٸ, ٸزگلٸك, يماندىلىق دەگەنٸمٸز بۇل - دٸن. اباي اتامىز «مٷمين بولساڭ ەۋەلٸ يماندى بول, يمان پەندەگە اشادى جول» - دەپ ادامداردى مەيٸرمدٸلٸككە, باۋىرمالدىلىققا, ۇلتجاندىلىققا شاقىرعان.
جالپى ەلەمدٸك دٸندەردٸڭ ٶزٸ (بۋدديزم, حريستيان, يسلام) ادامداردى مەيٸرٸم مەن كەشٸرٸمدٸلٸككە, سابىر مەن تٶزٸمدٸلككە شاقىراتىن رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگٸزدەلگەن. دەسەكتە قازٸرگٸ تاڭدا ٸزگٸلٸككە, تازالىققا, ادام سٷيگٸشتٸككە شاقىراتىن اسىل دٸندەردٸڭ بٸرٸ يسلام دٸنٸنٸڭ اتىن جامىلعان دەسترۋكتيۆتٸ توپتار پايدا بولۋدا. يسلامنىڭ اتىن جامىلعان سونداي اداسقان توپتاردىڭ بٸرٸ سەلەفيلٸك. جالپى سەلەف سٶزٸنٸڭ ەتيمالوگيياسىنا توقتالاتىن بولساق «الدىڭعى ٶتكەندەر», «بۇرىنعىلار» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. ياعني مۇحاممەد پايعامباردىڭ كٶزٸن كٶرگەن مۇسىلمانداردى ساحابالار, ساحابالاردى كٶرگەن مۇسىلمانداردى تابيعيندەر جەنە تابيعيندەردٸ كٶرگەن مۇسىلمانداردى تەبەعا-تەبيعيندەر دەپ اتايدى. ال وسى ٷش بۋىن ياعني ساحابالار, تابيعيندەر, تەبەعا-تەبيعيندەردٸ «سەلەفيلەر» دەپ اتاعان. وسى اتالعان ۇرپاققا VII, VIII, IX, عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن يمام ەبۋ حانيفا, يمام تاحاۋي, يمام شافيعي, يمام مەليكي ت.ب. عالىمداردى جاتقىزسا بولادى. جوعارىدا اتالعان ٷش بۋىن ناعىز مۇسىلماندار بولعانىنا تاريح كۋە.
بٸراق قازٸرگٸ سەلەفيلەرمٸز دەگەندەر شىنىمەن "سەلەفتار" ما? نەگٸزٸندە قازٸر ٶزدەرٸن سەلەفپٸز دەپ جٷرگەندەر شىن مەنٸندە - ۋاححابيلەر. XVIII عاسىردا مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاححاب (1704-1787) سەلەفيلٸك اعىمنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ. مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاححاب ٶزٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە ٶزدەرٸ سيياقتى سەنبەيتٸن ادامداردى كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاپ قارۋلى جيھادقا ٷندەگەن. ٶزدەرٸن «سەلەفپٸز» دەپ سانايتىندار, ٶز قاتارلارىنداعى ازاماتتاردى اللانىڭ بٸرلٸگٸنە شاقىرۋ, يسلام دٸنٸن بيداعات (دٸنگە ەنگەن جاڭالىق) امالداردان تازالاۋ, دٸنٸمٸزدٸ پايعامبار زامانىنداعىداي ياعني ورتا عاسىر ادامدارى سەكٸلدٸ ٶمٸر سٷرۋ, اراب ەلەمٸن بٸرٸكتٸرۋ سيياقتى دٸني فۋندامەنتالدى يدەيالاردى ۇرانعا اينالدىرىپ, كٶپتەگەن ادامداردى تۋرا جولدان تايدىرىپ جازىقسىز مۇسىلمانداردىڭ قانىن تٶككەن. سەلەفيلٸك اعىمىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاححاب پراكتيكادا حانبالي مازھابىن ۇستانعانىمەن, اقيدادا (سەنٸمدە) حانبالي مەزحابى بويىنشا دٸندٸ ۇستانبايدى.
وسى سەبەپتٸ ولاردىڭ دٸني تانىمى راديكالدانىپ قوعامعا زييان تيگٸزۋدە. سەبەبٸ, مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاححاب «كيتابت-تاۋحيد», (سەنٸم كٸتابى), «كەشفۋش-شۋبۋھات», (كٷمەندٸ نەرسەلەردەن ارىلتۋ), جەنە «كيتابۋل-ۋسۋليس-سەلەسە», (ٷش نەگٸز كٸتابى) ەڭبەكتەرٸندە تاۋحيد (سەنٸم), شيرك, بيدعات (دٸنگە ەنگەن جاڭالىق) دەپ كٶنەدەن كەلە جاتقان سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, تاريحي-رۋحاني ەسكەركٸشتەرٸمٸزدٸ, ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك مەيرامدارىمىزدى شيرككە, حارامعا تەڭەپ جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاۋدا.
دەسەكتە كەز كەلگەن توپ ۋاقىت ٶتە ٶز ٸشٸنەن بٶلٸنٸپ ىدىرايتىن سەكٸلدٸ سەلەفيلەردە ٶزارا ساياسي مەسەلەدە بٸرنەشە توپتارعا بٶلٸنۋدە. ولاردىڭ بۇلاي بٶلٸنۋٸنە بٸرنەشە سەبەپتەر تٷرتكٸ بولعان. مەسەلەن, امال ەتپەگەن جان «كەپٸر مە, ەلدە مۇسىلمان با?», «كەپٸرلەرمەن وداقتاسۋعا بولا ما, بولماي ما?» «باسشىعا باعىنۋ», «پاتشانى ساياساتىن قولداۋ نەمەسە قولداماۋ» سەكٸلدٸ ەرٸ اقيداعا (سەنٸم), ەرٸ ساياساتقا قاتىستى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە كەلٸسە الماي «مادحاليتتەر», «سۋرۋريلەر», «تاكفيرلەر» بولىپ بٶلٸنگەن. اتالمىش اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇستازدارى مەن نەگٸزگە الاتىن ەدەبيەتتەرٸ بٸر بولا تۇرا بٸر-بٸرلەرٸن اداسۋشىلىقپەن, كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاپ, تەك ٶزدەرٸن عانا تۋرا جولدا جٷرگەن مۇسىلمان رەتٸندە ساناۋى, شىن يسلام دٸنٸنە جات نەرسە. ال بۇنداي تٷسٸنٸكتٸ باتىستىق عالىم ە.ترەلچ ايتپاقشى «دٸني اعىمدارعا تەن قاسيەت, تەك ٶزدەرٸنٸڭ سەنٸمٸن عانا دۇرىس سانايدى جەنە قوعامنان وقشاۋلانىپ جٷرەدٸ», - دەگەن. قوعامنان وقشاۋلانىپ, زامانعا ساي ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ورنىنا ورتا عاسىرداعى ادامدار سەكٸلدٸ ٶمٸر سٷرۋدٸ اڭسايتىن سەلەفيلەردٸ سىڭارجاق, راديكالدى دٸني اعىم ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. سەلەفيلەردٸڭ راديكالدى ەرەكەتٸ 2016 جىلى اقتٶبە قالاسىنداعى تەررورلىق اكتٸدە دەلەلدەندٸ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل قاندى وقيعاعا دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ سەلەفيتتەر كٸنەلٸ دەپ ايتقان بولاتىن. ەلباسىنىڭ سٶزٸنەن كەيٸن وبلىسىمىزداعى سەلەفيلٸك اعىمىنىڭ ٶكٸلدەرٸ سەنٸمدەرٸن جاسىرىپ بٸرٸ ۋاساتييا ەندٸ بٸرٸ حانافيمٸز دەپ سينتەزدەلۋدە. دەسەكتە سەلەفيلەر «ۆكونتاكتە», «facebook», «whatsaapp» مەسسەندجەرٸ ارقىلى جاڭا جاقتاستار جيناۋدا. سەلەفيلٸك نەمەسە باسقادا تەرٸس دٸني اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتپەۋ ٷشٸن دٸنگە قىزىعۋشى ازاماتتار رەسمي سايتتار مەن يمامداردان دٸني اقپارات الۋ تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. رەسمي سايتتاردى اتاپ ٶتەتٸن بولساق «kazislam.kz», «azan.kz», «muftyat.kz», «hibatulla.kz» ت.ب.
سونىمەن قاتار, سەلەفيلەردٸ تامىرىمەن جەڭۋ ٷشٸن ەل بولىپ كٷرەسۋٸمٸز كەرەك. سەبەبٸ سەلەفيلٸك يدەولوگييا بۇل ادامزاتقا زييان ەكەلەتٸن ۆيرۋس. بۇل ۆيرۋسكا, انتيۆيرۋس اتا-بابالارىمىزدىڭ دەستٷرلٸ دٸني تانىمى بولماق. دەستٷرلٸ دٸني تانىمدى تٷسٸنۋ ٷشٸن تومداپ دٸني ەدەبيەتتەردٸ وقۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. اتا-بابالارىمىز دٸندٸ ٷش اۋىز سٶزبەن جەتكٸزگەن ۇيات بولادى, وبال بولادى, ساۋاپ بولادى دەپ. بۇل سٶزدەردٸڭ ماعىنالارى تەرەڭ جەنە ٶنەگەلٸك, تەربيلەلٸك, كٶركەم مٸنەزدٸلٸك قۇندىلىقتارعا تولى دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. اباي اتامىز ٶزٸنٸڭ ٶلەڭ شۋماقتارىندا:
ماحاببات پەن جاراتقان ادام زاتتى
سەندە سٷي ول اللانى جاننان تەتتٸ
ادام زاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىپ دەپ
جەنە حاق جولى وسى دەپ ەدٸلەتتٸ
وسى ٷش سٷيۋ بولادى يماني گٷل – دەپ اللانى, ادامدى,
ەدٸلەتتٸلٸكتٸ سٷيۋگە شاقىرعان. اباي اتامىز ادام زاتتى سٷيۋ دەپ نەسٸلٸنە, دٸنٸنە, ۇلتىنا قاراماستان ادامداردى جاقسى كٶرۋدٸ ٷندەگەنٸنە اسا نازار اۋدارعان جٶن.
رۋزا, ناماز, زەكەت, حاج تالاسسىز ٸس
جاقسى بولساڭ جاقسى تۇت بەرٸن تەگٸس
باستاپقى ٷشتٸ بەكٸتپەي سوڭعى تٶرتتٸ
قىلعان مەنەن پايدا بەرمەس جەمٸس – دەپ ادامعا قۇلشىلىقتى ٷيرەتپەستەن, دٸننٸڭ اسىل قۇندىلىقتارىن تٷسٸندٸرٸپ كٶكەيگە توقۋ كەرەك ەكەنٸن جەتكٸزگەن. بٸزدە اباي اتامىزدىڭ ەدٸسٸ بويىنشا ٶسكەلەڭ ۇرپاققا تەربيە بەرەتٸن بولساق رۋحاني باي, دٸنٸنە بەرٸك, سەنٸمٸنە بەكەم جاستار كٶپ بولار ەدٸ.
جاقىپوۆ ەرزات,
جامبىل وبلىسى ەكٸمدٸگٸ دٸن پروبلەمالارىن زەرتتەۋ
ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى
