Qazirgi tańda salafilik jamaǵattar Qazaqstannyń zaiyrly qoǵamynan oqshaýlanyp, ainalasyndaǵylardan «bólek» ómir súretin toptardy quraidy. Sondai-aq olardyń arasynda ózge din ókilderi men mazhab ustanatyn musylmandardy kúpirlikpen aiyptaý (tákfir), dini negizde otbasylyq qatynastardy buzý, ózge mádeniet pen órkeniet muralaryna tózimsizdik tanytý, Qudaidyń zańymen rettelmeitin memleket pen qoǵamnan oqshaýlaný kórinisteri jii baiqalady. Sonyń saldarynan salafilik toptardyń ishindei zaiyrly bilim alýdan, zaiyrly mamandyq igerýden, aqy tólenetin eńbekten, tipti adam ómiri úshin mańyzdy dárigerlik járdemnen bas tartýǵa jeteleitin ideialar keńinen taralǵandyǵyn kórýge bolady.
Burmalanǵan mundaidini kózqarastar azamattarymyzdyń basty konstitýtsiialyq quqyqtary men bostandyǵyn shekteidi. Bul jaǵdai qoǵamda oryn alǵan zańsyz úilený-ajyrasý (neke-talaq), áielder men bala-shaǵanyń qamqorlyqsyz jáne baspanasyz qalý, halyqtyń áleýmettik qorǵalmaǵan qabatynyń ulǵaiý faktilerimen kúrdelenip keledi. Sebebi ózderin salafizm ideologiiasynyń yqpalyna túsken adamdarda otbasyn asyraý, bala-shaǵasynan qamqorlyǵyn úzbeý jaýapkershiligi joqqa tán. Oǵan zaiyrly jáne dástúrli dini-rýhani qundylyqtardy moiyndamaityn, qoǵamnan oqshaýlanǵan salafilik topqa arbalǵan adamdardyń dini ustanymdarynyń negizinde ata-anasymen, otbasymen týystyq qarym-qatynastaryn buzý oqiǵalary aiǵaq bolmaq.
Salafilik ustanymdaǵylardyń keibiri tegin memlekettik qyzmetterden, sonyń ishinde tegin meditsinalyq járdemnen, balalarǵa beriletin járdemaqydan, memlekettik salalardaǵy jumystardan bas tartyp otyr. Olardyń mundai áreketteriniń saldary qamqorsyz qalǵan áielder men bala-shaǵany qiyn jaǵdaiǵa túsiretinin álgi salafi-dindarlarymyz «dini turǵydan» túsine qoimaǵany qai-qaisymyzdy bolsa da ashyndyrary anyq. Munyń sebebi ózin «dindar» sanaityn salafilerdiń dinniń ishki mánin túsinbeýi, dástúrli dini qaǵidalar men shynaiy shariǵat sharttaryn saqtamaýy bolyp otyr.
Salafizm jamaǵatynyń ideologtary suraq-jaýap túrinde ár túrli dini saryndaǵy suhbat júrgizý arqyly dindarlarǵa qalai ómir súrý kerektigin, kimmen qarym-qatynasty saqtaý nemese úzý qajettigin úiretedi. Osylaisha maqsatty túrde ideologiialyq yqpalǵa túsken adamdardyń sanasyn basqarý júzege asyrylady. Munyń mysalyn ǵalamtor jelisinde taralǵan salafilik ýaǵyzdardyń birinde júrgizilgen kelesi suhbatqanazar salsaq.
Suhbat barysynda ózin qazaqstandyq jamaǵattanmyn dep tanystyrǵan birazamat islamdaǵy áielderdiń quqyqtaryna qatystyoǵan: «Qazir kóptegen ápke-qaryndastarymyz kúieýlerinen ajyrasyp, kókeilerinde «bala-shaǵamyzdy qalai baǵamyz?» degen saýaldar týyndap otyr. Mundai jaǵdaida áielder ózderin jáne otbasysyn asyraýy úshin qandai da bir jumysty izdep tabýyna bola ma?», – degen suraqtardy qoiǵan bolatyn.
Sondai-aq suraq qoiýshy álgi adam jamaǵattaǵy ajyrasqan áielderdi talaq etken jubaiy ózgelerden qarjylai nemese basqa da materialdyq kómek qabyldaýyna tyiym salatyndyǵyn jetkizdi.
Qoiylǵan bul saýaldarǵa jaýap retinde ideolog: «eger áieldiń kúieýi qaitys bolsa, ol keshiktirmei tezirek turmysqa shyqsyn. Al, eger áielder turmys qura almasa, onda olarǵa jumys isteýlerine ruqsat etiledi. Tek qana ol jumys qalanyń aýmaǵynda bolýy shart. Ol áielge basqa qalaǵa ketýge bolmaidy. Sondai-aq ol áielder ózge erkektermen bir saladajumys jasaýyna tyiym salynady», – degen pikirdi bildirdi.
Jamaǵat múshesi qoiǵan suraqtyń ózinen-aq bul toptardaǵy áielderdiń qanshalyqty áleýmettik-psihologiialyq aýyr jaǵdailardy bastarynan ótkizip jatqandyǵyn túsinýge bolar, alaida túisiný qiyn. Zańdy nekesi bolmaǵan soń, eri «aqiqatyn» urandatyp, óziniń jubaiy men perzenti aldyndaǵy jaýapkershilikterin oryndaýdan bas tartyp otyr. Tiri jetim-jesirlerdiń dalada panasyz qalýyna «úlken úlesin» qosýda. Onymen qoimai, bul «aqiqatshylardyń» qorǵansyz otbasyna ózgelerden qandaida bir kómek alýyna qarsylyq tanytýy salafizmdi ustanatyndardyń adami qasietterden jurdai zalymǵa ainalatynyn aiǵaqtai túspek.
Qazirgi tańda salafizmdi ustanýshylardyń arasynda keń etek alǵan zańsyz neke men talaq máselesi elimizdegi otbasy institýtyna qaýip tóndiretin úlken problemaǵa ainalyp otyr. Shariǵi qaǵidalardy burmalap túsindiretin salafilerdiń nekelesý men ajyrasýǵa at ústi qaraýy qoǵamda otbasylardyń buzylý faktileriniń jiilenýine yqpal etedi.
Salafilik toptardyń ishinde AHAJ bólimshesinde zańdy nekege tirkelmei, ata-anasynyń ruqsatynsyz nekesin qidyrýdyń saldarynan az ýaqyt ishinde 4-5, tipti 11 ret turmysqa shyǵyp úlgergen boijetkenderdi kórýge bolady. Boijetkender ár nekedegi kúieýlerinen negizsiz «talaq» alǵan soń balalarymen baspanasyz, qamqorlyqsyz qalyp qoiyp otyr. Otbasylyq jaýapkershilikten bas tartqan salafilerdiń mundai áreketterinen kóptegen qyz-kelinshekter, áiel-analar, sábiler tastandy hálge ushyraýda. Sondai-aq, áieline uialy bailanystan «talaq» degen sms-habarlamany jiberý arqyly otbasylyq jaýapkershilikten qashqaqtaý osy salafilikti ustanǵan azamattardyń arasynda ádetke ainalyp otyr.
Salafizmdi nasihattaýshy toptar áielge jamaǵattan tys oryndarda zaiyrly bilim alýǵa, ainalasyndaǵy qoǵammen emin-erkin qarym-qatynas ornatýyna, ózin jáne otbasyn asyraýyna, ózge qalaǵa nemese elge saparǵa shyǵýyna, óziniń negizgi konstitýtsiialyq quqyqtary men bostandyqtaryn paidalanýyna shekteý qoiýda. Osyǵan orai, salafizmdi Qazaqstannyń zaiyrlylyǵy men memlekettik qurylymyn, Ata zańy men konstitýtsiialyq zańdaryn, qazaq halyqynyń ulttyq mádenietin moiyndamaityn totalitarlyq uiym dep ataý negizsiz emes ekenin baiqaýǵa bolady.
Dástúrli islam shariǵatynda otbasy qurý – úlken jaýapkershilikti talap etetin mańyzdy qadam. Óitkeni otaǵasy otbasynyń ár múshesi úshin Jaratýshynyń aldynda jaýapty bolady. Islamdaǵy moraldyq jáne shariǵi normalarǵa sáikes ár adam eń aldymen óziniń, sodan soń týǵan- týystary men kórshi-qońsylarynyń aldynda, sondai-aq halqy men Otany aldynda quqyqtary men mindetteri bar. Olardyń barlyǵyn elemei qaldyrý – musylmanshylyqqa jat sipat.
Qoǵamda otbasy qundylyǵynyń saqtalmaýy kóptegen áleýmettik problemalardyń týyndaýyna ákep soqtyrady. Olardyń ishinde qamqorsyz qalǵan qyz-kelishekter men jetim balalardyń kóbeiýi, jastardyń arasynda sýitsidtik oqiǵalardyń jiilenýi, qoǵamnyń rýhani-adamgershilik turǵydan quldyraýy sekildi basqa da problemalardy uzaq tizbekteýge bolady.
Degenmen, búginde salafilik aǵymnyń yqpalyna túsken, olardan zardap shekken jandarǵa memleketimiz tarapynan jan-jaqty kómek kórsetý sharalary keshendi túrde belsendi júzege asyrylyp keledi. Aýyr áleýmettik jaǵdaiǵa tap bolǵan, dini ekstremizm baptarymen sottalǵandardyń otbasy músheleri men týǵan-týystary QR «Memlekettik ataýly áleýmettik kómek týraly» jáne «Balaly otbasylarǵa beriletin memlekettik járdemaqylar týraly» Zańdaryna sáikes ózderine tiesili ataýly áleýmettik kómekti ala bastady. Olardyń biraz bóligi Elbasymyz bekitken «Jumyspen qamtý – 2020» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda turaqty jumyspen qamtamasyz etilýde. Sondai-aq olardyń keibirine kásipkerlikpen ainalysý úshin «Kásipker» baǵdarlamasynyń negizinde qajetti nesielik kómekter berilýde. Sonymen qatar, memlekettiń áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasylarǵa kómek berý sharalarynyń qatarynda balalardy mektepke daiyndaityn «Mektepke jol» naýqandaryn atap ótýge bolady.
Salafizm sekildi radikaldy dini aǵymnyń yqpalymen kúresýdiń tiimdi joly retinde Elbasymyz «Qazaqstan-2050» strategiiasy qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Bizge qoǵamda, ásirese jastar arasynda dini ekstremizmge qarsy profilaktikany kúsheitý qajet» dep, aldyn alý jumystarynyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. Osyǵan orai, QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi eń aldymen «oqshaýlanbaǵan» halyqty eskertý jáne qoǵamnyń ár qabatynda ekstremizmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan aqparattyq-túsindirý jumystaryn belsendi júrgizip keledi. Sonymen qatar ministrlik azamattyq qoǵam institýttarymen birlese otyryp, jat aǵymnyń yqpalyna túsken adamdarmen keshendi túrde ońaltý jumystaryn júrgizýdi júieli túrde qolǵa alǵan.
Qazirgi tańda Qazaqstan ózin áleýmettik memleket retinde damýyna erekshe kóńil bólip, jeke kásipkerlikti qoldaý salasyndaǵy memlekettik saiasatty ornyqty túrde jetildirip keledi. Elbasymyzdyń bastamasymen memlekettiń áleýmettik-ekonomikalyq áleýetin kúsheitýge baǵyttalǵan ár túrli strategiialyq mańyzy bar arnaiy baǵdarlamalar qolǵa alynýda. Basty maqsat – joǵary tehnologiialyq jańa óndiristi órge súireitin shaǵyn kásipkerlikti damytý arqyly orta áleýmettik taptyń úlesin arttyrý, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý. Kez kelgen adam otbasyn asyrap-saqtaý, urpaǵyna jaqsy tálim-tárbie berý arqyly elimizdiń kórkeiýine úlken úles qosady. Bul árbir musylmannyń Otan jáne Jaratýshy aldyndaǵy qasietti boryshy.
Mýslimov M.J
QR MSM DIK «Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵy» RMM
Islamdy zertteý bóliminiń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri .
Kórneki sýret Azattyq saitynan alyndy
