قازٸرگٸ تاڭدا سالافيلٸك جاماعاتتار قازاقستاننىڭ زايىرلى قوعامىنان وقشاۋلانىپ, اينالاسىنداعىلاردان «بٶلەك» ٶمٸر سٷرەتٸن توپتاردى قۇرايدى. سونداي-اق ولاردىڭ اراسىندا ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸ مەن مازھاب ۇستاناتىن مۇسىلمانداردى كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاۋ (تەكفٸر), دٸني نەگٸزدە وتباسىلىق قاتىناستاردى بۇزۋ, ٶزگە مەدەنيەت پەن ٶركەنيەت مۇرالارىنا تٶزٸمسٸزدٸك تانىتۋ, قۇدايدىڭ زاڭىمەن رەتتەلمەيتٸن مەملەكەت پەن قوعامنان وقشاۋلانۋ كٶرٸنٸستەرٸ جيٸ بايقالادى. سونىڭ سالدارىنان سالافيلٸك توپتاردىڭ ٸشٸندەي زايىرلى بٸلٸم الۋدان, زايىرلى ماماندىق يگەرۋدەن, اقى تٶلەنەتٸن ەڭبەكتەن, تٸپتٸ ادام ٶمٸرٸ ٷشٸن ماڭىزدى دەرٸگەرلٸك جەردەمنەن باس تارتۋعا جەتەلەيتٸن يدەيالار كەڭٸنەن تارالعاندىعىن كٶرۋگە بولادى.
بۇرمالانعان مۇندايدٸني كٶزقاراستار ازاماتتارىمىزدىڭ باستى كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن شەكتەيدٸ. بۇل جاعداي قوعامدا ورىن العان زاڭسىز ٷيلەنۋ-اجىراسۋ (نەكە-تالاق), ەيەلدەر مەن بالا-شاعانىڭ قامقورلىقسىز جەنە باسپاناسىز قالۋ, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك قورعالماعان قاباتىنىڭ ۇلعايۋ فاكتٸلەرٸمەن كٷردەلەنٸپ كەلەدٸ. سەبەبٸ ٶزدەرٸن سالافيزم يدەولوگيياسىنىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ادامداردا وتباسىن اسىراۋ, بالا-شاعاسىنان قامقورلىعىن ٷزبەۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوققا تەن. وعان زايىرلى جەنە دەستٷرلٸ دٸني-رۋحاني قۇندىلىقتاردى مويىندامايتىن, قوعامنان وقشاۋلانعان سالافيلٸك توپقا اربالعان ادامداردىڭ دٸني ۇستانىمدارىنىڭ نەگٸزٸندە اتا-اناسىمەن, وتباسىمەن تۋىستىق قارىم-قاتىناستارىن بۇزۋ وقيعالارى ايعاق بولماق.
سالافيلٸك ۇستانىمداعىلاردىڭ كەيبٸرٸ تەگٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردەن, سونىڭ ٸشٸندە تەگٸن مەديتسينالىق جەردەمنەن, بالالارعا بەرٸلەتٸن جەردەماقىدان, مەملەكەتتٸك سالالارداعى جۇمىستاردان باس تارتىپ وتىر. ولاردىڭ مۇنداي ەرەكەتتەرٸنٸڭ سالدارى قامقورسىز قالعان ەيەلدەر مەن بالا-شاعانى قيىن جاعدايعا تٷسٸرەتٸنٸن ەلگٸ سالافي-دٸندارلارىمىز «دٸني تۇرعىدان» تٷسٸنە قويماعانى قاي-قايسىمىزدى بولسا دا اشىندىرارى انىق. مۇنىڭ سەبەبٸ ٶزٸن «دٸندار» سانايتىن سالافيلەردٸڭ دٸننٸڭ ٸشكٸ مەنٸن تٷسٸنبەۋٸ, دەستٷرلٸ دٸني قاعيدالار مەن شىنايى شاريعات شارتتارىن ساقتاماۋى بولىپ وتىر.
سالافيزم جاماعاتىنىڭ يدەولوگتارى سۇراق-جاۋاپ تٷرٸندە ەر تٷرلٸ دٸني سارىنداعى سۇحبات جٷرگٸزۋ ارقىلى دٸندارلارعا قالاي ٶمٸر سٷرۋ كەرەكتٸگٸن, كٸممەن قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ نەمەسە ٷزۋ قاجەتتٸگٸن ٷيرەتەدٸ. وسىلايشا ماقساتتى تٷردە يدەولوگييالىق ىقپالعا تٷسكەن ادامداردىڭ ساناسىن باسقارۋ جٷزەگە اسىرىلادى. مۇنىڭ مىسالىن عالامتور جەلٸسٸندە تارالعان سالافيلٸك ۋاعىزداردىڭ بٸرٸندە جٷرگٸزٸلگەن كەلەسٸ سۇحباتقانازار سالساق.
سۇحبات بارىسىندا ٶزٸن قازاقستاندىق جاماعاتتانمىن دەپ تانىستىرعان بٸرازامات يسلامداعى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىنا قاتىستىوعان: «قازٸر كٶپتەگەن ەپكە-قارىنداستارىمىز كٷيەۋلەرٸنەن اجىراسىپ, كٶكەيلەرٸندە «بالا-شاعامىزدى قالاي باعامىز?» دەگەن ساۋالدار تۋىنداپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا ەيەلدەر ٶزدەرٸن جەنە وتباسىسىن اسىراۋى ٷشٸن قانداي دا بٸر جۇمىستى ٸزدەپ تابۋىنا بولا ما?», – دەگەن سۇراقتاردى قويعان بولاتىن.
سونداي-اق سۇراق قويۋشى ەلگٸ ادام جاماعاتتاعى اجىراسقان ەيەلدەردٸ تالاق ەتكەن جۇبايى ٶزگەلەردەن قارجىلاي نەمەسە باسقا دا ماتەريالدىق كٶمەك قابىلداۋىنا تىيىم سالاتىندىعىن جەتكٸزدٸ.
قويىلعان بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ رەتٸندە يدەولوگ: «ەگەر ەيەلدٸڭ كٷيەۋٸ قايتىس بولسا, ول كەشٸكتٸرمەي تەزٸرەك تۇرمىسقا شىقسىن. ال, ەگەر ەيەلدەر تۇرمىس قۇرا الماسا, وندا ولارعا جۇمىس ٸستەۋلەرٸنە رۇقسات ەتٸلەدٸ. تەك قانا ول جۇمىس قالانىڭ اۋماعىندا بولۋى شارت. ول ەيەلگە باسقا قالاعا كەتۋگە بولمايدى. سونداي-اق ول ەيەلدەر ٶزگە ەركەكتەرمەن بٸر سالاداجۇمىس جاساۋىنا تىيىم سالىنادى», – دەگەن پٸكٸردٸ بٸلدٸردٸ.
جاماعات مٷشەسٸ قويعان سۇراقتىڭ ٶزٸنەن-اق بۇل توپتارداعى ەيەلدەردٸڭ قانشالىقتى ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق اۋىر جاعدايلاردى باستارىنان ٶتكٸزٸپ جاتقاندىعىن تٷسٸنۋگە بولار, الايدا تٷيسٸنۋ قيىن. زاڭدى نەكەسٸ بولماعان سوڭ, ەرٸ «اقيقاتىن» ۇرانداتىپ, ٶزٸنٸڭ جۇبايى مەن پەرزەنتٸ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتەرٸن ورىنداۋدان باس تارتىپ وتىر. تٸرٸ جەتٸم-جەسٸرلەردٸڭ دالادا پاناسىز قالۋىنا «ٷلكەن ٷلەسٸن» قوسۋدا. ونىمەن قويماي, بۇل «اقيقاتشىلاردىڭ» قورعانسىز وتباسىنا ٶزگەلەردەن قاندايدا بٸر كٶمەك الۋىنا قارسىلىق تانىتۋى سالافيزمدٸ ۇستاناتىنداردىڭ ادامي قاسيەتتەردەن جۇرداي زالىمعا اينالاتىنىن ايعاقتاي تٷسپەك.
قازٸرگٸ تاڭدا سالافيزمدٸ ۇستانۋشىلاردىڭ اراسىندا كەڭ ەتەك العان زاڭسىز نەكە مەن تالاق مەسەلەسٸ ەلٸمٸزدەگٸ وتباسى ينستيتۋتىنا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن ٷلكەن پروبلەماعا اينالىپ وتىر. شاريعي قاعيدالاردى بۇرمالاپ تٷسٸندٸرەتٸن سالافيلەردٸڭ نەكەلەسۋ مەن اجىراسۋعا ات ٷستٸ قاراۋى قوعامدا وتباسىلاردىڭ بۇزىلۋ فاكتٸلەرٸنٸڭ جيٸلەنۋٸنە ىقپال ەتەدٸ.
سالافيلٸك توپتاردىڭ ٸشٸندە احاج بٶلٸمشەسٸندە زاڭدى نەكەگە تٸركەلمەي, اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىنسىز نەكەسٸن قيدىرۋدىڭ سالدارىنان از ۋاقىت ٸشٸندە 4-5, تٸپتٸ 11 رەت تۇرمىسقا شىعىپ ٷلگەرگەن بويجەتكەندەردٸ كٶرۋگە بولادى. بويجەتكەندەر ەر نەكەدەگٸ كٷيەۋلەرٸنەن نەگٸزسٸز «تالاق» العان سوڭ بالالارىمەن باسپاناسىز, قامقورلىقسىز قالىپ قويىپ وتىر. وتباسىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن باس تارتقان سالافيلەردٸڭ مۇنداي ەرەكەتتەرٸنەن كٶپتەگەن قىز-كەلٸنشەكتەر, ەيەل-انالار, سەبيلەر تاستاندى حەلگە ۇشىراۋدا. سونداي-اق, ەيەلٸنە ۇيالى بايلانىستان «تالاق» دەگەن سمس-حابارلامانى جٸبەرۋ ارقىلى وتباسىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشقاقتاۋ وسى سالافيلٸكتٸ ۇستانعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا ەدەتكە اينالىپ وتىر.
سالافيزمدٸ ناسيحاتتاۋشى توپتار ەيەلگە جاماعاتتان تىس ورىنداردا زايىرلى بٸلٸم الۋعا, اينالاسىنداعى قوعاممەن ەمٸن-ەركٸن قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا, ٶزٸن جەنە وتباسىن اسىراۋىنا, ٶزگە قالاعا نەمەسە ەلگە ساپارعا شىعۋىنا, ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن پايدالانۋىنا شەكتەۋ قويۋدا. وسىعان وراي, سالافيزمدٸ قازاقستاننىڭ زايىرلىلىعى مەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمىن, اتا زاڭى مەن كونستيتۋتسييالىق زاڭدارىن, قازاق حالىقىنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸن مويىندامايتىن توتاليتارلىق ۇيىم دەپ اتاۋ نەگٸزسٸز ەمەس ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
دەستٷرلٸ يسلام شاريعاتىندا وتباسى قۇرۋ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن ماڭىزدى قادام. ٶيتكەنٸ وتاعاسى وتباسىنىڭ ەر مٷشەسٸ ٷشٸن جاراتۋشىنىڭ الدىندا جاۋاپتى بولادى. يسلامداعى مورالدىق جەنە شاريعي نورمالارعا سەيكەس ەر ادام ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ, سودان سوڭ تۋعان- تۋىستارى مەن كٶرشٸ-قوڭسىلارىنىڭ الدىندا, سونداي-اق حالقى مەن وتانى الدىندا قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ بار. ولاردىڭ بارلىعىن ەلەمەي قالدىرۋ – مۇسىلمانشىلىققا جات سيپات.
قوعامدا وتباسى قۇندىلىعىنىڭ ساقتالماۋى كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا ەكەپ سوقتىرادى. ولاردىڭ ٸشٸندە قامقورسىز قالعان قىز-كەلٸشەكتەر مەن جەتٸم بالالاردىڭ كٶبەيۋٸ, جاستاردىڭ اراسىندا سۋيتسيدتٸك وقيعالاردىڭ جيٸلەنۋٸ, قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك تۇرعىدان قۇلدىراۋى سەكٸلدٸ باسقا دا پروبلەمالاردى ۇزاق تٸزبەكتەۋگە بولادى.
دەگەنمەن, بٷگٸندە سالافيلٸك اعىمنىڭ ىقپالىنا تٷسكەن, ولاردان زارداپ شەككەن جاندارعا مەملەكەتٸمٸز تاراپىنان جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتۋ شارالارى كەشەندٸ تٷردە بەلسەندٸ جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. اۋىر ەلەۋمەتتٸك جاعدايعا تاپ بولعان, دٸني ەكسترەميزم باپتارىمەن سوتتالعانداردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸ مەن تۋعان-تۋىستارى قر «مەملەكەتتٸك اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك تۋرالى» جەنە «بالالى وتباسىلارعا بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك جەردەماقىلار تۋرالى» زاڭدارىنا سەيكەس ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ الا باستادى. ولاردىڭ بٸراز بٶلٸگٸ ەلباسىمىز بەكٸتكەن «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتٸلۋدە. سونداي-اق ولاردىڭ كەيبٸرٸنە كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋ ٷشٸن «كەسٸپكەر» باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزٸندە قاجەتتٸ نەسيەلٸك كٶمەكتەر بەرٸلۋدە. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن وتباسىلارعا كٶمەك بەرۋ شارالارىنىڭ قاتارىندا بالالاردى مەكتەپكە دايىندايتىن «مەكتەپكە جول» ناۋقاندارىن اتاپ ٶتۋگە بولادى.
سالافيزم سەكٸلدٸ راديكالدى دٸني اعىمنىڭ ىقپالىمەن كٷرەسۋدٸڭ تيٸمدٸ جولى رەتٸندە ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «بٸزگە قوعامدا, ەسٸرەسە جاستار اراسىندا دٸني ەكسترەميزمگە قارسى پروفيلاكتيكانى كٷشەيتۋ قاجەت» دەپ, الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. وسىعان وراي, قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ ەڭ الدىمەن «وقشاۋلانباعان» حالىقتى ەسكەرتۋ جەنە قوعامنىڭ ەر قاباتىندا ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن بەلسەندٸ جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سونىمەن قاتار مينيسترلٸك ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جات اعىمنىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ادامدارمەن كەشەندٸ تٷردە وڭالتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ جٷيەلٸ تٷردە قولعا العان.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان ٶزٸن ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸندە دامۋىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, جەكە كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى ورنىقتى تٷردە جەتٸلدٸرٸپ كەلەدٸ. ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان ەر تٷرلٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ارنايى باعدارلامالار قولعا الىنۋدا. باستى ماقسات – جوعارى تەحنولوگييالىق جاڭا ٶندٸرٸستٸ ٶرگە سٷيرەيتٸن شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ ارقىلى ورتا ەلەۋمەتتٸك تاپتىڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ. كەز كەلگەن ادام وتباسىن اسىراپ-ساقتاۋ, ۇرپاعىنا جاقسى تەلٸم-تەربيە بەرۋ ارقىلى ەلٸمٸزدٸڭ كٶركەيۋٸنە ٷلكەن ٷلەس قوسادى. بۇل ەربٸر مۇسىلماننىڭ وتان جەنە جاراتۋشى الدىنداعى قاسيەتتٸ بورىشى.
مۋسليموۆ م.ج
قر مسم دٸك «دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعى» رمم
يسلامدى زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ .
كٶرنەكٸ سۋرەت ازاتتىق سايتىنان الىندى
