Ýahhabilik aǵym qazaq jerine táýelsizdik alǵannan keiingi jyldarda kele bastady. Sáláfilik ideologiia ókilderi elimizde alǵashqy kezde qaiyrymdylyq qorlar, dini saýat ashý kýrstaryn, arab tilin úiretetin oqý oryndaryn ashyp, kóptegen jastardyń sanasyn ýlady. Qala berse orys tiline aýdarylǵan tegin dini ádebietter taratýmen dini saýaty joq qandastarymyzdy óz qatarlaryna tarta bildi.
Toqsanynshy jyldary kóptegen jastar dini bilim alý maqsatynda arab elderine bet aldy. Sonyń ishinde osy ideologiianyń shyrmaýyna ilikken keibir jastar oqýyn tamamdap, elge oralǵan soń sol dini aǵymnyń ustanymdaryn jaiýǵa kóshkenin bilemiz. (Sheih Ábsattar qajy Derbisáli. Biz ustanatyn dini jol. – Astana, 2012. 21-22-bet.)
Bul aǵym ókilderi áhlý súnnet jolyn ustanýshy 4 mázhabtyń bireýin de ustanbai ózderin «sýnna» jolynda júrmiz, «sáláfpyz» dep sanaidy. Ózderin sáláf sanai otyryp, ózi sekildi senimdi ustanbaǵan musylmandy kápir, múshrik, adasqan dep, ondai janǵa qol kóterýdi kúná sanamaidy. Ǵalymdar deńgeiindegi dini máselelerdi qarapaiym musylmandar sheshetin másele sekildi úlken daýǵa ainaldyrdy. Namaz oqymaǵan jaǵdaida meili ata-ana bolsyn, aǵaiyn týys bolsyn musylman emes dep, qarym qatynasty úzýde. Óz ata-anasyna qarsy shyǵyp, namaz oqymaǵandyqtary úshin kápir sanap, tipti bergen asyn ishýden bas tartyp jatty. Qazaq halqynyń salt-dástúrin mansuqtap, mázhab ustanýdy adasýshylyq deýde. Biraq ózderiniń de bir aǵym ekenin moiyndamaidy.
Ǵasyrymyzdaǵy ýahhabilik nemese sáláfilik baǵytty ustanýshylar ózara birneshe aǵymdarǵa bólinip ketti. Bulai bóliný barlyq aǵymǵa tán qubylys. Paida bolǵan kezkelgen aǵym ýaqyt óte kele ózara kelise almai tarmaqtarǵa bólinetini aqiqat. Olardyń bulai bólinýine birneshe sebepter túrtki bolǵan. Máselen, amal etpegen jan «kápir me, álde musylman ba?», «kápirlermen odaqtasýǵa bola ma, bolmai ma?», «basshyǵa baǵyný», «patshanyń saiasatyn qoldaý nemese qoldamaý» sekildi ári aqidaǵa ári saiasatqa qatysty máseleler tóńireginde kelise almai «madhalitter», «sýrýriler», «takfirler» bolyp bólinip ketken. Atalmysh aǵym ókilderiniń ustazdary men negizge alatyn ádebietteri bir bola tura bir-birlerin adasýshylyqpen, kúpirlikpen aiyptap, tek ózderin ǵana týra jolda júrgen musylman retinde sanaidy.
Qoryta kelgende atalmysh aǵym ókilderiniń hanafi, máliki, shafiǵi, hanbali mázhabtarynyń aqidasy men ustanymdaryna qaishy keletin tustary kóp. Sol turǵydan olardy adasqan aǵym qataryna jatqyzǵan.
Olardyń ózge musylmandardy ózderi sekildi senýge, ómir súrýge, ǵibadat etýge, bidǵattardan aýlaq bolýǵa shaqyrý barysynda kúsh qoldanyp, qan tógýi – shariǵatqa qaishy. Sebebi Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bylai degen: «Musylmandy balaǵattaý – pasyqtyq, qanyn tógý – kúpirlik» (Býhari, Iman 36; Mýslim, Iman 116).
Smaiyl SEITBEKOV,
QMDB-nyń Mańǵystaý oblysy boiynsha ókil imamy
