ۋاھھابيلٸك اعىم قازاق جەرٸنە تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ جىلداردا كەلە باستادى. سەلەفيلٸك يدەولوگييا ٶكٸلدەرٸ ەلٸمٸزدە العاشقى كەزدە قايىرىمدىلىق قورلار, دٸني ساۋات اشۋ كۋرستارىن, اراب تٸلٸن ٷيرەتەتٸن وقۋ ورىندارىن اشىپ, كٶپتەگەن جاستاردىڭ ساناسىن ۋلادى. قالا بەرسە ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان تەگٸن دٸني ەدەبيەتتەر تاراتۋمەن دٸني ساۋاتى جوق قانداستارىمىزدى ٶز قاتارلارىنا تارتا بٸلدٸ.
توقسانىنشى جىلدارى كٶپتەگەن جاستار دٸني بٸلٸم الۋ ماقساتىندا اراب ەلدەرٸنە بەت الدى. سونىڭ ٸشٸندە وسى يدەولوگييانىڭ شىرماۋىنا ٸلٸككەن كەيبٸر جاستار وقۋىن تامامداپ, ەلگە ورالعان سوڭ سول دٸني اعىمنىڭ ۇستانىمدارىن جايۋعا كٶشكەنٸن بٸلەمٸز. (شەيح ەبساتتار قاجى دەربٸسەلٸ. بٸز ۇستاناتىن دٸني جول. – استانا, 2012. 21-22-بەت.)
بۇل اعىم ٶكٸلدەرٸ ەھلۋ سٷننەت جولىن ۇستانۋشى 4 مەزھابتىڭ بٸرەۋٸن دە ۇستانباي ٶزدەرٸن «سۋننا» جولىندا جٷرمٸز, «سەلەفپىز» دەپ سانايدى. ٶزدەرٸن سەلەف ساناي وتىرىپ, ٶزٸ سەكٸلدٸ سەنٸمدٸ ۇستانباعان مۇسىلماندى كەپٸر, مٷشريك, اداسقان دەپ, ونداي جانعا قول كٶتەرۋدٸ كٷنە سانامايدى. عالىمدار دەڭگەيٸندەگٸ دٸني مەسەلەلەردٸ قاراپايىم مۇسىلماندار شەشەتٸن مەسەلە سەكٸلدٸ ٷلكەن داۋعا اينالدىردى. ناماز وقىماعان جاعدايدا مەيلٸ اتا-انا بولسىن, اعايىن تۋىس بولسىن مۇسىلمان ەمەس دەپ, قارىم قاتىناستى ٷزۋدە. ٶز اتا-اناسىنا قارسى شىعىپ, ناماز وقىماعاندىقتارى ٷشٸن كەپٸر ساناپ, تٸپتٸ بەرگەن اسىن ٸشۋدەن باس تارتىپ جاتتى. قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸن مانسۇقتاپ, مەزھاب ۇستانۋدى اداسۋشىلىق دەۋدە. بٸراق ٶزدەرٸنٸڭ دە بٸر اعىم ەكەنٸن مويىندامايدى.
عاسىرىمىزداعى ۋاھھابيلٸك نەمەسە سەلەفيلٸك باعىتتى ۇستانۋشىلار ٶزارا بٸرنەشە اعىمدارعا بٶلٸنٸپ كەتتٸ. بۇلاي بٶلٸنۋ بارلىق اعىمعا تەن قۇبىلىس. پايدا بولعان كەزكەلگەن اعىم ۋاقىت ٶتە كەلە ٶزارا كەلٸسە الماي تارماقتارعا بٶلٸنەتٸنٸ اقيقات. ولاردىڭ بۇلاي بٶلٸنۋٸنە بٸرنەشە سەبەپتەر تٷرتكٸ بولعان. مەسەلەن, امال ەتپەگەن جان «كەپٸر مە, ەلدە مۇسىلمان با?», «كەپٸرلەرمەن وداقتاسۋعا بولا ما, بولماي ما?», «باسشىعا باعىنۋ», «پاتشانىڭ ساياساتىن قولداۋ نەمەسە قولداماۋ» سەكٸلدٸ ەرٸ اقيداعا ەرٸ ساياساتقا قاتىستى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە كەلٸسە الماي «مادحاليتتەر», «سۋرۋريلەر», «تاكفيرلەر» بولىپ بٶلٸنٸپ كەتكەن. اتالمىش اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇستازدارى مەن نەگٸزگە الاتىن ەدەبيەتتەرٸ بٸر بولا تۇرا بٸر-بٸرلەرٸن اداسۋشىلىقپەن, كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاپ, تەك ٶزدەرٸن عانا تۋرا جولدا جٷرگەن مۇسىلمان رەتٸندە سانايدى.
قورىتا كەلگەندە اتالمىش اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ حانافي, مەليكي, شافيعي, حانبالي مەزھابتارىنىڭ اقيداسى مەن ۇستانىمدارىنا قايشى كەلەتٸن تۇستارى كٶپ. سول تۇرعىدان ولاردى اداسقان اعىم قاتارىنا جاتقىزعان.
ولاردىڭ ٶزگە مۇسىلمانداردى ٶزدەرٸ سەكٸلدٸ سەنۋگە, ٶمٸر سٷرۋگە, عيبادات ەتۋگە, بيدعاتتاردان اۋلاق بولۋعا شاقىرۋ بارىسىندا كٷش قولدانىپ, قان تٶگۋٸ – شاريعاتقا قايشى. سەبەبٸ پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن) بىلاي دەگەن: «مۇسىلماندى بالاعاتتاۋ – پاسىقتىق, قانىن تٶگۋ – كٷپٸرلٸك» (بۋحاري, يمان 36; مۋسليم, يمان 116).
سمايىل سەيتبەكوۆ,
قمدب-نىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا ٶكٸل يمامى
