Ibn Táimiiániń (1263/1328) sálafilik ideialaryn XVIII ǵasyrda Abdál-Ýahab (1703-1792) dini-saiasi qozǵalysqa ainaldyrdy. Ýahabshyldyq qozǵalys eki ǵasyrǵa jýyq tynymsyz kúresten soń 1927 jyly Saýd áýletiniń Nájit memleketin qurýymen aiaqtaldy. Salafilik ideianyń negizinde tarih sahnasyna shyqqan KSA (Saýd Arabiia Koroldigi) musylman elderindegi ýahabshyldyq qozǵalystarǵa negizgi dem berýshi memleket bolyp sanalady.
Budan ózge sálafilik ideologiiany qoldaityn Kýveit pen Katar jáne birqatar memleketterde qarjylyq institýttar bar. Osylardyń ishindegi Qazaqtanda sálafilik ideologiiany nasihattaǵan keibir qorlarǵa toqtalar bolsaq:
Elimizde sálafilik dini senimdi eń alǵash bolyp nasihattaǵan «Áleýmettik reformalar qoǵamy» bolyp tabylady. Bul qaiyrymdylyq qor 1952 jyly Kýveitte qurylǵan. Atalmysh uiym óz jarǵysynda basty maqsaty retinde – islamdyq bilim men tálim-tárbie jáne áleýmettik kómek kórsetýdi negizge alatynyn atap ótken. Bul uiym Qazaqstanda toqsanynshy jyldary jumys istei bastady. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ádilet basqarmasynda 1998 jyly resmi tirkelgen. Qaiyrymdylyq qor 1999 jyly QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń №268 qaýlysymen Qazaq-Kýveit ýniversitetin ashýǵa litsenziia aldy. Bastapqyda ýniversitet «0215 – arab tili jáne ádebieti», sondai-aq «0218 – dintaný» mamandyǵy boiynsha stýdentterdi daiyndaidy. Bul oqý ornynyń sheteldik oqytýshylar quramyna osy qor arqyly Iordaniia, Týnis, Egipet jáne Marokkodan dini missionerler tartyldy.
Qazaq-Kýveit ýniversitetiniń oqý baǵdarlamasy negizinen Saýd Arabiiasynyń baspalarynan shyqqan sálafilik ilimmen qamtylǵan dini oqýlyqtarmen jabdyqtaldy. «Áleýmettik reformalar qoǵamy» kommertsiialyq maqsatty emes, negizinen sálafilik ilimdi nasiqattaý úshin qurylǵandyqtan ýniversitette aqysyz tegin bilim berdi.
«Áleýmettik reformalar qoǵamy» qory qaiyrymdylyq shara retinde jetim nemese áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasydan shyqqan 150-den astam jasóspirim qyzdarǵa arnap «Mersi» qyzdar-pansionatyn da ashty.
Bilim jáne ǵylym ministrliginiń 2004 jyly júrgizgen tekserý sharalarynyń nátijesinde bul qaiyrymdylyq qordyń prozeletistik nasithat júrgizgeni anyqtaldy. Oqý oryndarynda memlekettiń konstitýtsiialyq qurylymyn buzýǵa baǵyttalǵan ideialar nasihattalǵandyǵy áshkerelendi. Osyǵan orai, Shymkent qalasynyń aýdanaralyq mamandandyrylǵan ekonomikalyq soty 2004 jyly qaiyrymdylyq qordyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qyzmetine tyiym saldy. Al 2005 jyldyń 15 naýryz aiynda qabyldanǵan Joǵary Sottyń sheshimine sáikes «Áleýmettik reformalar qoǵamy» qaiyrymdylyq qory zaiyrly úkimetke qarsy baǵyttalǵan, áleýmettik baǵdarlamalardy búrkený arqyly jumys jasaityn terroristik uiym dep tanylǵan.
Atalmysh zańbuzýshylyqtar málim bolǵan soń, qordyń qoldaýymen áreket etken Shymkent qalasyndaǵy Ońtústik Qazaqstan gýmanitarlyq akademiiasynyń jáne «Mersi» qyzdar-pansionatynyń qyzmeti 2004 jyly quzyretti organdar tarapynan toqtatyldy.
Elimizdegi sálafilik ideiany nasihattaǵan kelesi bir uiymnyń biri «Islam jastarynyń dúniejúzilik assambleiasy» bolyp tabylady. Bul uiym 1972 jyly Saýd Arabiiasynyń Jidda qalasynda «Musylman baýyrlar» uiymynyń múshesi Kamal Helýabi tarapynan quryldy. Bizdiń qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda osy uiymnyń qoldaýymen Almatyda Abai atyndaǵy QUPÝ-niń shyǵys tilderi kafedrasyndaǵy arab tili kabineti qajetti tehnikalyq-oqý materialdarymen jabdyqtalǵan.
Búginde atalmysh uiymnyń 56 elde bólimderi bar. Uiymnyń ózi tolyǵymen Saýd Arabiiasy tarapynan qarjylandyrylady.
Qazaqtanda sálafilik ilimdi júieli túrde dáriptegen qor «Káýsar» korporativtik qory bolyp tabylady. Bul qor 2005 jyly qurylyp, Almaty oblysy Qaskeleń qalasynda «Káýsar» jazdyq lagerleri birneshe ret uiymdastyrdy jáne Túriksib aýdanyndaǵy №3 «Káýsar» qyzdar-internaty men Qaskeleńdegi №2 «Káýsar» qyzdar-internatynyń qyzmetine qoldaý kórsetti. .
Qaskeleń qalasyndaǵy internat 1997 jyly 18 qazanda jetim jáne jartylai jetimder, sondai-aq jaǵdaiy tómen otbasylardan shyqqan kámeletke tolmaǵan qyzdar úshin ashylǵan. Sondai-aq, bul mekemeniń ashylýyna «Bóbek» jáne Abý Dabidegi (BAÁ) «Qyzyl jarty Ai» qaiyrymdylyq qorlary qoldaý bildirgen. Osy ýaqyttan beri bul internattan 100-den astam jas qyzdar tárbielenip shyqqan. Internat túlekteriniń keibiri oqýyn sheteldik joǵary oqý oryndarynda jalǵastyrdy. Al Almaty qalasynyń Túriksib aýdanynda ornalasqan «Káýsar» internatynda 7-18 jas aralyǵynda 90-ǵa jýyq qyzdar tárbielengen. 2005 jyly ashylǵan bul oqý ornynda dini dáristerdiń zańsyz júrgizilgendigi anyqtaldy. Barlyq quqyqbuzýshylyqtar dáleldengennen keiin, quziretti organdardyń yqpalymen bul mekemede dini dárister júrgizý toqtatyldy.
2013 jyldyń 20 mamyrynda Almaty qalasynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń otyrysynda №3 «Káýsar» internatynyń direktory E.Bainazarovqa qatysty sot úkimi shyqty. Oǵan ákimshilik jaza retinde aiyppul salynýmen qatar, zańǵa qaishy múlki tárkilenýi jáne mekeme jumysyn toqtatý týraly sheshim qabyldanǵan.
Elimizde sálafilik ilimdi keńinen nasihattaǵan oqý oryndarynyń biri «Taiba» kolledji edi. Almatyda qalasynda ornalasqan bul oqý ornyn «Taiba» halyqaralyq qaiyrymdylyq qory (AQSh) qarjylandyryp otyrǵan.
Kolledj negizinen bastaýysh jáne orta mektepterge arab tiliniń muǵalimderin daiyndaityn. Oqý merzimi 3 jylǵa jalǵasatyn bul mekemede zaiyrly pánder de oqytyldy. Kolledjde Saýd Arabiiasynan ákelingen dini saryndaǵy oqýlyqtar men oqý quraldary ǵana paidalanatyn. Kolledj basshylyǵy bilim berý salasynda mamandyǵy joq arabtardan quraldy. Al jergilikti ustazdar tek zaiyrly pánderdi oqytty. Kolledjdiń sońǵy direktory – Qazaqstanda joǵary meditsinalyq bilim alǵan (stomatolog) palestinalyq Abd ál-Mýazz.
Quqyq qorǵaý organdary kolledjdegi dini nasihat jumystary zańsyz júrgizilip jatqanyn anyqtaǵan soń, 2005 jyly atalmysh oqý orny sottyń sheshimine sáikes qyzmetin toqtatty.
Qazaqstanda sálafilik ilimdi taratýǵa basymdyq bergen qorlardyń biri «Ál-Babtin» qory bolatyn. Bul qordyń qurýshysy kýveittik iri kásipker, metsenat Ábd ál-Áziz Saýd ál-Babtin (1936 jyly týylǵan). «Ál-Babtin» qorynyń resmi saityndaǵy málimetterge sáikes, bul qor Almaty qalasynda «Ál-Babtin» medresesi men Shymkent qalasynda «Abdrahman Saýd ál-Babtin ál-Kýveiti» atyndaǵy Islamtaný institýtyn ashqan. Degenmen QR BǴM reestrinde bul bilim berý mekemesi «Shyǵystaný» institýty retinde tirkelgen.
Kýveittik metsenat tarapynan basqarylatyn bul qor Qazaqstanda memlekettik emes joǵarǵy oqý oryndaryn qarjylandyrýmen ainalysqan. Atap aitqanda, atalmysh qordyń yqpalymen Shymkent qalasynda «Abdrahman Saýd ál-Babtin ál-Kýveiti» atyndaǵy Shyǵystaný institýty 2000-2001 jyldary Qazaqstan Respýblikasynda bilim berý qyzmetimen ainalysýǵa litsenziia aldy.
Atalmysh Shyǵystaný institýty 1993 jyldyń 22 jeltoqsanynda 0307 «Qazaq tili jáne ádebieti», 0215 «Shet tili filologiiasy», 0315 «Bastaýyshta oqytý pedagogikasy men ádistemesi» jáne 0714 «Halyqaralyq ekonomikalyq qatynastar» mamandyqtary boiynsha bilim berý qyzmetin júrgizý quqyǵyna berilgen seriiasy BM№ 0000002 Memlekettik litsenziianyń negizinde jumys jasady (sońǵy eki mamandyqtardyń qoldanylý merzimi – 01.09.2002 j.). Qazirgi tańda osy qordyń qoldaýymen ashylǵan bilim berý mekemeleri Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qyzmetin toqtatqan.
Elimizde sálafilikpen qatar «Ihýan-Mýslimin» ideologiiasyn nasiqattaǵan «Qatar qaiyrymdylyq qoǵamy» da jumys istedi. «Qatar qaiyrymdylyq qoǵamy» qory Qazaqstan aýmaǵynda ótken ǵasyrdyń 90-jyldardan bastap qyzmet ete bastady. Bul qor eldegi dini oqý oryndarǵa materialdyq kómek berýmen qatar, arab elderinen sheteldik oqytýshylardy ákelip otyrǵan. Shymkent qalasynda 1997 jyly «Yqylas» jastar qoǵamdyq birlestigi qatarlyq qordyń qoldaýymen áleýmettik jaǵdaiy tómen jastar úshin internat oqý ortalyǵyn ashqan edi. Ortalyqta sol kezde 70-ke jýyq jastar oqydy. Bul oqý ornynda egipettik Mýhammad Hafaj jáne iordaniialyq Mýhammad Atyf Ýbaidata Qatar qaiyrymdylyq qorynyń demeýshilik baǵdarlamasynyń sheńberinde zańsyz dini dárister júrgizgen.
Atalmysh internattaǵy paidalanylǵan oqý quraldary da qatarlyqtar tarapynan jabdyqtalatyn. Quzyretti organdardyń tekserý sharalary nátijesinde oqýlyqtarda dini-saiasi shetin kózqarastardyń bar ekendigi anyqtaldy. 2000 jyldyń mamyrynda eki jyldyq tekserý sharalarynan keiin egipettik Mýhammad Hafaj ben onyń iordaniialyq áriptesi Mýhammad Atyf sot sheshimine sáikes «ulttyq jáne dini arazdyqty týdyrýda» aiypty dep tanyldy.
Elimizde resmi jumys istemese de keibir dini oqý oryndaryna janama túrde qarjylyq qoldaý bildirgen «Ibragim bin Abd ál-Aziz ál-Ibragim» qaiyrymdylyq qory edi. Bul qor 1970 jyly Saýda Arabiiasy Koroldiginde quryldy. Uiymnyń shtab-páteri Er-Riiadta ornalasqanymen, filialdary álemniń birqatar elderinde ashylǵan. Atalmysh saýdiialyq qordyń belsendiligi TMD elderiniń ishinde kóbine Resei Federatsiiasynyń aýmaǵynda baiqaldy. Bul elde ol 1992-2002 jyldar aralyǵynda qyzmetin jalǵastyrdy. Qordyń Reseidegi bólimi derbes zańdy tulǵa retinde memlekettik tirkeýden ótip, jergilikti medreselerge qoldaý kórsetken.
«Ibragim bin Abd ál-Aziz ál-Ibragim» qaiyrymdylyq qorynyń Reseidegi bóliminiń Qazaqstandaǵy qyzmeti negizinen 2000-jyldary halyqaralyq «Qazaq-Arab» ýniversitetine demeýshilik qoldaý bildirýmen shekteldi.
Túiin: Qazaqtanda sálafilik ilim negizinen KSA (Saýd Arabiia Koroldigi), Kýveit, Katar jáne ózgede elderde qurylǵan qaiyrymdylyq qorlary tarapynan qarjylandyrylǵanymen, budan ózge sálafi baǵytyn ustanýshy jeke kásipkerlerdiń de bul dini aǵymdy násihattaýǵa úles qosqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Onyń ishinde shetel azamttarymen qatar óz otandastarymyzdyń ishinde de sáláfilik ilimge qoldaý bildiretin jeke kásipkerlerdiń bar ekeni belgili.
e-islam.kz
