سەلەفيلەردٸ كٸمدەر قارجىلاندىرادى?

بۇدان ٶزگە سەلافيلٸك يدەولوگييانى قولدايتىن كۋۆەيت پەن كاتار جەنە بٸرقاتار مەملەكەتتەردە قارجىلىق ينستيتۋتتار بار. وسىلاردىڭ ٸشٸندەگٸ قازاقتاندا سەلافيلٸك يدەولوگييانى ناسيحاتتاعان كەيبٸر قورلارعا توقتالار بولساق:

ەلٸمٸزدە سەلافيلٸك دٸني سەنٸمدٸ ەڭ العاش بولىپ ناسيحاتتاعان «ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار قوعامى» بولىپ تابىلادى. بۇل قايىرىمدىلىق قور 1952 جىلى كۋۆەيتتە قۇرىلعان. اتالمىش ۇيىم ٶز جارعىسىندا باستى ماقساتى رەتٸندە – يسلامدىق بٸلٸم مەن تەلٸم-تەربيە جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋدٸ نەگٸزگە الاتىنىن اتاپ ٶتكەن. بۇل ۇيىم قازاقستاندا توقسانىنشى جىلدارى جۇمىس ٸستەي باستادى. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەدٸلەت باسقارماسىندا 1998 جىلى رەسمي تٸركەلگەن. قايىرىمدىلىق قور 1999 جىلى قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ №268 قاۋلىسىمەن قازاق-كۋۆەيت ۋنيۆەرسيتەتٸن اشۋعا ليتسەنزييا الدى. باستاپقىدا ۋنيۆەرسيتەت «0215 – اراب تٸلٸ جەنە ەدەبيەتٸ», سونداي-اق «0218 – دٸنتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ستۋدەنتتەردٸ دايىندايدى. بۇل وقۋ ورنىنىڭ شەتەلدٸك وقىتۋشىلار قۇرامىنا وسى قور ارقىلى يوردانييا, تۋنيس, ەگيپەت جەنە ماروككودان دٸني ميسسيونەرلەر تارتىلدى.

قازاق-كۋۆەيت ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقۋ باعدارلاماسى نەگٸزٸنەن ساۋد ارابيياسىنىڭ باسپالارىنان شىققان سەلافيلٸك ٸلٸممەن قامتىلعان دٸني وقۋلىقتارمەن جابدىقتالدى. «ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار قوعامى» كوممەرتسييالىق ماقساتتى ەمەس, نەگٸزٸنەن سەلافيلٸك ٸلٸمدٸ ناسيقاتتاۋ ٷشٸن قۇرىلعاندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتە اقىسىز تەگٸن بٸلٸم بەردٸ.

«ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار قوعامى» قورى قايىرىمدىلىق شارا رەتٸندە جەتٸم نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن وتباسىدان شىققان 150-دەن استام جاسٶسپٸرٸم قىزدارعا ارناپ «مەرسي» قىزدار-پانسيوناتىن دا اشتى.

بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ 2004 جىلى جٷرگٸزگەن تەكسەرۋ شارالارىنىڭ نەتيجەسٸندە بۇل قايىرىمدىلىق قوردىڭ پروزەلەتيستٸك ناسيتحات جٷرگٸزگەنٸ انىقتالدى. وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىن بۇزۋعا باعىتتالعان يدەيالار ناسيحاتتالعاندىعى ەشكەرەلەندٸ. وسىعان وراي, شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتى 2004 جىلى قايىرىمدىلىق قوردىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى قىزمەتٸنە تىيىم سالدى. ال 2005 جىلدىڭ 15 ناۋرىز ايىندا قابىلدانعان جوعارى سوتتىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس «ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار قوعامى» قايىرىمدىلىق قورى زايىرلى ٷكٸمەتكە قارسى باعىتتالعان, ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردى بٷركەنۋ ارقىلى جۇمىس جاسايتىن تەرروريستٸك ۇيىم دەپ تانىلعان.

اتالمىش زاڭبۇزۋشىلىقتار مەلٸم بولعان سوڭ, قوردىڭ قولداۋىمەن ەرەكەت ەتكەن شىمكەنت قالاسىنداعى وڭتٷستٸك قازاقستان گۋمانيتارلىق اكادەميياسىنىڭ جەنە «مەرسي» قىزدار-پانسيوناتىنىڭ قىزمەتٸ 2004 جىلى قۇزىرەتتٸ ورگاندار تاراپىنان توقتاتىلدى.

ەلٸمٸزدەگٸ سەلافيلٸك يدەيانى ناسيحاتتاعان كەلەسٸ بٸر ۇيىمنىڭ بٸرٸ «يسلام جاستارىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك اسسامبلەياسى» بولىپ تابىلادى. بۇل ۇيىم 1972 جىلى ساۋد ارابيياسىنىڭ جيددا قالاسىندا «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ مٷشەسٸ كامال حەلۋابي تاراپىنان قۇرىلدى. بٸزدٸڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا وسى ۇيىمنىڭ قولداۋىمەن الماتىدا اباي اتىنداعى قۇپۋ-نٸڭ شىعىس تٸلدەرٸ كافەدراسىنداعى اراب تٸلٸ كابينەتٸ قاجەتتٸ تەحنيكالىق-وقۋ ماتەريالدارىمەن جابدىقتالعان.

بٷگٸندە اتالمىش ۇيىمنىڭ 56 ەلدە بٶلٸمدەرٸ بار. ۇيىمنىڭ ٶزٸ تولىعىمەن ساۋد ارابيياسى تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى.

قازاقتاندا سەلافيلٸك ٸلٸمدٸ جٷيەلٸ تٷردە دەرٸپتەگەن قور «كەۋسار» كورپوراتيۆتٸك قورى بولىپ تابىلادى. بۇل قور 2005 جىلى قۇرىلىپ, الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ قالاسىندا «كەۋسار» جازدىق لاگەرلەرٸ بٸرنەشە رەت ۇيىمداستىردى جەنە تٷرٸكسٸب اۋدانىنداعى №3 «كەۋسار» قىزدار-ينتەرناتى مەن قاسكەلەڭدەگٸ №2 «كەۋسار» قىزدار-ينتەرناتىنىڭ قىزمەتٸنە قولداۋ كٶرسەتتٸ. .

قاسكەلەڭ قالاسىنداعى ينتەرنات 1997 جىلى 18 قازاندا جەتٸم جەنە جارتىلاي جەتٸمدەر, سونداي-اق جاعدايى تٶمەن وتباسىلاردان شىققان كەمەلەتكە تولماعان قىزدار ٷشٸن اشىلعان. سونداي-اق, بۇل مەكەمەنٸڭ اشىلۋىنا «بٶبەك» جەنە ابۋ دابيدەگٸ (باە) «قىزىل جارتى اي» قايىرىمدىلىق قورلارى قولداۋ بٸلدٸرگەن. وسى ۋاقىتتان بەرٸ بۇل ينتەرناتتان 100-دەن استام جاس قىزدار تەربيەلەنٸپ شىققان. ينتەرنات تٷلەكتەرٸنٸڭ كەيبٸرٸ وقۋىن شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاستىردى. ال الماتى قالاسىنىڭ تٷرٸكسٸب اۋدانىندا ورنالاسقان «كەۋسار» ينتەرناتىندا 7-18 جاس ارالىعىندا 90-عا جۋىق قىزدار تەربيەلەنگەن. 2005 جىلى اشىلعان بۇل وقۋ ورنىندا دٸني دەرٸستەردٸڭ زاڭسىز جٷرگٸزٸلگەندٸگٸ انىقتالدى. بارلىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار دەلەلدەنگەننەن كەيٸن, قۇزٸرەتتٸ ورگانداردىڭ ىقپالىمەن بۇل مەكەمەدە دٸني دەرٸستەر جٷرگٸزۋ توقتاتىلدى.

2013 جىلدىڭ 20 مامىرىندا الماتى قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكٸمشٸلٸك سوتىنىڭ وتىرىسىندا №3 «كەۋسار» ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى ە.باينازاروۆقا قاتىستى سوت ٷكٸمٸ شىقتى. وعان ەكٸمشٸلٸك جازا رەتٸندە ايىپپۇل سالىنۋمەن قاتار, زاڭعا قايشى مٷلكٸ تەركٸلەنۋٸ جەنە مەكەمە جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان.

ەلٸمٸزدە سەلافيلٸك ٸلٸمدٸ كەڭٸنەن ناسيحاتتاعان وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸ «تايبا» كوللەدجٸ ەدٸ. الماتىدا قالاسىندا ورنالاسقان بۇل وقۋ ورنىن «تايبا» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورى (اقش) قارجىلاندىرىپ وتىرعان.

كوللەدج نەگٸزٸنەن باستاۋىش جەنە ورتا مەكتەپتەرگە اراب تٸلٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸن دايىندايتىن. وقۋ مەرزٸمٸ 3 جىلعا جالعاساتىن بۇل مەكەمەدە زايىرلى پەندەر دە وقىتىلدى. كوللەدجدە ساۋد ارابيياسىنان ەكەلٸنگەن دٸني سارىنداعى وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى عانا پايدالاناتىن. كوللەدج باسشىلىعى بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ماماندىعى جوق ارابتاردان قۇرالدى. ال جەرگٸلٸكتٸ ۇستازدار تەك زايىرلى پەندەردٸ وقىتتى. كوللەدجدٸڭ سوڭعى ديرەكتورى – قازاقستاندا جوعارى مەديتسينالىق بٸلٸم العان (ستوماتولوگ) پالەستينالىق ابد ەل-مۋازز.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوللەدجدەگٸ دٸني ناسيحات جۇمىستارى زاڭسىز جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن انىقتاعان سوڭ, 2005 جىلى اتالمىش وقۋ ورنى سوتتىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس قىزمەتٸن توقتاتتى.

قازاقستاندا سەلافيلٸك ٸلٸمدٸ تاراتۋعا باسىمدىق بەرگەن قورلاردىڭ بٸرٸ «ەل-بابتين» قورى بولاتىن. بۇل قوردىڭ قۇرۋشىسى كۋۆەيتتٸك ٸرٸ كەسٸپكەر, مەتسەنات ەبد ەل-ەزيز ساۋد ەل-بابتين (1936 جىلى تۋىلعان). «ەل-بابتين» قورىنىڭ رەسمي سايتىنداعى مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, بۇل قور الماتى قالاسىندا «ەل-بابتين» مەدرەسەسٸ مەن شىمكەنت قالاسىندا «ابدراحمان ساۋد ەل-بابتين ەل-كۋۆەيتي» اتىنداعى يسلامتانۋ ينستيتۋتىن اشقان. دەگەنمەن قر بعم رەەسترٸندە بۇل بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸ «شىعىستانۋ» ينستيتۋتى رەتٸندە تٸركەلگەن.

كۋۆەيتتٸك مەتسەنات تاراپىنان باسقارىلاتىن بۇل قور قازاقستاندا مەملەكەتتٸك ەمەس جوعارعى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋمەن اينالىسقان. اتاپ ايتقاندا, اتالمىش قوردىڭ ىقپالىمەن شىمكەنت قالاسىندا «ابدراحمان ساۋد ەل-بابتين ەل-كۋۆەيتي» اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى 2000-2001 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بٸلٸم بەرۋ قىزمەتٸمەن اينالىسۋعا ليتسەنزييا الدى.

اتالمىش شىعىستانۋ ينستيتۋتى 1993 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا 0307 «قازاق تٸلٸ جەنە ەدەبيەتٸ», 0215 «شەت تٸلٸ فيلولوگيياسى», 0315 «باستاۋىشتا وقىتۋ پەداگوگيكاسى مەن ەدٸستەمەسٸ» جەنە 0714 «حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار» ماماندىقتارى بويىنشا بٸلٸم بەرۋ قىزمەتٸن جٷرگٸزۋ قۇقىعىنا بەرٸلگەن سەريياسى بم№ 0000002 مەملەكەتتٸك ليتسەنزييانىڭ نەگٸزٸندە جۇمىس جاسادى (سوڭعى ەكٸ ماماندىقتاردىڭ قولدانىلۋ مەرزٸمٸ – 01.09.2002 ج.). قازٸرگٸ تاڭدا وسى قوردىڭ قولداۋىمەن اشىلعان بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸ قازاقستان اۋماعىنداعى قىزمەتٸن توقتاتقان.

ەلٸمٸزدە سەلافيلٸكپەن قاتار «يحۋان-مۋسليمين» يدەولوگيياسىن ناسيقاتتاعان «قاتار قايىرىمدىلىق قوعامى» دا جۇمىس ٸستەدٸ. «قاتار قايىرىمدىلىق قوعامى» قورى قازاقستان اۋماعىندا ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلداردان باستاپ قىزمەت ەتە باستادى. بۇل قور ەلدەگٸ دٸني وقۋ ورىندارعا ماتەريالدىق كٶمەك بەرۋمەن قاتار, اراب ەلدەرٸنەن شەتەلدٸك وقىتۋشىلاردى ەكەلٸپ وتىرعان. شىمكەنت قالاسىندا 1997 جىلى «ىقىلاس» جاستار قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ قاتارلىق قوردىڭ قولداۋىمەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن جاستار ٷشٸن ينتەرنات وقۋ ورتالىعىن اشقان ەدٸ. ورتالىقتا سول كەزدە 70-كە جۋىق جاستار وقىدى. بۇل وقۋ ورنىندا ەگيپەتتٸك مۋحامماد حافاج جەنە يوردانييالىق مۋحامماد اتىف ۋبايداتا قاتار قايىرىمدىلىق قورىنىڭ دەمەۋشٸلٸك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرٸندە زاڭسىز دٸني دەرٸستەر جٷرگٸزگەن.

اتالمىش ينتەرناتتاعى پايدالانىلعان وقۋ قۇرالدارى دا قاتارلىقتار تاراپىنان جابدىقتالاتىن. قۇزىرەتتٸ ورگانداردىڭ تەكسەرۋ شارالارى نەتيجەسٸندە وقۋلىقتاردا دٸني-ساياسي شەتٸن كٶزقاراستاردىڭ بار ەكەندٸگٸ انىقتالدى. 2000 جىلدىڭ مامىرىندا ەكٸ جىلدىق تەكسەرۋ شارالارىنان كەيٸن ەگيپەتتٸك مۋحامماد حافاج بەن ونىڭ يوردانييالىق ەرٸپتەسٸ مۋحامماد اتىف سوت شەشٸمٸنە سەيكەس «ۇلتتىق جەنە دٸني ارازدىقتى تۋدىرۋدا» ايىپتى دەپ تانىلدى.

ەلٸمٸزدە رەسمي جۇمىس ٸستەمەسە دە كەيبٸر دٸني وقۋ ورىندارىنا جاناما تٷردە قارجىلىق قولداۋ بٸلدٸرگەن «يبراگيم بين ابد ەل-ازيز ەل-يبراگيم» قايىرىمدىلىق قورى ەدٸ. بۇل قور 1970 جىلى ساۋدا ارابيياسى كورولدٸگٸندە قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ شتاب-پەتەرٸ ەر-رييادتا ورنالاسقانىمەن, فيليالدارى ەلەمنٸڭ بٸرقاتار ەلدەرٸندە اشىلعان. اتالمىش ساۋدييالىق قوردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ تمد ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە كٶبٸنە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ اۋماعىندا بايقالدى. بۇل ەلدە ول 1992-2002 جىلدار ارالىعىندا قىزمەتٸن جالعاستىردى. قوردىڭ رەسەيدەگٸ بٶلٸمٸ دەربەس زاڭدى تۇلعا رەتٸندە مەملەكەتتٸك تٸركەۋدەن ٶتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ مەدرەسەلەرگە قولداۋ كٶرسەتكەن.

«يبراگيم بين ابد ەل-ازيز ەل-يبراگيم» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ رەسەيدەگٸ بٶلٸمٸنٸڭ قازاقستانداعى قىزمەتٸ نەگٸزٸنەن 2000-جىلدارى حالىقارالىق «قازاق-اراب» ۋنيۆەرسيتەتٸنە دەمەۋشٸلٸك قولداۋ بٸلدٸرۋمەن شەكتەلدٸ.

تٷيٸن: قازاقتاندا سەلافيلٸك ٸلٸم نەگٸزٸنەن كسا (ساۋد ارابييا كورولدٸگٸ), كۋۆەيت, كاتار جەنە ٶزگەدە ەلدەردە قۇرىلعان قايىرىمدىلىق قورلارى تاراپىنان قارجىلاندىرىلعانىمەن, بۇدان ٶزگە سەلافي باعىتىن ۇستانۋشى جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ دە بۇل دٸني اعىمدى نەسيحاتتاۋعا ٷلەس قوسقانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ ٸشٸندە شەتەل ازامتتارىمەن قاتار ٶز وتانداستارىمىزدىڭ ٸشٸندە دە سەلەفيلٸك ٸلٸمگە قولداۋ بٸلدٸرەتٸن جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ.

e-islam.kz