Keiingi kezde qoǵamda Islamdy jamylyp paida bolǵan teris aǵymdar sanynyń kóbeiýi ózekti máselege ainaldy. Ádette, mundai qubylys qoǵamda adamdardyń dini saýatynyń joqtyǵynan nemese saýatynyń azdyǵynan týyndaidy. Demek, qoǵamda qazaq úshin tarihi qalyptasqan dástúrli islamdy, onyń ishinde Ábý Hanifa mazhabyn nasihattaityn bilimdi mamandar qajet. Túrki halyqtarynyń Hanafi mazhabyn tańdaýynda ózindik erekshelik bar. Bul mekteptiń basqa mektepterden ereksheligi halyqtyń mádenieti men salt-dástúrine qurmetpen qarap, turmysta olardy paidalanýyna jaǵdai jasaýy. Sondyqtan da bizdiń dástúrimiz dinmen bite qainasyp ketken. Eger keibir dástúrimiz shynymen de islam qaǵidattaryna qaishy kelip jatsa, ony imamdarymyz eskertip jatady.
Al endi dini bilimdi shet memleketten oqyp kelgen jastardyń basym kópshiligi dástúrli mazhabtardy qoldaityn Islamdy emes, basqa aǵymdardy nasihattaidy. Sondai teris aǵymdardyń biri salafizm. Salafizm halqymyzdyń dástúrlerin de, Ábý Hanifa mazhabyn da túbegeili teriske shyǵarady.
Shariǵat úkimimen úilesken qaitqan adamǵa as berýdi alaiyq. Astyń artynan qaitqan adamnyń rýhyna Quran oqyp, baǵyshtap, jinalǵan aǵaiyn-týys, kórshi-qolań, jora-joldastarmen birge buryn ótkenderdiń kúnálaryn keshirýin Alladan tileimiz. Al elge berilgen astyń negizgi maqsaty sadaqa retinde qabyldanýy. Berilgen astan keiin qariialardan bata surap, sosyn Quran oqyp, taǵy alaqan jaiyp, Alladan meiirim men bereke suraý, Quran saýabyn marqumǵa baǵyshtaý bizdiń halyqtyń ǵasyrlar boiyna qalyptasqan dástúri. Bata bergenniń, as qaitarǵannyń nesi aiyp? As demekshi salafiler dastarhan basynda bet sipap as ta qaitarmaidy. Al Muhammed paiǵambardyń «Duǵa qulshylyqtyń ózegi», – dep aitqan emes pe? Osy siiaqty dástúrlerimizdi salafizm jolyn ustanǵan keibir jastarymyz joqqa shyǵarýmen álek. Tipti, olardyń keibiri Qazaqstanǵa shynaiy din islam 89-90 jyldary ǵana keldi dep aitady. Muny da estidik. Sonda bizdiń Abaidyń
«Allanyń ózi de ras, sózi de ras,
Ras sóz esh ýaqytta jalǵan bolmas.
Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti
Allany tanytýǵa sóz aiyrmas...» – dep iman sharttaryn taldaýy islam emes pe? Árine, islam.
Shákárim bolsa: «Iman degen Alla Taǵalanyń barlyǵyna, birligine, odan basqa qudai joqtyǵyna, Quran sóziniń bári shyndyǵyna anyq yqylaspen nanbaq...», – dep imandy aishyqtap ketti. Islamdy sol 90-shy jyldary tanyǵandar basqalardy ózderindei kórmesin. Atalarymyz musylman bolǵan.
Din arqyly ǵana másele sheshilmeidi. Bul jóninde Shákárim qajy bylai deidi:
«Jerdiń júzin dál taýyp,
Eshbir din joq ornyqqan.
Bárinde de bar qaýip,
Din kóbeidi sondyqtan.
Sol kóp dinde sheshý bar,
Sol sheshýdiń arty bar.
Adasqanǵa keshý bar
Keshýdiń de sharty bar».
Ulttyq minez-qulyq, salt-dástúr, ómirlik ustanymdar árbir halyq úshin óziniń áleýmettik kúshi men rýhani nárin joǵaltpaityn sarqylmas káýsar. Óitkeni, ár halyq óziniń ata-babasy ardaqtaǵan dinin, senimin tarihi jadynda taptyrmas qundylyqtar retinde qasterleidi.
Salafilerdiń tapjylmai qarsy turyp, moiyndaǵylary kelmeitin kelesi dástúrimiz – kelinniń sálem berýi. Salafizm ideologiiasy boiynsha kelinniń sálem berýi dinimizde joq degenge keledi. Sóitip, olar kelinniń sálem salýyn, qulshylyq kezindegi rýkýǵpen (namaz kezinde eńkeiý) teńestiredi. Basqasha aitqanda, adamnyń tek qana Allanyń aldynda, Allaǵa ǵana iilýine bolady. Al adam balasynyń aldynda sálem berýine islam ruqsat bermeidi. Olai jasaý Allaǵa serik qosqan bolyp sanalady eken. Osy qysqa shalbar kigen salafiler «qysqa» oilaityn kórinedi. Kelinniń sálem berýindegi máni jańa úidiń tabaldyryǵynan attaǵaly turǵan kezdegi sol otaýdyń ielerine qurmet kórsetýinde.
Dástúrimizdi durys bilmeitin, ne arnaiy dini bilimi joq shala saýattylarǵa aitarym, dinnen izgilikti, dástúrdi kórgen durys. Budan bylai jastardyń dini bilimdi elimizde, iaǵni elimizdiń dini oqý oryndarynda bilim alǵanyn qalaimyn.
Qudaiǵa shúkir, búgingi tańda elimizde dástúrli islam týraly dini bilim beretin 1 ýniversitet, 1 Islam institýty, 9 medrese bar. Atalǵan oqý oryndary QMDB-nyń bilim ordalary. Dálirek aitsaq, olar: Nur-Múbarak Egipet Islam mádenieti ýniversiteti, Respýblikalyq imamdardyń bilimin jetildirý Islam insitýty, «Ábý Hanifa» medresesi, «Ábý Bákir Syddyq» medresesi, Aqtóbe medresesi, Astana medresesi, Oral medresesi, Saryaǵash medresesi, «Hibatýlla Tarazi» medresesi, Úshqońyr (Shamalǵan) medresesi, Shymkent medresesi, Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy saýat ashý kýrsy, Qaýam ad-Din ál-Farabi at-Túrkistani atyndaǵy respýblikalyq basqa da qarilar daiyndaý ortalyqtary dini bilim beredi.
Jastar – bizdiń jarqyn bolashaǵymyz, olarǵa jiti kóńil bólý, tárbieleý – el aǵalary, din qairatkerleri men imamdarymyzdyń aldyndaǵy negizgi máselelerdiń biri. Jastardyń keleshegi osyǵan bailanysty. Óitkeni meshitke baratyn halyqtyń basym bóligi jastar. Sondyqtan da shyǵystyq túsiniktegi tárbie uǵymynyń el bolashaǵyna baǵyt-baǵdar berýdegi mańyzdylyǵy óte joǵary. Ásirese, musylmandyq túsinikte jas urpaqqa ana qursaǵynda jatqannan bastap tárbie berýge basa nazar aýdarylady.
Jastarymyzdyń san ǵasyrlar boiy qalyptasqan salt-dástúrin umytpai, qurmet tutyp qadirleýi, adami qundylyqtardy birinshi orynǵa qoiý mańyzdy. Dástúrli dinimizde ata-dástúrimizben ushtasyp jatqan adamgershilik qundylyqtar jetip jatyr: bilimge, aqylǵa, jaqsy nietke, áleýmettik ádilettikke, sonymen qatar adamdardyń quqyǵy men qurmetine erekshe kóńil bólingen.
Ǵarifolla Esim,
L.N. Gýmilev atyndaǵy
Eýraziia ulttyq ýniversiteti
Filosofiia kafedrasynyń meńgerýshisi,
f.ǵ.d., professor
Ult portaly
.jpg)