كەيٸنگٸ كەزدە قوعامدا يسلامدى جامىلىپ پايدا بولعان تەرٸس اعىمدار سانىنىڭ كٶبەيۋٸ ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالدى. ەدەتتە, مۇنداي قۇبىلىس قوعامدا ادامداردىڭ دٸني ساۋاتىنىڭ جوقتىعىنان نەمەسە ساۋاتىنىڭ ازدىعىنان تۋىندايدى. دەمەك, قوعامدا قازاق ٷشٸن تاريحي قالىپتاسقان دەستٷرلٸ يسلامدى, ونىڭ ٸشٸندە ەبۋ حانيفا مازھابىن ناسيحاتتايتىن بٸلٸمدٸ ماماندار قاجەت. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ حانافي مازھابىن تاڭداۋىندا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸك بار. بۇل مەكتەپتٸڭ باسقا مەكتەپتەردەن ەرەكشەلٸگٸ حالىقتىڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرٸنە قۇرمەتپەن قاراپ, تۇرمىستا ولاردى پايدالانۋىنا جاعداي جاساۋى. سوندىقتان دا بٸزدٸڭ دەستٷرٸمٸز دٸنمەن بٸتە قايناسىپ كەتكەن. ەگەر كەيبٸر دەستٷرٸمٸز شىنىمەن دە يسلام قاعيداتتارىنا قايشى كەلٸپ جاتسا, ونى يمامدارىمىز ەسكەرتٸپ جاتادى.
ال ەندٸ دٸني بٸلٸمدٸ شەت مەملەكەتتەن وقىپ كەلگەن جاستاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ دەستٷرلٸ مازھابتاردى قولدايتىن يسلامدى ەمەس, باسقا اعىمداردى ناسيحاتتايدى. سونداي تەرٸس اعىمداردىڭ بٸرٸ سالافيزم. سالافيزم حالقىمىزدىڭ دەستٷرلەرٸن دە, ەبۋ حانيفا مازھابىن دا تٷبەگەيلٸ تەرٸسكە شىعارادى.
شاريعات ٷكٸمٸمەن ٷيلەسكەن قايتقان ادامعا اس بەرۋدٸ الايىق. استىڭ ارتىنان قايتقان ادامنىڭ رۋحىنا قۇران وقىپ, باعىشتاپ, جينالعان اعايىن-تۋىس, كٶرشٸ-قولاڭ, جورا-جولداستارمەن بٸرگە بۇرىن ٶتكەندەردٸڭ كٷنەلارىن كەشٸرۋٸن اللادان تٸلەيمٸز. ال ەلگە بەرٸلگەن استىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ساداقا رەتٸندە قابىلدانۋى. بەرٸلگەن استان كەيٸن قارييالاردان باتا سۇراپ, سوسىن قۇران وقىپ, تاعى الاقان جايىپ, اللادان مەيٸرٸم مەن بەرەكە سۇراۋ, قۇران ساۋابىن مارقۇمعا باعىشتاۋ بٸزدٸڭ حالىقتىڭ عاسىرلار بويىنا قالىپتاسقان دەستٷرٸ. باتا بەرگەننٸڭ, اس قايتارعاننىڭ نەسٸ ايىپ? اس دەمەكشٸ سالافيلەر داستارحان باسىندا بەت سيپاپ اس تا قايتارمايدى. ال مۇحاممەد پايعامباردىڭ «دۇعا قۇلشىلىقتىڭ ٶزەگٸ», – دەپ ايتقان ەمەس پە? وسى سيياقتى دەستٷرلەرٸمٸزدٸ سالافيزم جولىن ۇستانعان كەيبٸر جاستارىمىز جوققا شىعارۋمەن ەلەك. تٸپتٸ, ولاردىڭ كەيبٸرٸ قازاقستانعا شىنايى دٸن يسلام 89-90 جىلدارى عانا كەلدٸ دەپ ايتادى. مۇنى دا ەستٸدٸك. سوندا بٸزدٸڭ ابايدىڭ
«اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس,
راس سٶز ەش ۋاقىتتا جالعان بولماس.
كٶپ كٸتاپ كەلدٸ اللادان, ونىڭ تٶرتٸ
اللانى تانىتۋعا سٶز ايىرماس...» – دەپ يمان شارتتارىن تالداۋى يسلام ەمەس پە? ەرينە, يسلام.
شەكەرٸم بولسا: «يمان دەگەن اللا تاعالانىڭ بارلىعىنا, بٸرلٸگٸنە, ودان باسقا قۇداي جوقتىعىنا, قۇران سٶزٸنٸڭ بەرٸ شىندىعىنا انىق ىقىلاسپەن نانباق...», – دەپ يماندى ايشىقتاپ كەتتٸ. يسلامدى سول 90-شى جىلدارى تانىعاندار باسقالاردى ٶزدەرٸندەي كٶرمەسٸن. اتالارىمىز مۇسىلمان بولعان.
دٸن ارقىلى عانا مەسەلە شەشٸلمەيدٸ. بۇل جٶنٸندە شەكەرٸم قاجى بىلاي دەيدٸ:
«جەردٸڭ جٷزٸن دەل تاۋىپ,
ەشبٸر دٸن جوق ورنىققان.
بەرٸندە دە بار قاۋٸپ,
دٸن كٶبەيدٸ سوندىقتان.
سول كٶپ دٸندە شەشۋ بار,
سول شەشۋدٸڭ ارتى بار.
اداسقانعا كەشۋ بار
كەشۋدٸڭ دە شارتى بار».
ۇلتتىق مٸنەز-قۇلىق, سالت-دەستٷر, ٶمٸرلٸك ۇستانىمدار ەربٸر حالىق ٷشٸن ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك كٷشٸ مەن رۋحاني نەرٸن جوعالتپايتىن سارقىلماس كەۋسار. ٶيتكەنٸ, ەر حالىق ٶزٸنٸڭ اتا-باباسى ارداقتاعان دٸنٸن, سەنٸمٸن تاريحي جادىندا تاپتىرماس قۇندىلىقتار رەتٸندە قاستەرلەيدٸ.
سالافيلەردٸڭ تاپجىلماي قارسى تۇرىپ, مويىنداعىلارى كەلمەيتٸن كەلەسٸ دەستٷرٸمٸز – كەلٸننٸڭ سەلەم بەرۋٸ. سالافيزم يدەولوگيياسى بويىنشا كەلٸننٸڭ سەلەم بەرۋٸ دٸنٸمٸزدە جوق دەگەنگە كەلەدٸ. سٶيتٸپ, ولار كەلٸننٸڭ سەلەم سالۋىن, قۇلشىلىق كەزٸندەگٸ رۋكۋعپەن (ناماز كەزٸندە ەڭكەيۋ) تەڭەستٸرەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, ادامنىڭ تەك قانا اللانىڭ الدىندا, اللاعا عانا يٸلۋٸنە بولادى. ال ادام بالاسىنىڭ الدىندا سەلەم بەرۋٸنە يسلام رۇقسات بەرمەيدٸ. ولاي جاساۋ اللاعا سەرٸك قوسقان بولىپ سانالادى ەكەن. وسى قىسقا شالبار كيگەن سالافيلەر «قىسقا» ويلايتىن كٶرٸنەدٸ. كەلٸننٸڭ سەلەم بەرۋٸندەگٸ مەنٸ جاڭا ٷيدٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاعالى تۇرعان كەزدەگٸ سول وتاۋدىڭ يەلەرٸنە قۇرمەت كٶرسەتۋٸندە.
دەستٷرٸمٸزدٸ دۇرىس بٸلمەيتٸن, نە ارنايى دٸني بٸلٸمٸ جوق شالا ساۋاتتىلارعا ايتارىم, دٸننەن ٸزگٸلٸكتٸ, دەستٷردٸ كٶرگەن دۇرىس. بۇدان بىلاي جاستاردىڭ دٸني بٸلٸمدٸ ەلٸمٸزدە, ياعني ەلٸمٸزدٸڭ دٸني وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم العانىن قالايمىن.
قۇدايعا شٷكٸر, بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە دەستٷرلٸ يسلام تۋرالى دٸني بٸلٸم بەرەتٸن 1 ۋنيۆەرسيتەت, 1 يسلام ينستيتۋتى, 9 مەدرەسە بار. اتالعان وقۋ ورىندارى قمدب-نىڭ بٸلٸم وردالارى. دەلٸرەك ايتساق, ولار: نۇر-مٷباراك ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸ, رەسپۋبليكالىق يمامداردىڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ يسلام ينسيتۋتى, «ەبۋ حانيفا» مەدرەسەسٸ, «ەبۋ بەكٸر سىددىق» مەدرەسەسٸ, اقتٶبە مەدرەسەسٸ, استانا مەدرەسەسٸ, ورال مەدرەسەسٸ, سارىاعاش مەدرەسەسٸ, «ھيباتۋللا تارازي» مەدرەسەسٸ, ٷشقوڭىر (شامالعان) مەدرەسەسٸ, شىمكەنت مەدرەسەسٸ, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى ساۋات اشۋ كۋرسى, قاۋام اد-دين ەل-فارابي ات-تٷركٸستاني اتىنداعى رەسپۋبليكالىق باسقا دا قاريلار دايىنداۋ ورتالىقتارى دٸني بٸلٸم بەرەدٸ.
جاستار – بٸزدٸڭ جارقىن بولاشاعىمىز, ولارعا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋ, تەربيەلەۋ – ەل اعالارى, دٸن قايراتكەرلەرٸ مەن يمامدارىمىزدىڭ الدىنداعى نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. جاستاردىڭ كەلەشەگٸ وسىعان بايلانىستى. ٶيتكەنٸ مەشٸتكە باراتىن حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ جاستار. سوندىقتان دا شىعىستىق تٷسٸنٸكتەگٸ تەربيە ۇعىمىنىڭ ەل بولاشاعىنا باعىت-باعدار بەرۋدەگٸ ماڭىزدىلىعى ٶتە جوعارى. ەسٸرەسە, مۇسىلماندىق تٷسٸنٸكتە جاس ۇرپاققا انا قۇرساعىندا جاتقاننان باستاپ تەربيە بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلادى.
جاستارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-دەستٷرٸن ۇمىتپاي, قۇرمەت تۇتىپ قادٸرلەۋٸ, ادامي قۇندىلىقتاردى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويۋ ماڭىزدى. دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدە اتا-دەستٷرٸمٸزبەن ۇشتاسىپ جاتقان ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار جەتٸپ جاتىر: بٸلٸمگە, اقىلعا, جاقسى نيەتكە, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸككە, سونىمەن قاتار ادامداردىڭ قۇقىعى مەن قۇرمەتٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنگەن.
عاريفوللا ەسٸم,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ
فيلوسوفييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ,
ف.ع.د., پروفەسسور
ۇلت پورتالى
.jpg)