Osydan biraz jyldar buryn, elimizdiń birtýar azamaty, aqyn, kórnekti jazýshy Sáken Seifýllinniń 125 jyldyǵy atap ótildi. Kezinde halqymyzdy bilim alýǵa úndegen jáne eli úshin aianbai qyzmet etken tulǵa ómiriniń kóptegen qyry, áli kúnge deiin belgisiz. Sondai zerttelip, qaǵaz betine túspegen ómiriniń bir kezeńi – onyń Úrjar óńirinde bolyp, jarty jyldan astam uiymdastyrý jumystaryn júrgizgeni.
«Qýǵyn-súrginnen, ashtyqtan qalyń qazaqtyń Qytaiǵa aýyp jatqan kezi. Sol eldi toqtatpaq bolyp jáne ujymdastyrýǵa uiytqy bolýǵa arnaiy kelgen edi» deidi bul jaidy biletin qariialar. Sondai qarttyń biri – Baǵi Qaspaqbaevamen áńgimelesip, qolyndaǵy osy óńir azamaty Ospanbai Oryntaevtyń kóne derekterge úńilip qaǵazǵa túsirgen málimetterin usynyp otyrmyz. Ospanbaidyń estelikteri 1931 jyldyń kókek aiy, aýyl eńbekshileri jan aiamai jumys atqaryp júrgen shaq. Óitkeni arteldiń jigitteri men qyzdary biyldyń ózinde mektepti, 17 úidi, dúken men monshany, qoimany salyp bitirýi tiis. Qurylys brigadiri Saqan Shyńǵysbaev, Satybaldy Sababaevtarda tynym joq. Al prorab V.Davydov, onyń kómekshileri Nursálim Qaiyrkóbenov, Qojahmet Batashov, Sadyq Stambekov isti basqaryp júr. Sol jyly kúzdiń bir kúni bolatyn. Adamdar qyzý eńbek etýde. Kún eńkeigen kez. Aýdan jaqtan bir par atty sýyt júrispen kele jatty.
– Bul kim boldy eken? – desti qurylysshylar. – E, kúndegi kóp ókildiń biri shyǵar, – dedi Qydyrbai Ysmaǵululy degen palýan jigit. Jekkenderi eki jiren qasqa at. Rezeńke dóńgelekti jeńil arba. Bojyshymen úsh kisi. Úi qalap jatqandardyń qasyna kep toqtady. Biri ózimizge tanymal tolyq deneli, imek muryn, eńgezerdei qara tory kisi. Ol – Úrjar aýdandyq atqarý komitetiniń predsedateli Perzadaev. Qasyndaǵy kisi suńǵaq boily, iyqty, tik deneli, keń jaýyryn, qara torynyń kóriktisi. Qoiý imek qasty, qyr muryn, kózi móp-móldir qaraqattai. Basynda pushpaq bórik bar. Arbadan túse bere plashyn qolynyń qyryna ilip aldy. Buryn kórmegen adamymyz.
Perzadaevty tanyǵan soń aldynan shyǵyp ekeýiniń de qolyn alyp sálemdestik. Bizben amandasqannan keiin úi qalaýshylardyń qasyna bardy da: – Iske sát, joldastar! – dedi álgi adam. Kolhozshylar «aitqanyńyz kelsin» dep jamyrasyp qaldy. Perzadaevpen birge kelgen adam kirpish alyp, laiyn salyp, qalap, yrymdap tilegin aitty. Ony qurylysshylar jaqsylyqqa balady. Qalanyp jatqan úilerdi jaǵalai júrip kórdi de, salynyp bitken mektepke bógeldi. Jalpy zalyn, synyptaryn aralady. Ara-tura qasyndaǵy kolhoz tóraǵasynyń orynbasary Jiynbai Jataqbaevtan sharýashylyq jaiyn surai júrdi. Mektep qasyndaǵy balalar baqshasyna da buryldy. Balalar tamaqtanyp jatyr eken. Astaryna úńile qarap, dámin tatyp kórgen-di:
– Úlken jigit bolyńdar, órkenderiń óssin! – dedi kórikti adam balalarǵa qarap. – Tamaqtaryń dámdi eken, aspaz kim, qansha bala bar? – dedi baqsha bastyǵy Mahi Jienbaiqyzyna. – 45 bala, taǵy keletinder bar, taǵamdy kómekshimmen ázirleimin, – dedi ol. Baǵanadan ózdi-ózi sóilesip kele jatqan-dy. Biz de jón suramap edik. Tanystyrý osy arada esine tústi bilem, Perzadaev qurylysshylarǵa buryldy da:
– Bul kisi – jazýshy ári aqyn, revoliýtsioner Sáken Seifýllin joldas. Almatydan kelgeli bir-eki kún boldy. Aýdandy túgel aralamaq, alǵashqy saparyn osy kolhozdan bastap tur, – dedi. – Báse, jaqsyda jattyq joq, kórmesek te shúiirkelese ketýinen-aq osy kisi tegin adam emes-aý dep oilaǵan edik, – dedi Qydyrbai. – Bul kolhozdy ne dep ataidy? – dedi Sáken. – «Yntaly kedei», – dedi Jiynbai.
– Shynynda, yntaly ekensizder, – dep kúlimdedi ol. Jol-jónekei aralap sharýashylyqtarmen tanysty. Sol kezdegi kórshi otyrǵan «Krasnye Gornye Orly» kolhozy týraly bir jaidy aitty da:
– Ol kolhozdyń atyn qazaqshalap «Taýdyń Qyzyl Qyrandary» deý kerek, – dedi Sáken Perzadaevqa. – Óte oryndy aittyńyz, – dedi Perzadaev. Kún uiasyna enip bara jatqanda: – Esepshi bala, sizdiń úi osy tusta emes pe edi? – dedi Perzadaev. «Úige júrińizder» deý oiymda bolyp kele jatqan. Jańaǵy sóz demeý bolyp, «kún keshkirip qaldy, úige júrińizder», – dedim. Qurmetti adamǵa qoshemet kórsetip, bar mázirimizben qarsy aldyq. Buryshta gazettiń on shaqty sany men tórt-bes kitap jinalyp turǵan. Sáken qolyna alyp, kóre bastady. Aýyl adamdary, kelimdi-ketimdi kisiler oqyǵandyqtan kitaptar tozyńqy edi, soǵan qysylyp otyrmyn.
Kitaptardyń biri arab árpimen basylǵan Sákenniń «Tar jol, taiǵaq keshýi» bolyp shyqty. – Á, bala, myna kitapty oqyǵan ekensiń ǵoi, – dep miyǵynan kúle qaraǵany. Arqam keńeiip, boiym sergip qaldy. – Birneshe ret oqydym, Sáken aǵa, – dedim. – Ol az. Oqý kerek, senderdiń oqityn keziń, – dedi ol. – Oqymaimyn demeidi, jalǵyz bala bolǵan soń.., – dep qaldy shai jasap jatqan kári sheshei. – Sheshei, jalǵyzdy oqytsa kóbeiedi, – dep kúlimsirep qarady qariiaǵa Sáken. Sáken án salýdy súiedi eken de, ony óte berile tyńdaityn kórinedi. Úide turǵan dombyrany alyp, bir názik saryndy baiaýlata tartyp otyrdy da: – Án salyp, óleń aitatyn eshkim joq pa? – dedi Sáken. – Myna kisi án de salady, dombyrany da tartady, – dedim qasymdaǵy Jiynbai Jataqbaevty nusqap. – Qane, áýeli dombyra tartyp jibershi, shabyttana kele án sap jiberersiz, – dep oǵan dombyrany usyndy. – Bul kisi Ásettiń ánin jaqsy aitady, – dedim. – Endeshe, Ásettiń bir-eki ánin aityńyzshy, – dedi Sáken. Jiynbai «Bilimdi bikem súisem-aý», «Alqarager», «Smet» ánderin aityp berdi. – Shynynda da, únińiz keń eken, tamaǵyńyzda qońyraý bar, ándi naqyshyna keltire aitady ekensiz! – dedi Sáken.
– Ásettiń óler aldynda aitqan óleńin aityp bereiin. Al Rysqan qyzben aitysyn myna bala biledi, – dep meni nusqady Jienbai. – Áýeli Siz aityńyz. Oǵan da kezek keler, – dedi Sáken. Jienbai Ásettiń óler saǵatynda jazǵan otyz joldyq óleńin aityp berdi. Sáken otyz joldyq osy óleńdi bloknotyna jazyp aldy. – Tóraǵa, myna jigitterdiń táp-táýir talanty bar kórinedi. Ýaqytymyz kóńildi ótip jatyr. Ásirese Áset jaiynda birsypyra jaidy kókeilerine túiipti. Osy mańda Qaramoiyl degen jer bar ma? – dep surady Sáken. – Bar. Osy aradan 10-15 kilometrdei, – dedim. – Baiaǵyda, – dedi Sáken, – Qaramoiyl degen úlken jiyn bolǵan. Oǵan arǵyn, naiman, úisin, jalaiyrdyń igi jaqsylary túgel qatysypty. Abai da kelgen eken, – dep ushan-teńiz jailardy aǵyta aitty. Sóitip, Perzadaev ekeýi uzaq áńgimelesti, ótken-ketkennen talai máseleni qozǵap, tún ortasy aýǵanǵa deiin otyrdy. Qadirmendi adammen bolǵan osy bir kezdesý kúni búgingidei kórinip, onyń jarqyn beinesi kóz aldymda turǵandai.
Erteńinde kolhoz keńsesinde bolyp, sharýashylyqtyń ár salasyn surap, tanysty da, jolǵa shyqty. Mine, muny tulpardyń izi qalǵan jer dep bilemiz dep qaǵazǵa túsiripti Ospanbai Oryntaev. Osy derekterge jáne basqa da qoljazba men estelikterge súiene kele, Sákenniń sol qiyn-qystaý jyldary bizdiń óńirde jumys istep, arǵy betke kóship jatqan qazaqtardy toqtatyp, kolhozdastyrý jumysyna belsene atsalysqanyn kóremiz. Osyǵan orai aýdanymyzda sol kisiniń atyn este qaldyrý úshin ári jas urpaqqa úlgi-ónege kórsetý maqsatynda eskertkish ornatyp, murajai uiymdastyrsa durys bolar edi dep oilaimyz.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
