وسىدان بٸراز جىلدار بۇرىن, ەلٸمٸزدٸڭ بٸرتۋار ازاماتى, اقىن, كٶرنەكتٸ جازۋشى سەكەن سەيفۋلليننٸڭ 125 جىلدىعى اتاپ ٶتٸلدٸ. كەزٸندە حالقىمىزدى بٸلٸم الۋعا ٷندەگەن جەنە ەلٸ ٷشٸن ايانباي قىزمەت ەتكەن تۇلعا ٶمٸرٸنٸڭ كٶپتەگەن قىرى, ەلٸ كٷنگە دەيٸن بەلگٸسٸز. سونداي زەرتتەلٸپ, قاعاز بەتٸنە تٷسپەگەن ٶمٸرٸنٸڭ بٸر كەزەڭٸ – ونىڭ ٷرجار ٶڭٸرٸندە بولىپ, جارتى جىلدان استام ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەنٸ.
«قۋعىن-سٷرگٸننەن, اشتىقتان قالىڭ قازاقتىڭ قىتايعا اۋىپ جاتقان كەزٸ. سول ەلدٸ توقتاتپاق بولىپ جەنە ۇجىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولۋعا ارنايى كەلگەن ەدٸ» دەيدٸ بۇل جايدى بٸلەتٸن قارييالار. سونداي قارتتىڭ بٸرٸ – باعي قاسپاقباەۆامەن ەڭگٸمەلەسٸپ, قولىنداعى وسى ٶڭٸر ازاماتى وسپانباي ورىنتاەۆتىڭ كٶنە دەرەكتەرگە ٷڭٸلٸپ قاعازعا تٷسٸرگەن مەلٸمەتتەرٸن ۇسىنىپ وتىرمىز. وسپانبايدىڭ ەستەلٸكتەرٸ 1931 جىلدىڭ كٶكەك ايى, اۋىل ەڭبەكشٸلەرٸ جان اياماي جۇمىس اتقارىپ جٷرگەن شاق. ٶيتكەنٸ ارتەلدٸڭ جٸگٸتتەرٸ مەن قىزدارى بيىلدىڭ ٶزٸندە مەكتەپتٸ, 17 ٷيدٸ, دٷكەن مەن مونشانى, قويمانى سالىپ بٸتٸرۋٸ تيٸس. قۇرىلىس بريگاديرٸ ساقان شىڭعىسباەۆ, ساتىبالدى ساباباەۆتاردا تىنىم جوق. ال پروراب ۆ.داۆىدوۆ, ونىڭ كٶمەكشٸلەرٸ نۇرسەلٸم قايىركٶبەنوۆ, قوجاحمەت باتاشوۆ, سادىق ستامبەكوۆ ٸستٸ باسقارىپ جٷر. سول جىلى كٷزدٸڭ بٸر كٷنٸ بولاتىن. ادامدار قىزۋ ەڭبەك ەتۋدە. كٷن ەڭكەيگەن كەز. اۋدان جاقتان بٸر پار اتتى سۋىت جٷرٸسپەن كەلە جاتتى.
– بۇل كٸم بولدى ەكەن? – دەستٸ قۇرىلىسشىلار. – ە, كٷندەگٸ كٶپ ٶكٸلدٸڭ بٸرٸ شىعار, – دەدٸ قىدىرباي ىسماعۇلۇلى دەگەن پالۋان جٸگٸت. جەككەندەرٸ ەكٸ جيرەن قاسقا ات. رەزەڭكە دٶڭگەلەكتٸ جەڭٸل اربا. بوجىشىمەن ٷش كٸسٸ. ٷي قالاپ جاتقانداردىڭ قاسىنا كەپ توقتادى. بٸرٸ ٶزٸمٸزگە تانىمال تولىق دەنەلٸ, يمەك مۇرىن, ەڭگەزەردەي قارا تورى كٸسٸ. ول – ٷرجار اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ پرەدسەداتەلٸ پەرزاداەۆ. قاسىنداعى كٸسٸ سۇڭعاق بويلى, يىقتى, تٸك دەنەلٸ, كەڭ جاۋىرىن, قارا تورىنىڭ كٶرٸكتٸسٸ. قويۋ يمەك قاستى, قىر مۇرىن, كٶزٸ مٶپ-مٶلدٸر قاراقاتتاي. باسىندا پۇشپاق بٶرٸك بار. اربادان تٷسە بەرە پلاششىن قولىنىڭ قىرىنا ٸلٸپ الدى. بۇرىن كٶرمەگەن ادامىمىز.
پەرزاداەۆتى تانىعان سوڭ الدىنان شىعىپ ەكەۋٸنٸڭ دە قولىن الىپ سەلەمدەستٸك. بٸزبەن امانداسقاننان كەيٸن ٷي قالاۋشىلاردىڭ قاسىنا باردى دا: – ٸسكە سەت, جولداستار! – دەدٸ ەلگٸ ادام. كولحوزشىلار «ايتقانىڭىز كەلسٸن» دەپ جامىراسىپ قالدى. پەرزاداەۆپەن بٸرگە كەلگەن ادام كٸرپٸش الىپ, لايىن سالىپ, قالاپ, ىرىمداپ تٸلەگٸن ايتتى. ونى قۇرىلىسشىلار جاقسىلىققا بالادى. قالانىپ جاتقان ٷيلەردٸ جاعالاي جٷرٸپ كٶردٸ دە, سالىنىپ بٸتكەن مەكتەپكە بٶگەلدٸ. جالپى زالىن, سىنىپتارىن ارالادى. ارا-تۇرا قاسىنداعى كولحوز تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى جيىنباي جاتاقباەۆتان شارۋاشىلىق جايىن سۇراي جٷردٸ. مەكتەپ قاسىنداعى بالالار باقشاسىنا دا بۇرىلدى. بالالار تاماقتانىپ جاتىر ەكەن. استارىنا ٷڭٸلە قاراپ, دەمٸن تاتىپ كٶرگەن-دٸ:
– ٷلكەن جٸگٸت بولىڭدار, ٶركەندەرٸڭ ٶسسٸن! – دەدٸ كٶرٸكتٸ ادام بالالارعا قاراپ. – تاماقتارىڭ دەمدٸ ەكەن, اسپاز كٸم, قانشا بالا بار? – دەدٸ باقشا باستىعى ماحي جيەنبايقىزىنا. – 45 بالا, تاعى كەلەتٸندەر بار, تاعامدى كٶمەكشٸممەن ەزٸرلەيمٸن, – دەدٸ ول. باعانادان ٶزدٸ-ٶزٸ سٶيلەسٸپ كەلە جاتقان-دى. بٸز دە جٶن سۇراماپ ەدٸك. تانىستىرۋ وسى ارادا ەسٸنە تٷستٸ بٸلەم, پەرزاداەۆ قۇرىلىسشىلارعا بۇرىلدى دا:
– بۇل كٸسٸ – جازۋشى ەرٸ اقىن, رەۆوليۋتسيونەر سەكەن سەيفۋللين جولداس. الماتىدان كەلگەلٸ بٸر-ەكٸ كٷن بولدى. اۋداندى تٷگەل ارالاماق, العاشقى ساپارىن وسى كولحوزدان باستاپ تۇر, – دەدٸ. – بەسە, جاقسىدا جاتتىق جوق, كٶرمەسەك تە شٷيٸركەلەسە كەتۋٸنەن-اق وسى كٸسٸ تەگٸن ادام ەمەس-اۋ دەپ ويلاعان ەدٸك, – دەدٸ قىدىرباي. – بۇل كولحوزدى نە دەپ اتايدى? – دەدٸ سەكەن. – «ىنتالى كەدەي», – دەدٸ جيىنباي.
– شىنىندا, ىنتالى ەكەنسٸزدەر, – دەپ كٷلٸمدەدٸ ول. جول-جٶنەكەي ارالاپ شارۋاشىلىقتارمەن تانىستى. سول كەزدەگٸ كٶرشٸ وتىرعان «كراسنىە گورنىە ورلى» كولحوزى تۋرالى بٸر جايدى ايتتى دا:
– ول كولحوزدىڭ اتىن قازاقشالاپ «تاۋدىڭ قىزىل قىراندارى» دەۋ كەرەك, – دەدٸ سەكەن پەرزاداەۆقا. – ٶتە ورىندى ايتتىڭىز, – دەدٸ پەرزاداەۆ. كٷن ۇياسىنا ەنٸپ بارا جاتقاندا: – ەسەپشٸ بالا, سٸزدٸڭ ٷي وسى تۇستا ەمەس پە ەدٸ? – دەدٸ پەرزاداەۆ. «ٷيگە جٷرٸڭٸزدەر» دەۋ ويىمدا بولىپ كەلە جاتقان. جاڭاعى سٶز دەمەۋ بولىپ, «كٷن كەشكٸرٸپ قالدى, ٷيگە جٷرٸڭٸزدەر», – دەدٸم. قۇرمەتتٸ ادامعا قوشەمەت كٶرسەتٸپ, بار مەزٸرٸمٸزبەن قارسى الدىق. بۇرىشتا گازەتتٸڭ ون شاقتى سانى مەن تٶرت-بەس كٸتاپ جينالىپ تۇرعان. سەكەن قولىنا الىپ, كٶرە باستادى. اۋىل ادامدارى, كەلٸمدٸ-كەتٸمدٸ كٸسٸلەر وقىعاندىقتان كٸتاپتار توزىڭقى ەدٸ, سوعان قىسىلىپ وتىرمىن.
كٸتاپتاردىڭ بٸرٸ اراب ەرپٸمەن باسىلعان سەكەننٸڭ «تار جول, تايعاق كەشۋٸ» بولىپ شىقتى. – ە, بالا, مىنا كٸتاپتى وقىعان ەكەنسٸڭ عوي, – دەپ ميىعىنان كٷلە قاراعانى. ارقام كەڭەيٸپ, بويىم سەرگٸپ قالدى. – بٸرنەشە رەت وقىدىم, سەكەن اعا, – دەدٸم. – ول از. وقۋ كەرەك, سەندەردٸڭ وقيتىن كەزٸڭ, – دەدٸ ول. – وقىمايمىن دەمەيدٸ, جالعىز بالا بولعان سوڭ.., – دەپ قالدى شاي جاساپ جاتقان كەرٸ شەشەي. – شەشەي, جالعىزدى وقىتسا كٶبەيەدٸ, – دەپ كٷلٸمسٸرەپ قارادى قاريياعا سەكەن. سەكەن ەن سالۋدى سٷيەدٸ ەكەن دە, ونى ٶتە بەرٸلە تىڭدايتىن كٶرٸنەدٸ. ٷيدە تۇرعان دومبىرانى الىپ, بٸر نەزٸك سارىندى باياۋلاتا تارتىپ وتىردى دا: – ەن سالىپ, ٶلەڭ ايتاتىن ەشكٸم جوق پا? – دەدٸ سەكەن. – مىنا كٸسٸ ەن دە سالادى, دومبىرانى دا تارتادى, – دەدٸم قاسىمداعى جيىنباي جاتاقباەۆتى نۇسقاپ. – قانە, ەۋەلٸ دومبىرا تارتىپ جٸبەرشٸ, شابىتتانا كەلە ەن ساپ جٸبەرەرسٸز, – دەپ وعان دومبىرانى ۇسىندى. – بۇل كٸسٸ ەسەتتٸڭ ەنٸن جاقسى ايتادى, – دەدٸم. – ەندەشە, ەسەتتٸڭ بٸر-ەكٸ ەنٸن ايتىڭىزشى, – دەدٸ سەكەن. جيىنباي «بٸلٸمدٸ بيكەم سٷيسەم-اۋ», «القاراگەر», «سمەت» ەندەرٸن ايتىپ بەردٸ. – شىنىندا دا, ٷنٸڭٸز كەڭ ەكەن, تاماعىڭىزدا قوڭىراۋ بار, ەندٸ ناقىشىنا كەلتٸرە ايتادى ەكەنسٸز! – دەدٸ سەكەن.
– ەسەتتٸڭ ٶلەر الدىندا ايتقان ٶلەڭٸن ايتىپ بەرەيٸن. ال رىسقان قىزبەن ايتىسىن مىنا بالا بٸلەدٸ, – دەپ مەنٸ نۇسقادى جيەنباي. – ەۋەلٸ سٸز ايتىڭىز. وعان دا كەزەك كەلەر, – دەدٸ سەكەن. جيەنباي ەسەتتٸڭ ٶلەر ساعاتىندا جازعان وتىز جولدىق ٶلەڭٸن ايتىپ بەردٸ. سەكەن وتىز جولدىق وسى ٶلەڭدٸ بلوكنوتىنا جازىپ الدى. – تٶراعا, مىنا جٸگٸتتەردٸڭ تەپ-تەۋٸر تالانتى بار كٶرٸنەدٸ. ۋاقىتىمىز كٶڭٸلدٸ ٶتٸپ جاتىر. ەسٸرەسە ەسەت جايىندا بٸرسىپىرا جايدى كٶكەيلەرٸنە تٷيٸپتٸ. وسى ماڭدا قارامويىل دەگەن جەر بار ما? – دەپ سۇرادى سەكەن. – بار. وسى ارادان 10-15 كيلومەتردەي, – دەدٸم. – باياعىدا, – دەدٸ سەكەن, – قارامويىل دەگەن ٷلكەن جيىن بولعان. وعان ارعىن, نايمان, ٷيسٸن, جالايىردىڭ يگٸ جاقسىلارى تٷگەل قاتىسىپتى. اباي دا كەلگەن ەكەن, – دەپ ۇشان-تەڭٸز جايلاردى اعىتا ايتتى. سٶيتٸپ, پەرزاداەۆ ەكەۋٸ ۇزاق ەڭگٸمەلەستٸ, ٶتكەن-كەتكەننەن تالاي مەسەلەنٸ قوزعاپ, تٷن ورتاسى اۋعانعا دەيٸن وتىردى. قادٸرمەندٸ اداممەن بولعان وسى بٸر كەزدەسۋ كٷنٸ بٷگٸنگٸدەي كٶرٸنٸپ, ونىڭ جارقىن بەينەسٸ كٶز الدىمدا تۇرعانداي.
ەرتەڭٸندە كولحوز كەڭسەسٸندە بولىپ, شارۋاشىلىقتىڭ ەر سالاسىن سۇراپ, تانىستى دا, جولعا شىقتى. مٸنە, مۇنى تۇلپاردىڭ ٸزٸ قالعان جەر دەپ بٸلەمٸز دەپ قاعازعا تٷسٸرٸپتٸ وسپانباي ورىنتاەۆ. وسى دەرەكتەرگە جەنە باسقا دا قولجازبا مەن ەستەلٸكتەرگە سٷيەنە كەلە, سەكەننٸڭ سول قيىن-قىستاۋ جىلدارى بٸزدٸڭ ٶڭٸردە جۇمىس ٸستەپ, ارعى بەتكە كٶشٸپ جاتقان قازاقتاردى توقتاتىپ, كولحوزداستىرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسقانىن كٶرەمٸز. وسىعان وراي اۋدانىمىزدا سول كٸسٸنٸڭ اتىن ەستە قالدىرۋ ٷشٸن ەرٸ جاس ۇرپاققا ٷلگٸ-ٶنەگە كٶرسەتۋ ماقساتىندا ەسكەرتكٸش ورناتىپ, مۇراجاي ۇيىمداستىرسا دۇرىس بولار ەدٸ دەپ ويلايمىز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
