Ótken ǵasyrdaǵy 70-shi jyldardyń orta sheninde Tselinograd oblysyna komandirovkaǵa baratynymdy bilgen bir jasy úlken janashyr: «Ol jaqta qonaqúi jaǵy qiyndaý. Qinalsań myna úige bar, meniń atymdy aitsań boldy», – dep bir tanysynyń adresin berdi.
Barǵan boida Shortandy, Alekseev aýdandaryna júrip kettim de, qaitarda birer kún Tselinogradta aialdaýǵa týra keldi. Qaitarǵa bilet alyp, qonaqúige barsam, aitqandai-aq, mańyna jolatpaidy. Durystap tyńdamaidy da. Amal joq, tanysym bergen adres boiynsha sonda bardym. Tolyqtaý deneli, orta boily, orta jastaǵy er adam men jasy ózi qatarly symbatty, ashyq júzdi áieli jyly qarsy aldy. Úi iesi:
– Kelgeniń durys boldy. Balalar Almatyda, biri oqidy, biri jumys isteidi. Qysylma, óz úiińdei kór, – dep jalpyldap jatyr.
Ol kezde azyq-túlik qaida da qat, sodan ba, otaǵasy men otyrar-otyrmastan úiden shyǵyp ketti de, uzamai alyp kelgen muzdatqyshta qatyp qaqiǵan úirekti joǵary kóterip:
– Mineki, anda bardym da atyp ákeldim, – dep qarqyldai kúldi.
Jaiǵasyp otyrǵan soń:
– Týǵan jerim Qarqaraly, – dedi ózi jaily. – Biraz jyldan beri osy qalada advokat bop isteimin. Oǵan deiin… – dep sál irkilgendei boldy. Mán bergenim joq.
– Á, qoia ber, – dep sózin ári qarai jalǵady. – Pensiiaǵa shyǵatyn kez jaqyndap keledi. Bálkim, sonan soń Almatyǵa kóshemiz be, kóremiz. Balalar kelińder dep qoimaidy. Barsaq baramyz, Almaty bóten emes, jastyq shaǵymyz ótken jer. Myna apaiyń ekeýmiz sonda úilengenbiz. Apańnyń týǵan aǵasy Almatyda turady, jaýapty qyzmet atqarady. Jaǵdai osylai… Al sen…
Ózimdi tanystyrǵan men de úi iesiniń bir maqala jazyp, pochtamen salyp jiberemin degen ýádesin alǵan soń qona jatyp, tańerteń aeroportqa tarttym.
Aradan onshaqty jyl ótkende – oǵan deiin anda-sanda hat arqyly habarlasyp turatyn – tselinogradtyq advokat Almatyǵa qonys aýdardy. Jii bolmasa da, kezdesip, kórisip júrdik.
Sózin áskeriler siiaqty nyq, kesip sóileitin ol bir joly parkte áńgimelesip júrgende:
– Sovet ókimeti bizdiń obalymyzǵa qaldy, – dep qaldy kózderi ot shashyp.
Kúmistei jalt-jult etken qysqa shashtary tikireiip, úrpiip ketkendei boldy. Aiaq-qoldary qaltyrap, óńi qýaryp, iegi dir-dir etti de, tez qalpyna keldi. Keldi de:
– Balalar úiinde ósken bir top jetim bala zoovetinstitýtta oqitynbyz. Úshinshi kýrsty bitirer aldynda oida joqta saý etip kelgen túsi sýyq bireýler alty stýdentti qulaqtan súirep alyp barsyn da, OGPÝ-den biraq shyǵarsyn. Onda solai atalady. Onyń ne ekenin bilesiń be? Qazirgi KGB. Ái-shái joq, sender komsomolsyńdar, aitqanymyzdy oryndaisyńdar, bir jyldan beri syrttaryńnan baqylap, tekserip júrdik. Endi osynda tergeýshi bolasyńdar, – dep máseleni tóteden qoidy.
– Ne isteimiz, aitqandaryna kóndik, aidaýlaryna júrdik. Qysqa kýrsta oqytyp, leitenant, aǵa leitenant degen shen berdi. Baspana bar, ailyq jaman emes. Biraq, jumys shekten tys aýyr, qaýyrt. Tez úirenip, kóndigip kettik. Jastyqqa bári syiymdy, asyp-tasyp shyǵa keldik. Sovet ókimetiniń qoldaýshysy da, qorǵaýshysy da biz bop, shash al dese bas alý túk emestei bop júrdik. Uzamai 1937 jyldyń alapat kúnderi keldi. Ol 1936 jyly-aq bastalǵan ǵoi, biraq, naǵyz ýshyǵyp, qutyrǵan kez – 1937. Odan soń birtindep saiabyrlady. Saiabyrlaǵanyn qaiteiik, óz ishimizden de, organdy aitamyn, talailardyń basy jutyldy. Ái, ol kezde bizdi chekist deitin. Qazir kóp aitpaidy. Sóitip, bul aǵań dúrildegen chekist bolǵan, bildiń be? Anaý-mynaý emes, otanǵa adal, tabandy chekist. Anaý-mynaý emes, Sáken Seifýllindi tergep, kylmysyn moiyndata almai pushaiman bolǵan chekist, bildiń be? Saǵan senip, ózimsinip aityp jatqanym da. Áitpese nem bar, eshkimge aitpa, maqul ma?
– Sáken Seifýllindi tergedim deisiz be?
– Iá! – dep elp etti ótkir kózderi ejireie. – Ne jazyǵymyz bar, terge dedi, tergedik, mindetimizdi atqardyq, atqarmasań, bas ketedi dedim ǵoi álgide, qyzmettiń aty – qyzmet. Ant bergenbiz, ony buzýǵa bolmaidy. Neǵyl deisińder endi?!
– Jazyǵyńyz joq, bilemiz. Endi sony bylai eptep… keńirek aitsańyz… qaitedi?..
– Keńirek ait deisiń be? Qorqyp-úrketin dáneńe joq. Taǵy birde bolsyn, jarai ma?
…Mine, Tselinogradtan Almatyǵa qonys aýdarǵan advokatpen taǵy da parkte serýendep júrmiz. Anany bir, mynany bir sóz etip, Sáken jaily áńgimege burylar emes. Aqyry ózim bastap:
– Ótken jolǵy ýádeńiz… – dep shetin shyǵardym.
– Á, Sáken Seifýllin be? Ne bilgiń keledi, aita ber!
– Qalai tekserdińiz? Onda kim bolyp isteýshi edińiz? Qai jerde? – deimin syzdyqtatyp.
– Qalai tekseremiz, kádimgidei tekserdik. Osy Almatyda. Dzerjinskii kóshesindegi sur úidi bilesiń be, sonda. Onda bizdi qyzmetimiz úlken bolsyn, kishi bolsyn, bir-aq sózben tergeýshi nemese chekist deitin dedim ǵoi.
– Sákennen qalai jaýap aldyńyz, sony ǵana aityńyzshy.
– Meniń aldymda eki tergeýshi túk shyǵara almaǵan eken. Bir kúni kezek bir serigim men maǵan keldi. Ekeýmiz kezektesip tergeitin boldyq. Endigisin ózim jaily aitaiyn. Bastyqtar eger Sákenniń qylmysyn moiyndatsań óitemiz, búitemiz, sheniń joǵarylaidy deidi. Selt etpeimin. Maǵan bas kerek. Áýeli bul jerden aman shyǵý kerek. Múlt ketseń, aiaǵyń kókten keledi.
Sákendi tergegende serigim ekeýmiz bastyqtar ne iste dedi, sony istedik.
Kameradan shyqpai jumys istedik. Az-kem kórshi bólmede kezek-kezek kóz shyrymyn alamyz da, qaita tergeimiz. Solaisha eki apta ótti. Sáken eshteńe moiyndamady, kesseń bas mine dep miz baqpady. Kúndiz de, túnde de aýzy kópirip sóileitin, qara terge túsip sharshaityn eki tergeýshi – biz boldyq.
– Sáken sharshaýshy ma edi?
– Bilip otyryp suraisyń. Ne dem almai, ne tamaq ishpei, tergeýshiniń aldynda táýlik boiy tik turatyn adam sharshamai ma? Biraq, bizdiń onda jumysymyz qansha. Eki adym jerde bizdi de ańdyp otyratyndar baryn bilemiz.
– Sonda ne tergedińiz? Ne bilý kerek edi?
– Tolyp jatyr, kóbi esten shyǵyp ketti. Qup kórseń, bireýin aitaiyn. Anaý álgi Sákenniń «Qyzyl at» degen óleńi bar emes pe, oqyp pa ediń?
– Oqyǵanmyn, ol óleń emes, poema, – deimin burynǵy tergeýshini shamdandyryp almaý úshin jumsaq sóilep.
– Bolsa bolar, áiteýir, ashy ishektei shubatylǵan birdeńe edi ǵoi. Sákenniń qateligi sonda. Olai jazbaý kerek edi, abailaý kerek edi.
– Qateligi ne, qalai jazý kerek edi?
– Qyzyl at – baptaýy, kútimi kelisken burynǵy baidyń aty. Sovet ókimeti kezinde neshe túrli qara jumysqa jegilip, kórmegenin kórgen, azap shekken, jadap-júdegen. Sáken osy jaǵyn oilamaǵan.
– Aǵatai-aý, poemada dál olai emes koi. Álde, siz solai qabyldap pa edińiz!
– Solai, solai. Qazir úiińe baryp, qaita oqy, sonda bilesiń.
– Oi, aǵatai-aý!
– Qoi, bala, – dep advokat qarq-qarq kúldi. – Sákenniń qateligi kóp boldy. «Kyzyl at» bireýi ǵana. Baidyń qyzdarynan tartyp alǵan qansha qatyny bolǵanyn bilesiń be? «Tar jol, taiǵaq keshý» degen kitabynda Sovet ókimetiniń qas jaýlaryn maqtaǵanyn bilesiń be? Meili, ótti-ketti, endi paida joq.
– Sizdińshe, Sákendi aqtamaý kerek pe edi?
– Men olai degen joqpyn. Aqtaǵany durys, árine.
– Qaidan bileiin, Sákeńdi áli de jaý kóretin siiaqtysyz ba, qalai dep jatqanym da.
– Aittym ǵoi, jaý kórmeimin, ol saiasi qatesi úshin jazalandy. Sákendei aqyldy adam olai etpeý kerek edi…
– Onda, sizdińshe, Sákendi atyp tastaǵany durys bolǵan ba?
– Durys emes. Odan góri jeńildeý jaza berse de bolar edi.
– Máselen, kandai?
– Ony aita almaimyn. Men sot emespin.
– Sot bolmasańyz, advokatsyz ǵoi.
– Onda advokat emes, tergeýshi edim. Advokat bolǵanym keiin. Jalpy, halyq jaýlaryn sottaǵanda advokat degen bolmaityn. Meniń bilýimde solai. Qatelessem, Qudai keshirsin.
– Taǵy bir suraq. Joǵarydaǵy bir sózińizge qaraǵanda, Sákenniń Sovet ókimeti aldyndaǵy «qylmystaryn» siz de moiyndata almapsyz. Ári qarai ne boldy? Is basqa tergeýshilerge ótti me?
– Bastyqtar solai sheshken soń, solai bolady da.
– Ol kim degen tergeýshi edi? Qupiia bolmasa…
– Qupiia túgi joq, bizden keiin Ivanov degen bolǵan. Qazir qaida ekenin bilmeimin. Onyń qasynda ulty tatar taǵy bireý bar edi, aty-jóni esime túspei tur. Qazir… Á, iá, Harisov, álde, Hafizov pa, sol ekeýiniń biri.
Al, men oǵan «Ivanov osynda» degenim joq. Ivanov jóninde aitylyp-jazylyp júrgenderge syn kózben qaraǵan jón. Aqiqatty aiqyndaý qajet. Kim bilsin, ol da bar bolǵany «óz boryshyn adal atqarǵan» paqyr shyǵar. Myna bizdiń advokat aǵamyz qusap. Áitpese, bálkim, búgin ekeýi de jer basyp júrmes pe edi, kim bilsin.
Tergeýshige taǵy da bir-eki saýal qoidym. «Sákenge eptep jyly qabaq tanyttyńyz ba? Kómek qolyn soza aldyńyz ba? Uryp-soqqan joqsyz ba?» – dep.
Túsi qýqyl tartqan tergeýshi «joq» dep bir-aq qaiyrdy. «Olai etý múmkin emes edi» deitinin aitpasa da uqtym.
– Repressiia jyldary OGPÝ-da tergeýshi bop, Sákendi eki apta qinaǵanyńyzǵa ókinesiz be?
– Qinady dep qaitesiń? Men úkimet júktegen mindetimdi atqardym. Nege ókinýim kerek? Men bolmasam, basqa bireý jaýap alar edi. Sáken báribir aman qalmas edi. Ony men de, basqalar da biletinbiz. Al, boldyń ba? Óziń sákenshil ekensiń ǵoi…
– Sáken qazaqtyń maqtanyshy emes pe?
– Maqtanysh bolsa, maqtanysh shyǵar, biraq, qatelespeý kerek edi.
– Qatelespeitin adam bola ma?
– Bolmaidy, biraq, Sákendiki memlekettik qate! Sen, bala, meni eshteńe túsinbeitin bireý nemese tasjúrek, raqymsyz eken dep tursyń ba? Biz de adambyz. Máselen, ótkende Sovet ókimetine meniń de ókpem bar dep em ǵoi saǵan, esińde me? Eger meni zoovetinstitýtty bitirýge bir jyl qalǵanda erkimnen tys basqa salaǵa buryp áketpegende, bálkim, keiin obkom ne raikom hatshysy, quryǵanda, bir sovhozdyń direktory bolarym múmkin edi. Amal qansha, taǵdyrymdy tálkekke saldy. Repressiia tusynda Sáken siiaqty talailardy tergep, júikeden júike qalmady, sodan tapqan qaiyr shamaly, biraq, qoǵamǵa, halyqqa adal boldym, mindetime kir juqtyrǵan joqpyn. Soǵan shúkirlik etemin.
Tym aǵynan jarylyp aqtarylmasa da, biraz jaidy búkpesiz aityp, ári, ol qyzmetten pálendei opa tappaǵanyn da jasyrmai pushaiman hal keship turǵandai kóringen burynǵy chekisti ishtei aiap, janym ashyǵandai boldy. Sonda da óziniń ruqsatymen oǵan taǵy bir sońǵy suraq qoiýǵa týra keldi: «Sol jyldarda siz siiaqty taǵy bir tergeýshi Sákendi osy qazir siz ekeýmiz turǵan parkke alyp kelip, oryndyqqa otyrǵyzyp qoiyp jaýap alǵanda, qorlyqqa shydamaǵan aqyn tura kelip, ony astyndaǵy oryndyqpen uryp basyn jarypty degendi oqyǵanymyz bar. Sol jaily bilesiz be, ras pa?» – dep.
Bul joly da jaýap qysqa, naqty boldy: «Joq! Ondaidy aityp júrgen ózderiń siiaqty jazǵyshtar bolar. Sen áýeli saiasi arestanttardy taza aýa jutý úshin on-on bes minýt túrmeniń qorasyna shyǵaratyn ba edi dep suramaisyń ba? Meili, deitinder dei bersin. Bireýdiń kúnásin kóteretin jaiym joq! Múmkin, ras shyǵar.
Onyń áńgimeleri áldekimderdi eske túsirgendei boldy. Máselen, Qarasartov. Aitqandary sodan aýmaidy. Shákárimdi aidalada atyp, qudyqqa tastap ketken Qarasartov ta óz áreketiniń durystyǵyna shák keltirmei ótti emes pe ómirden (sonaý bir jyly búgingi ǵulama ǵalym, Ebinei Bóketov taspaǵa jazyp alyp, baspasózde jariialaǵan áńgime-suhbatta Qarasartov ta osy siiaqty ýájder aitqanyn eske túsirińiz).
Al, menimen áńgimelesken, Sákennen eki apta jaýap alǵan chekistiń aitqandaryna endigi jerde eshteńe qosyp-almasa da bolatynyn ózińiz de shamalap, sezip-bilip otyrsyz, aǵaiyn. Osydan soń ákesin bai-kulaqqa jatqyzyp Kókaralǵa aidaǵan zańger, ákesin úshtiktiń úkimimen atyp tastaǵan grýzin azamatynyń óz úiinen Stalinniń mýzeiin ashqanyna tańdanýdyń reti bar ma, joq pa, pálen deý qiyn shyǵar…
Sonymen, bul ne?
P.S. Sákendi tergegen chekist kezdeisoq bireý emes. Bertinge deiin buiyrǵan jumysty istep, toqsanǵa taiap baqiǵa ozǵan Qudaidyń kóp quldarynyń biri. Arýaǵy keshirsin.
Zákir ASABAEV.
ALMATY.
