2018-2019 jyldary «100 jańa oqýlyq» jobasy aiasynda «Ulttyq aýdarma biýrosynyń» atsalysýymen 47 oqýlyq jaryq kórdi. Búginde 30 jańa oqýlyq aýdarylyp, baspaǵa usynyldy. Jańa kitaptardyń jai-japsary men jalpy aýdarma protsesi jóninde «Ulttyq aýdarma biýrosynyń» redaktory, jazýshy-jýrnalist Sáken Sybanbaidan surap-bildik. Marhabat!
– Sáken aǵa, «Qazaq tilindegi gýmanitarlyq bilim: 100 jańa oqýlyq» jobasy aiasynda aýdarylyp jatqan kitaptarǵa jaýapty ári ádebi redaktorsyz. Kópshilikti alańdatar suraq – aýdarma sapasyna qatysty. Qainaǵan jumystyń ortasynda júrgen adam retinde oqýlyqtardyń sapasy jóninde ne aitasyz?
– Osy jobaǵa tikelei aralasqaly beri ózim baiqaǵan bir jait: biz keńes dáýirinde qalyptasqan myqty aýdarma jáne redaktýra mektebin úzip alǵan ekenbiz. Qazir ol dáýirdi jappai jamandaý beleń alyp ketti ǵoi, biraq taza kásibi turǵydan alǵanda sol ýaqytta biraz salanyń jumysy jolǵa qoiylyp, ábden júielengen eken. Táýelsizdik kezeńinde, ásirese 90-jyldardyń toqyraýynda kóp nárseden airylyp qalyppyz. Odan bergi jyldarda da ǵylym, bilim, jalpy rýhaniiat máselelerinde asa kóp ilgerileý bola qoimaǵany belgili.
Oqýlyqtardaǵy olqylyqtar, tárjimedegi jaýapsyzdyqtar, ǵylymi ádebietterdiń sapasyzdyǵy jáne t.b. problemalardan jurtshylyq jalpy habardar ǵoi dep oilaimyn.
Osy turǵydan kelgende, 2017 jyly qurylǵan Ulttyq aýdarma biýrosynda da jumys birden júieli júrip kete qoiǵan joq. Kásibi aýdarmashylar, saýatty korrektorlar, sheber betteýshiler, mátinmen jumys istei biletin maitalman ádebi redaktorlar, osy shyǵarmashylyq toppen tyǵyz bailanysta eńbek etetin ǵylymi redaktorlar, sala mamandary iriktelip shyǵyp, qazirgi ujym quramy tolyq qalyptasqansha talai qiyndyq bastan ótti. Bastapqy kezeńde aýdarma sapasy ala-qula bolǵandyqtan, bir kitapqa jańadan birneshe maman qaita tartylyp, aldyńǵy jumysty odan saiyn pysyqtai túsken, keide biraz tusyn qaita qaraǵan jaǵdailar da kezdesti. Sol kezeńderde áleýmettik jeli betterinde az-kem syni pikirlerdiń aitylǵany da esimizde. Keiin biýro basshylyǵy jumys sapasy kóńilden shyqpaǵan qyzmetkerlermen qosh aitysyp, óz isiniń kásibi mamany sanalatyn adamdarǵa senim artyp, búgingi quramdy jasaqtaǵan soń, aýdarmanyń deńgeii de, jalpy jumys protsesi de birtindep bir júiege tústi deýge bolady.
– Al, ózińiz jaýapty bolǵan Entoni Kennidiń «Batys filosofiiasynyń jańa tarihyn» aýdarýda qandai da bir qiyndyqtar týyndady ma?
– Árine, qiyndyqtar boldy. Jalpy qai kitapty ázirleý de ońaiǵa soqqan joq. Óitkeni oqýlyqtardyń deni aǵylshyn tilinen qazaqshaǵa tikelei aýdaryldy. Bul kitaptardyń basym kópshiligi orys tiline aýdarylmaǵan da. Iaǵni, osyndai aýdarma protsesinde aralyq til retinde bizge kóp kómegi tietin orys tilindegi nusqasymen salystyrý degen múlde bolǵan joq.
Sondai oryssha nusqasy joq kitaptyń biri – jańa óziń aitqan «Batys filosofiiasynyń jańa tarihy». Bul – tórt tomnan turatyn aýqymdy eńbek. «Antika filosofiiasy» jáne «Orta ǵasyr filosofiiasy» dep atalatyn bastapqy eki tomy 2018 jyly «100 oqýlyqtyń» aldyńǵy leginde jaryq kórdi. «Qazirgi zaman filosofiiasynyń bastaýy» jáne «Qazirgi zaman filosofiiasy» atty úshinshi-tórtinshi tomdary 2019 jyly basylyp shyqty. Kólemdi de kontseptýaldy jinaqty ana tilimizde sóiletý isine filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor Gúljihan Nurysheva, filosofiia ǵylymdarynyń kandidattary Áset Quranbek, Aiymjan Ryskieva, Aqmaral Baidlaeva sekildi bilikti mamandar qatysty. Basty qiyndyq – filosofiialyq uǵymdar men kategoriialardy dál berý máselesinde týyndady, óitkeni ózara uqsas bola tura olardyń bir-birinen ózgeshelikteri de bar edi, solardy shatastyrmai jón-jónimen júieleý qajet boldy. Bul turǵyda filosofiia ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Serik Nurmuratov pen Dáýletbek Raevtyń mol tájiribesine, aqyl-keńesine júgindik.
Filosofiia tarihy týraly buryn da talai jazylǵan. Máselen, Bertran Rasseldiń «Batys filosofiiasynyń tarihy» atty kitaby bar. Osy saladaǵy álemge eń kóp taralǵan kitap ta osy, filosofiia týraly sóz qozǵalǵanda, eń áýeli aýyzǵa iligetin eńbek te sol. E.Kenni de filosofiia tarihyn tápsirleý barysynda B.Rasseldi barynsha bajailap zerttegen. Ol bul kitabynda álemdik oi qazynasyn basqa avtorlardan da tereńirek zerdeleýge tyrysqan. Antika dáýirinen bizge belgili oishyldar – Platon, Sokrat, Aristotelden bólek, eshqandai jazba eńbegi qalmaǵan, shyǵarmalary keiingige aýyzsha tam-tumdap jetken Empedokl, Geraklit, Ksenofan syndy bylaiǵy jurtqa belgisiz, tek filosofiia tarihyn zerttep júrgen ǵalymdarǵa ǵana málim ǵulamalardy da júielep shyqqan. Sondyqtan Kennidi Rasseldiń eńbegin odan ary damytýshy, tolyqtyrýshy dep baǵalaýǵa bolady. Kitapta negizinen batys filosofiiasyndaǵy ideialar qamtylǵanymen, avtor Eýropa oishyldaryna edáýir yqpal etken Ábý Násir ál-Farabi, Ábý Áli ibn Sina, ál-Kindi, ibn Rýshd sekildi islam danalarynyń oilaryna da toqtalady.
– Úsh jyl ishinde aýdarma jumystary qanshalyqty júielendi? Jalpy jumys protsesin túsindirip ótesiz be?
– Iá, qazir jumys protsesi óz júiesin tapty. Árine, aldymen salmaq aýdarmashyǵa túsedi. Onyń aýdarǵan mátinimen sosyn ádebi redaktor jumys isteidi. Keide jumys irkes-tirkes qatar júredi. Mátin tolyq óńdeýden ótken soń iske sol salanyń kásibi mamany – ǵylymi redaktor kirisedi. Máselen, filosofiia taqyrybyndaǵy eńbek bolsa – filosoftar, ónerge qatysty oqýlyq bolsa – ónertanýshylar, bilim berý salasyna tán kitap bolsa – pedagogtar degen sekildi... Sóz saptaýy rettelip, uǵymdary júielengen, qazaqy qalypqa túsken mátinge endi korrektor shuqshiiady: bolashaq oqýlyq usaq-túiek árip qatelerinen arylyp, tynys belgileri óz ornyn tabady. Sosyn daiyn mátin betteýshige usynylady, ol bettep, baspaǵa ázirleidi. Ulttyq aýdarma biýrosynyń atqarýshy direktory Raýan Kenjehanuly men bas redaktory Muhtar Seńgirbai ár kitapty qarap, tekserip, qol qoiady.
Keiingi úsh jyl ishinde bizdiń biýrodan shyqqan oqýlyqtardyń túrli tanystyrylymy boldy. 2018 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qatysýmen elordada alǵashqy 17 kitaptyń tusaýy kesildi. Byltyr ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-de ekinshi lektegi 30 oqýlyqtyń prezentatsiiasy ótti. Túrli oqý oryndarynda uiymdastyrylǵan ǵylymi konferentsiialar men dóńgelek ústelder óz aldyna. Sondai jiyndardyń bárinde de oqýlyqtar jan-jaqty talqylandy. Ár sala mamandary kásibi turǵydan óz eskertpeleri men usynystaryn bildirdi. Jalpy alǵanda, oqýlyqtardyń sapasyna oń pikir aitýshylar kóp.
– Ózińiz bilesiz, terminderdi birizdendirý, ortaq sheshimge kelý, bir júiege toqtaý – qashan da ózekti. Sizderde bul másele qalai sheshildi?
– Ǵylymi ádebiet aýdarý jaǵynan tájiribesi asa bai el emespiz. Onyń ústine, biz aýdaryp jatqan kitaptardyń biraz bóligi qazaq úshin tańsyq sanalatyn salalardy qamtidy. Sondyqtan biz aýdarma isinde úlgi retinde ustanatyn, tek soǵan súienip, soǵan júginetin eshqandai ortalyq nemese mekeme joqtyń qasy. Onyń ústine, kez kelgen tilde de belgili bir sózdiń birneshe maǵynasy bolady, kei sóz jeke turǵanda bir mánge ie bolsa, oǵan ekinshi sóz qatarlasyp, ekeýi tirkeskende maǵyna múlde basqa baǵytqa aýysyp ketedi. Iaǵni eskili-jańaly sózdikter de daýly máselege núkte qoiarlyq «úkim» aita almaidy. Bizdegi sózdikterdiń kópshiligi sózdiń naqty aýdarmasyn berýdiń ornyna, sonyń jýyqtap alǵandaǵy maǵynalarynyń jiyntyǵyn sala qulash etip usynýǵa beiim. Sol sala qulash tizimdegi san-sapalaq maǵynanyń qaisysy qarastyrylyp otyrǵan sóilemge dóp keletinin, bul sózdiń aýyzeki túrde nemese kórkem ádebiette bergen maǵynasy ǵylymi mátinge qanshalyqty úileser-úilespesin ańǵaryp, seziný de ońai emes. Kóp jaǵdaida «tyńnan túren salýǵa» týra kelgeni, sózdikten góri aýdarmashylyq mashyqqa, redaktorlyq túisikke súienýge májbúr bolǵanymyz ras. Tym dúdámal tustarda aǵylshyn tilindegi qai termindi frantsýzdardyń, ispandardyń, túrikterdiń, orystardyń qalai aýdarǵany salystyrylyp, sonyń ishinen kókeige qonǵany iriktegen sátterimiz de boldy.
Aýdarmashy mátin sóilemin túpnusqa tildegi sóilemmen birdei etip quraýǵa, alshaqtamaýǵa tyrysady. Ádebi redaktor ondaǵy maǵynany saqtai otyryp, sóilemdi qazaqy mánerge, jatyq sipatqa jaqyndatady. Ǵylymi redaktor uǵymdardyń dál berilýin, shatastyrylmaýyn, túpki máninen airylyp qalmaýyn qadaǵalaidy. Osy protsess barysynda talai pikirtalas týyndap, ony sońy qyzyl keńirdek aitysqa ulasady. Árkimniń ýáji ózinshe durys. Árqily kózqarastardy ózara jaqyndatyp, ortaq sheshim qabyldaýǵa tyrysamyz. Onyń daiyn turǵan formýlasy jáne joq. Ár jaǵdaidy jeke qarastyryp, mátindi muqiiat oqyp, aqyldasamyz. Jumys barysynda biz, ádebi redaktorlar, ǵylymi aýdarmanyń qiyndyǵyn, oǵan naqtylyq qajet ekenin ańdadyq, al aýdarmashylar men ǵylymi redaktorlarymyz qazaqy kórkem tildiń erekshelikterin túsindi: sóitip, ózara uǵysýdamyz. Aqyrynda túrli dálel-dáiekterdi eskere kelip, belgili bir mámilege toqtaimyz.
– Qatelespesem, qazirgi tańda kezekti 30 jańa oqýlyq aýdaryldy. Jańa kitaptar jóninde az-kem tarqatyp ótseńiz. Aldaǵy jospar qandai?
– Joǵaryda aitqanymdai, 2018-2019 jyldary 47 oqýlyq jaryq kórip, elimizdegi joǵary oqý oryndaryna taratylǵany málim. Solardyń izin ala taǵy 30 kitap qazaqshaǵa aýdarylyp, basylyp jatyr. Bulardyń qatarynda «Álemdik saiasattyń jahandanýy», «Álem mýzykasynyń tarihy», «Kino teoriiasy», «Kinostsenarii jazý negizderi», «Teatrtanýǵa kirispe», «Estetika», «Óner tarihy», «Tarihi antropologiia», «Jeke qarajat», «Makroekonomika» sekildi árqily salaǵa qatysty kitaptar bar. Biyl jyl sońyna qarai 100 kitaptyń qalǵan 23-i aýdarylyp bitedi: olardyń ishinde filosofiia taqyrybyndaǵy kitaptar basymyraq («Óner filosofiiasyna kirispe», «Islam filosofiiasynyń oqýlyǵy», «Úndi filosofiiasynyń tarihy», «Japon filosofiiasynyń qysqasha tarihy», «Qytai filosofiiasynyń qysqasha tarihy», «Klassikalyq arab filosofiiasy: derekkózder antologiiasy», «Batys filosofiiasynyń tarihy»), degenmen «Etnografiia: qoldaný printsipteri», «Áleýmettik zertteý ádisteri», «Saiasattaný», «Tarihtyń praktikasy», «Ulttyq etnostyń tamyry» tárizdi alýan salany qamtityn basqa da oqýlyqtar jetkilikti.
– Kitaptar stýdentterden bólek, qarapaiym oqyrmandarǵa qanshalyqty qoljetimdi? «Ashyq ýniversitet» platformasynyń múmkindikteri qandai?
– Osyǵan deiin jaryq kórip, joǵary oqý oryndaryna taratylǵan 47 oqýlyqty Almaty jáne Nur-Sultan qalalaryndaǵy «Qazyna» jáne «Meloman» kitap dúkenderinen satyp alýǵa bolady. Sondai-aq bul kitaptardyń elektrondy nusqasyn kitap.kz jáne openu.kz («Ashyq ýniversitet») saittarynan ashyp oqi alasyzdar. Jalpy osyǵan deiin aýdarylǵan jáne qazir aýdarylyp jatqan kitaptardyń tolyq tizimi men olar týraly jan-jaqty málimetti de osy saittardan tabasyz.
- Suhbatyńyzǵa kóp rahmet! Jumystaryńyzǵa sáttilik tileimin!
