2018-2019 جىلدارى «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ» اتسالىسۋىمەن 47 وقۋلىق جارىق كٶردٸ. بٷگٸندە 30 جاڭا وقۋلىق اۋدارىلىپ, باسپاعا ۇسىنىلدى. جاڭا كٸتاپتاردىڭ جاي-جاپسارى مەن جالپى اۋدارما پروتسەسٸ جٶنٸندە «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ» رەداكتورى, جازۋشى-جۋرناليست سەكەن سىبانبايدان سۇراپ-بٸلدٸك. مارحابات!
– سەكەن اعا, «قازاق تٸلٸندەگٸ گۋمانيتارلىق بٸلٸم: 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا اۋدارىلىپ جاتقان كٸتاپتارعا جاۋاپتى ەرٸ ەدەبي رەداكتورسىز. كٶپشٸلٸكتٸ الاڭداتار سۇراق – اۋدارما ساپاسىنا قاتىستى. قايناعان جۇمىستىڭ ورتاسىندا جٷرگەن ادام رەتٸندە وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى جٶنٸندە نە ايتاسىز?
– وسى جوباعا تٸكەلەي ارالاسقالى بەرٸ ٶزٸم بايقاعان بٸر جايت: بٸز كەڭەس دەۋٸرٸندە قالىپتاسقان مىقتى اۋدارما جەنە رەداكتۋرا مەكتەبٸن ٷزٸپ العان ەكەنبٸز. قازٸر ول دەۋٸردٸ جاپپاي جامانداۋ بەلەڭ الىپ كەتتٸ عوي, بٸراق تازا كەسٸبي تۇرعىدان العاندا سول ۋاقىتتا بٸراز سالانىڭ جۇمىسى جولعا قويىلىپ, ەبدەن جٷيەلەنگەن ەكەن. تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭٸندە, ەسٸرەسە 90-جىلداردىڭ توقىراۋىندا كٶپ نەرسەدەن ايرىلىپ قالىپپىز. ودان بەرگٸ جىلداردا دا عىلىم, بٸلٸم, جالپى رۋحانييات مەسەلەلەرٸندە اسا كٶپ ٸلگەرٸلەۋ بولا قويماعانى بەلگٸلٸ.
وقۋلىقتارداعى ولقىلىقتار, تەرجٸمەدەگٸ جاۋاپسىزدىقتار, عىلىمي ەدەبيەتتەردٸڭ ساپاسىزدىعى جەنە ت.ب. پروبلەمالاردان جۇرتشىلىق جالپى حاباردار عوي دەپ ويلايمىن.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, 2017 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىندا دا جۇمىس بٸردەن جٷيەلٸ جٷرٸپ كەتە قويعان جوق. كەسٸبي اۋدارماشىلار, ساۋاتتى كوررەكتورلار, شەبەر بەتتەۋشٸلەر, مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەي بٸلەتٸن مايتالمان ەدەبي رەداكتورلار, وسى شىعارماشىلىق توپپەن تىعىز بايلانىستا ەڭبەك ەتەتٸن عىلىمي رەداكتورلار, سالا ماماندارى ٸرٸكتەلٸپ شىعىپ, قازٸرگٸ ۇجىم قۇرامى تولىق قالىپتاسقانشا تالاي قيىندىق باستان ٶتتٸ. باستاپقى كەزەڭدە اۋدارما ساپاسى الا-قۇلا بولعاندىقتان, بٸر كٸتاپقا جاڭادان بٸرنەشە مامان قايتا تارتىلىپ, الدىڭعى جۇمىستى ودان سايىن پىسىقتاي تٷسكەن, كەيدە بٸراز تۇسىن قايتا قاراعان جاعدايلار دا كەزدەستٸ. سول كەزەڭدەردە ەلەۋمەتتٸك جەلٸ بەتتەرٸندە از-كەم سىني پٸكٸرلەردٸڭ ايتىلعانى دا ەسٸمٸزدە. كەيٸن بيۋرو باسشىلىعى جۇمىس ساپاسى كٶڭٸلدەن شىقپاعان قىزمەتكەرلەرمەن قوش ايتىسىپ, ٶز ٸسٸنٸڭ كەسٸبي مامانى سانالاتىن ادامدارعا سەنٸم ارتىپ, بٷگٸنگٸ قۇرامدى جاساقتاعان سوڭ, اۋدارمانىڭ دەڭگەيٸ دە, جالپى جۇمىس پروتسەسٸ دە بٸرتٸندەپ بٸر جٷيەگە تٷستٸ دەۋگە بولادى.
– ال, ٶزٸڭٸز جاۋاپتى بولعان ەنتوني كەننيدٸڭ «باتىس فيلوسوفيياسىنىڭ جاڭا تاريحىن» اۋدارۋدا قانداي دا بٸر قيىندىقتار تۋىندادى ما?
– ەرينە, قيىندىقتار بولدى. جالپى قاي كٸتاپتى ەزٸرلەۋ دە وڭايعا سوققان جوق. ٶيتكەنٸ وقۋلىقتاردىڭ دەنٸ اعىلشىن تٸلٸنەن قازاقشاعا تٸكەلەي اۋدارىلدى. بۇل كٸتاپتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلماعان دا. ياعني, وسىنداي اۋدارما پروتسەسٸندە ارالىق تٸل رەتٸندە بٸزگە كٶپ كٶمەگٸ تيەتٸن ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىمەن سالىستىرۋ دەگەن مٷلدە بولعان جوق.
سونداي ورىسشا نۇسقاسى جوق كٸتاپتىڭ بٸرٸ – جاڭا ٶزٸڭ ايتقان «باتىس فيلوسوفيياسىنىڭ جاڭا تاريحى». بۇل – تٶرت تومنان تۇراتىن اۋقىمدى ەڭبەك. «انتيكا فيلوسوفيياسى» جەنە «ورتا عاسىر فيلوسوفيياسى» دەپ اتالاتىن باستاپقى ەكٸ تومى 2018 جىلى «100 وقۋلىقتىڭ» الدىڭعى لەگٸندە جارىق كٶردٸ. «قازٸرگٸ زامان فيلوسوفيياسىنىڭ باستاۋى» جەنە «قازٸرگٸ زامان فيلوسوفيياسى» اتتى ٷشٸنشٸ-تٶرتٸنشٸ تومدارى 2019 جىلى باسىلىپ شىقتى. كٶلەمدٸ دە كونتسەپتۋالدى جيناقتى انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەتۋ ٸسٸنە فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گٷلجيحان نۇرىشەۆا, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى ەسەت قۇرانبەك, ايىمجان رىسكيەۆا, اقمارال بايدلاەۆا سەكٸلدٸ بٸلٸكتٸ ماماندار قاتىستى. باستى قيىندىق – فيلوسوفييالىق ۇعىمدار مەن كاتەگورييالاردى دەل بەرۋ مەسەلەسٸندە تۋىندادى, ٶيتكەنٸ ٶزارا ۇقساس بولا تۇرا ولاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن ٶزگەشەلٸكتەرٸ دە بار ەدٸ, سولاردى شاتاستىرماي جٶن-جٶنٸمەن جٷيەلەۋ قاجەت بولدى. بۇل تۇرعىدا فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار سەرٸك نۇرمۇراتوۆ پەن دەۋلەتبەك راەۆتىڭ مول تەجٸريبەسٸنە, اقىل-كەڭەسٸنە جٷگٸندٸك.
فيلوسوفييا تاريحى تۋرالى بۇرىن دا تالاي جازىلعان. مەسەلەن, بەرتران راسسەلدٸڭ «باتىس فيلوسوفيياسىنىڭ تاريحى» اتتى كٸتابى بار. وسى سالاداعى ەلەمگە ەڭ كٶپ تارالعان كٸتاپ تا وسى, فيلوسوفييا تۋرالى سٶز قوزعالعاندا, ەڭ ەۋەلٸ اۋىزعا ٸلٸگەتٸن ەڭبەك تە سول. ە.كەنني دە فيلوسوفييا تاريحىن تەپسٸرلەۋ بارىسىندا ب.راسسەلدٸ بارىنشا باجايلاپ زەرتتەگەن. ول بۇل كٸتابىندا ەلەمدٸك وي قازىناسىن باسقا اۆتورلاردان دا تەرەڭٸرەك زەردەلەۋگە تىرىسقان. انتيكا دەۋٸرٸنەن بٸزگە بەلگٸلٸ ويشىلدار – پلاتون, سوكرات, اريستوتەلدەن بٶلەك, ەشقانداي جازبا ەڭبەگٸ قالماعان, شىعارمالارى كەيٸنگٸگە اۋىزشا تام-تۇمداپ جەتكەن ەمپەدوكل, گەراكليت, كسەنوفان سىندى بىلايعى جۇرتقا بەلگٸسٸز, تەك فيلوسوفييا تاريحىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدارعا عانا مەلٸم عۇلامالاردى دا جٷيەلەپ شىققان. سوندىقتان كەننيدٸ راسسەلدٸڭ ەڭبەگٸن ودان ارى دامىتۋشى, تولىقتىرۋشى دەپ باعالاۋعا بولادى. كٸتاپتا نەگٸزٸنەن باتىس فيلوسوفيياسىنداعى يدەيالار قامتىلعانىمەن, اۆتور ەۋروپا ويشىلدارىنا ەدەۋٸر ىقپال ەتكەن ەبۋ نەسٸر ەل-فارابي, ەبۋ ەلي يبن سينا, ەل-كيندي, يبن رۋشد سەكٸلدٸ يسلام دانالارىنىڭ ويلارىنا دا توقتالادى.
– ٷش جىل ٸشٸندە اۋدارما جۇمىستارى قانشالىقتى جٷيەلەندٸ? جالپى جۇمىس پروتسەسٸن تٷسٸندٸرٸپ ٶتەسٸز بە?
– يە, قازٸر جۇمىس پروتسەسٸ ٶز جٷيەسٸن تاپتى. ەرينە, الدىمەن سالماق اۋدارماشىعا تٷسەدٸ. ونىڭ اۋدارعان مەتٸنٸمەن سوسىن ەدەبي رەداكتور جۇمىس ٸستەيدٸ. كەيدە جۇمىس ٸركەس-تٸركەس قاتار جٷرەدٸ. مەتٸن تولىق ٶڭدەۋدەن ٶتكەن سوڭ ٸسكە سول سالانىڭ كەسٸبي مامانى – عىلىمي رەداكتور كٸرٸسەدٸ. مەسەلەن, فيلوسوفييا تاقىرىبىنداعى ەڭبەك بولسا – فيلوسوفتار, ٶنەرگە قاتىستى وقۋلىق بولسا – ٶنەرتانۋشىلار, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا تەن كٸتاپ بولسا – پەداگوگتار دەگەن سەكٸلدٸ... سٶز ساپتاۋى رەتتەلٸپ, ۇعىمدارى جٷيەلەنگەن, قازاقى قالىپقا تٷسكەن مەتٸنگە ەندٸ كوررەكتور شۇقشييادى: بولاشاق وقۋلىق ۇساق-تٷيەك ەرٸپ قاتەلەرٸنەن ارىلىپ, تىنىس بەلگٸلەرٸ ٶز ورنىن تابادى. سوسىن دايىن مەتٸن بەتتەۋشٸگە ۇسىنىلادى, ول بەتتەپ, باسپاعا ەزٸرلەيدٸ. ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى راۋان كەنجەحانۇلى مەن باس رەداكتورى مۇحتار سەڭگٸرباي ەر كٸتاپتى قاراپ, تەكسەرٸپ, قول قويادى.
كەيٸنگٸ ٷش جىل ٸشٸندە بٸزدٸڭ بيۋرودان شىققان وقۋلىقتاردىڭ تٷرلٸ تانىستىرىلىمى بولدى. 2018 جىلى ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋمەن ەلوردادا العاشقى 17 كٸتاپتىڭ تۇساۋى كەسٸلدٸ. بىلتىر ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە ەكٸنشٸ لەكتەگٸ 30 وقۋلىقتىڭ پرەزەنتاتسيياسى ٶتتٸ. تٷرلٸ وقۋ ورىندارىندا ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي كونفەرەنتسييالار مەن دٶڭگەلەك ٷستەلدەر ٶز الدىنا. سونداي جيىنداردىڭ بەرٸندە دە وقۋلىقتار جان-جاقتى تالقىلاندى. ەر سالا ماماندارى كەسٸبي تۇرعىدان ٶز ەسكەرتپەلەرٸ مەن ۇسىنىستارىن بٸلدٸردٸ. جالپى العاندا, وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنا وڭ پٸكٸر ايتۋشىلار كٶپ.
– ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, تەرميندەردٸ بٸرٸزدەندٸرۋ, ورتاق شەشٸمگە كەلۋ, بٸر جٷيەگە توقتاۋ – قاشان دا ٶزەكتٸ. سٸزدەردە بۇل مەسەلە قالاي شەشٸلدٸ?
– عىلىمي ەدەبيەت اۋدارۋ جاعىنان تەجٸريبەسٸ اسا باي ەل ەمەسپٸز. ونىڭ ٷستٸنە, بٸز اۋدارىپ جاتقان كٸتاپتاردىڭ بٸراز بٶلٸگٸ قازاق ٷشٸن تاڭسىق سانالاتىن سالالاردى قامتيدى. سوندىقتان بٸز اۋدارما ٸسٸندە ٷلگٸ رەتٸندە ۇستاناتىن, تەك سوعان سٷيەنٸپ, سوعان جٷگٸنەتٸن ەشقانداي ورتالىق نەمەسە مەكەمە جوقتىڭ قاسى. ونىڭ ٷستٸنە, كەز كەلگەن تٸلدە دە بەلگٸلٸ بٸر سٶزدٸڭ بٸرنەشە ماعىناسى بولادى, كەي سٶز جەكە تۇرعاندا بٸر مەنگە يە بولسا, وعان ەكٸنشٸ سٶز قاتارلاسىپ, ەكەۋٸ تٸركەسكەندە ماعىنا مٷلدە باسقا باعىتقا اۋىسىپ كەتەدٸ. ياعني ەسكٸلٸ-جاڭالى سٶزدٸكتەر دە داۋلى مەسەلەگە نٷكتە قويارلىق «ٷكٸم» ايتا المايدى. بٸزدەگٸ سٶزدٸكتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ سٶزدٸڭ ناقتى اۋدارماسىن بەرۋدٸڭ ورنىنا, سونىڭ جۋىقتاپ العانداعى ماعىنالارىنىڭ جيىنتىعىن سالا قۇلاش ەتٸپ ۇسىنۋعا بەيٸم. سول سالا قۇلاش تٸزٸمدەگٸ سان-ساپالاق ماعىنانىڭ قايسىسى قاراستىرىلىپ وتىرعان سٶيلەمگە دٶپ كەلەتٸنٸن, بۇل سٶزدٸڭ اۋىزەكٸ تٷردە نەمەسە كٶركەم ەدەبيەتتە بەرگەن ماعىناسى عىلىمي مەتٸنگە قانشالىقتى ٷيلەسەر-ٷيلەسپەسٸن اڭعارىپ, سەزٸنۋ دە وڭاي ەمەس. كٶپ جاعدايدا «تىڭنان تٷرەن سالۋعا» تۋرا كەلگەنٸ, سٶزدٸكتەن گٶرٸ اۋدارماشىلىق ماشىققا, رەداكتورلىق تٷيسٸككە سٷيەنۋگە مەجبٷر بولعانىمىز راس. تىم دٷدەمال تۇستاردا اعىلشىن تٸلٸندەگٸ قاي تەرميندٸ فرانتسۋزداردىڭ, يسپانداردىڭ, تٷرٸكتەردٸڭ, ورىستاردىڭ قالاي اۋدارعانى سالىستىرىلىپ, سونىڭ ٸشٸنەن كٶكەيگە قونعانى ٸرٸكتەگەن سەتتەرٸمٸز دە بولدى.
اۋدارماشى مەتٸن سٶيلەمٸن تٷپنۇسقا تٸلدەگٸ سٶيلەممەن بٸردەي ەتٸپ قۇراۋعا, الشاقتاماۋعا تىرىسادى. ەدەبي رەداكتور ونداعى ماعىنانى ساقتاي وتىرىپ, سٶيلەمدٸ قازاقى مەنەرگە, جاتىق سيپاتقا جاقىنداتادى. عىلىمي رەداكتور ۇعىمداردىڭ دەل بەرٸلۋٸن, شاتاستىرىلماۋىن, تٷپكٸ مەنٸنەن ايرىلىپ قالماۋىن قاداعالايدى. وسى پروتسەسس بارىسىندا تالاي پٸكٸرتالاس تۋىنداپ, ونى سوڭى قىزىل كەڭٸردەك ايتىسقا ۇلاسادى. ەركٸمنٸڭ ۋەجٸ ٶزٸنشە دۇرىس. ەرقيلى كٶزقاراستاردى ٶزارا جاقىنداتىپ, ورتاق شەشٸم قابىلداۋعا تىرىسامىز. ونىڭ دايىن تۇرعان فورمۋلاسى جەنە جوق. ەر جاعدايدى جەكە قاراستىرىپ, مەتٸندٸ مۇقييات وقىپ, اقىلداسامىز. جۇمىس بارىسىندا بٸز, ەدەبي رەداكتورلار, عىلىمي اۋدارمانىڭ قيىندىعىن, وعان ناقتىلىق قاجەت ەكەنٸن اڭدادىق, ال اۋدارماشىلار مەن عىلىمي رەداكتورلارىمىز قازاقى كٶركەم تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن تٷسٸندٸ: سٶيتٸپ, ٶزارا ۇعىسۋدامىز. اقىرىندا تٷرلٸ دەلەل-دەيەكتەردٸ ەسكەرە كەلٸپ, بەلگٸلٸ بٸر مەمٸلەگە توقتايمىز.
– قاتەلەسپەسەم, قازٸرگٸ تاڭدا كەزەكتٸ 30 جاڭا وقۋلىق اۋدارىلدى. جاڭا كٸتاپتار جٶنٸندە از-كەم تارقاتىپ ٶتسەڭٸز. الداعى جوسپار قانداي?
– جوعارىدا ايتقانىمداي, 2018-2019 جىلدارى 47 وقۋلىق جارىق كٶرٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاراتىلعانى مەلٸم. سولاردىڭ ٸزٸن الا تاعى 30 كٸتاپ قازاقشاعا اۋدارىلىپ, باسىلىپ جاتىر. بۇلاردىڭ قاتارىندا «ەلەمدٸك ساياساتتىڭ جاھاندانۋى», «ەلەم مۋزىكاسىنىڭ تاريحى», «كينو تەوريياسى», «كينوستسەناريي جازۋ نەگٸزدەرٸ», «تەاترتانۋعا كٸرٸسپە», «ەستەتيكا», «ٶنەر تاريحى», «تاريحي انتروپولوگييا», «جەكە قاراجات», «ماكروەكونوميكا» سەكٸلدٸ ەرقيلى سالاعا قاتىستى كٸتاپتار بار. بيىل جىل سوڭىنا قاراي 100 كٸتاپتىڭ قالعان 23-ٸ اۋدارىلىپ بٸتەدٸ: ولاردىڭ ٸشٸندە فيلوسوفييا تاقىرىبىنداعى كٸتاپتار باسىمىراق («ٶنەر فيلوسوفيياسىنا كٸرٸسپە», «يسلام فيلوسوفيياسىنىڭ وقۋلىعى», «ٷندٸ فيلوسوفيياسىنىڭ تاريحى», «جاپون فيلوسوفيياسىنىڭ قىسقاشا تاريحى», «قىتاي فيلوسوفيياسىنىڭ قىسقاشا تاريحى», «كلاسسيكالىق اراب فيلوسوفيياسى: دەرەككٶزدەر انتولوگيياسى», «باتىس فيلوسوفيياسىنىڭ تاريحى»), دەگەنمەن «ەتنوگرافييا: قولدانۋ پرينتسيپتەرٸ», «ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ», «ساياساتتانۋ», «تاريحتىڭ پراكتيكاسى», «ۇلتتىق ەتنوستىڭ تامىرى» تەرٸزدٸ الۋان سالانى قامتيتىن باسقا دا وقۋلىقتار جەتكٸلٸكتٸ.
– كٸتاپتار ستۋدەنتتەردەن بٶلەك, قاراپايىم وقىرماندارعا قانشالىقتى قولجەتٸمدٸ? «اشىق ۋنيۆەرسيتەت» پلاتفورماسىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ قانداي?
– وسىعان دەيٸن جارىق كٶرٸپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاراتىلعان 47 وقۋلىقتى الماتى جەنە نۇر-سۇلتان قالالارىنداعى «قازىنا» جەنە «مەلومان» كٸتاپ دٷكەندەرٸنەن ساتىپ الۋعا بولادى. سونداي-اق بۇل كٸتاپتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن kitap.kz جەنە openu.kz («اشىق ۋنيۆەرسيتەت») سايتتارىنان اشىپ وقي الاسىزدار. جالپى وسىعان دەيٸن اۋدارىلعان جەنە قازٸر اۋدارىلىپ جاتقان كٸتاپتاردىڭ تولىق تٸزٸمٸ مەن ولار تۋرالى جان-جاقتى مەلٸمەتتٸ دە وسى سايتتاردان تاباسىز.
- سۇحباتىڭىزعا كٶپ راحمەت! جۇمىستارىڭىزعا سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن!
