«Álippe» – ǵylym-bilimge umtylǵan kez kelgen eldiń oqý júiesinde bar kitap. Sondyqtan ony ata-analar men ustazdar qaýymy «Bar kitaptyń atasy» dep erekshe qurmetteidi. Osydan birneshe jyl buryn «Álippe» oqý baǵdarlamasynan alynyp, respýblika jurtshylyǵynyń úlken alańdaýshylyǵyn týǵyzdy. A. Q. Aimaǵambetov ministr qyzmetine kelgende «Álippe» bilim júiesine qaita oralyp, úzdik oqýlyqqa ashyq konkýrs jariialady. Birneshe satylyq talqylaý, saraptaý, konkýrstardan, áleýmettik jelidegi ashyq qoǵamdyq talqylaýdan ótip, osy maqala avtorlarynyń qatysýymen jazylǵan «Álippe» jeńimpaz dep tanylyp, bes jyl boiy oqytylyp keledi.
«Álippe» – álem halyqtarynyń bárinde bar oqýlyq. Biz ony jazýǵa ultymyzdyń uly ustazy Ahmet Baitursynulynyń ádistemesin jáne alǵashqy nusqasy 1912 jyly «Oqý quraly» retinde basylyp, 1928 jylǵa deiin úzdiksiz jetildirý negizinde «Jańa Álipbi» degen atpen jaryq kórgen oqýlyǵyn basshylyqqa aldyq.
Árine, «Álippe» Ahmet Baitursynulyna deiin de bolǵan, biraq orys «Azbýkasy» negizinde tanylǵan mundai oqýlyqtardyń ǵumyry uzaqqa barmaǵan.
Ahmet Baitursynuly ult ustazy ǵana emes, uly ǵalym Qazaqstannyń alǵashqy Halyq aǵartý ministri de edi. Sondyqtan ózine deiingi bar tájiribeni túgel qorytyp, qazaqqa keregin ǵana aldy. Ol: «Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen», – dei kelip: «Hár jurt balasyn áýeli óz tilinde oqytyp, óz tiliniń júiesin bildirip, jolyn tanytyp» bilim berýi kerektigine erekshe nazar aýdarady (Baitursynuly A., On eki tomdyq shyǵarmalar jinaǵy, A., 2023 jyl, 4-tom, 7–8-better).
Osydan biraz ýaqyt buryn ózin «bastaýysh synyp mamany» dep esepteitin A. Abishbaevanyń «Tik-Tok» jelisi jáne t.b. arqyly osy joldar avtorlary jazǵan qoldanystaǵy «Álippeni» eshbir dálel, derek, qisynsyz synaǵan beinejazbasy jariialanyp, áleýmettik jelini shýlatty. Bul qaita oralǵan «Álippege» ǵana emes, ulttyq pedagogikaǵa jasalǵan shabýyl bolǵandyqtan, kereǵar synǵa qisyndy jaýap berýdi jón kórdik.
Ahańnyń «Álippesi» ana tilimizdiń bar bailyǵyn, erekshe áýezin, dybystalýyn, tańbalanýyn «óz tiliniń júiesi» arqyly tamasha jetkize bilgen. Sondyqtan ult ustazy ustanymyna sáikes biz jazǵan «Álippede» mektep tabaldyryǵyn attaǵan búldirshin áýeli áripti tanyp, dybystan sóz, sózderden sóilem, sóilemderden tiianaqtalǵan oidy bildiretin mátin jasaýǵa daǵdylanady.
«Álippe» shartty túrde 2 bólimnen quralyp, oqý baǵdarlamasyna sáikes 96 sabaqtan turady. Ár sabaqtyń óz mazmuny men maqsaty bar.
Birinshi bólimde ustaz ben shákirt birlese jumys istep, sýretter arqyly elimizdiń eń ulyq rámizderi – Memlekettik Tý, Eltańba, Ánuranmen tanysyp, ózi oqityn mektep, úlkendi syilaý, sálemdesý ádebi, jolda júrý tártibi, qorshaǵan orta siiaqty taqyryptarǵa áńgime quraidy, sýretterge qarap dybys, býyn, sóz jigin ajyratyp, sóilem quraý tásilin meńgeredi.
Oqýlyqtyń álippege deiingi kezeńinde dybyspen jattyqtyrýǵa arnalǵan 12 sabaq ótkizilgen soń, «Álippeniń» árip úiretip, dybys pen áriptiń arajigin ajyratýǵa arnalǵan negizgi bólimi bastalady.
«Álippe» jasaýdyń teoriiasynan habary shamaly oqyrmandar osy tusta shalys basyp, «nege «A» árpinen keiin «Á» árpi oqytylmaidy?» dep bura tartady.
Ustaz shákirtke dybys pen áripti tanytyp qana qoimai, sol áripterden sóz jasaýdy da qatar úiretýi kerek. «A» men «B» nemese qatar keletin «A» men «Á»-den qazaq tilinde jasalatyn sóz joq. Uly Ahań muny jaqsy bilgen. Sol sebepti óz «Álippesinde» «A»-dan keiin «R» árpine túsip, eki-úsh áripten quralǵan «ar», «ara» sózderin úiretedi.
Biz Ahańnyń qazaq tiliniń tereń tamyrynan bastaý alatyn osy ádisin ustanyp, «A»-dan keiin «R» árpine kóship, «ar», «ara» sózine qosymsha sýretter kómegimen quramynda osy eki árip kezdesetin «qar», «raýshan» t. b. sózderdi tanýdy úiretemiz.
Aitolqyn Abishbaevanyń A. Baitursynuly usynǵan «R» árpine nege «riza bolmaitynyn» ózi túsinbese, biz túsine almadyq.
Endi Abishbaeva «qaqalatyn» «Q» árpine keler bolsaq, bul «Álippeniń» orta tusynda – 31–32-sabaqtarda oqytylady. Bul kezde birneshe áripti úirenip, óz betinshe sóz, sóilem quraýǵa daǵdylanyp qalǵan shákirt dál osy árip sózdiń basy, ortasy, sońynda keletin «aq», «laq», «qar», «qara», «qala», «taqta» siiaqty sózderdi erkin jazyp, osyǵan deiin ózi biletin áripterdi paidalaný arqyly «Anaý – Qarataý. Ol – qala. Qanat, qala arala» degen úsh sóilemnen turatyn shaǵyn mátin qurastyrýǵa deiin jetedi.
Al, qurmetti oqyrman! Osyndai qysqa da nusqa sózderden qalai «qaqalýǵa» bolady?
Endi Abishbaevany «shashaltyp» júrgen «Sh» árpine keleiik. Bul dybys pen árip 43–44-sabaqtarda ótkiziledi.
Birshama áripti úirenip, sóz, sóilem quraýǵa jattyǵyp qalǵan shákirt bul sabaqtarda «shash», «shar», «shashý», «shyrsha», «monshaq», «oqýshy» t. b. sózdermen qatar «Qýanysh» dep atalatyn bes sóilemnen turatyn mátindi erkin oqýǵa qol jetkizedi. «Sh» árpin úiretetin mátinde bala shashalatyn bir sóz de, sóilem de joq. Bári uǵynýǵa jeńil, aitýǵa ońai sózder.
Abishbaeva synaǵannyń jóni osy eken dep, «S» árpin ótkende «saqaýlanasyń» dep ábestikke deiin barǵan. Al, ony da kóreiik, Siz de bizben birge taldańyz, qurmetti oqyrman.
«S» árpindegi sózder qazaq tilinde jii kezdesetindikten, bul dybys pen árip 25–26-sabaqtarda ótkiziledi. Buǵan deiin oqýshylar «A», «R», «L» «Ý», «N» áripterin ǵana úirengendikten, alty áripten sóz quraý múmkindigi shekteýli bolsa da, balalar quramynda «s» árpi kezdesetin «as», «san», «sana», «asý», «asaý», «sala» t. b. sózderdi úirenip, shaǵyn da bolsa tanymdyq máni bar «Anaý – asý. Nan – as» siiaqty sóilem qurastyrýdy meńgeredi. Al osylarda «saqaýlanatyn» bir sóz bar ma? Birde-bir sóz, sóilem joq, biraq oqýlyq avtorlaryna kiná taǵyp, ustazdar men ata-analardy adastyratyn jala jabý bar. Elimizdiń pedagog-ǵalymdary men bilikti ustazdary jazǵan, respýblikanyń kóptegen mektepterinde keńinen ótkizilgen talqylaý, saraptamadan keiin jaryq kórgen oqýlyqqa: «Mátinderi mánsiz, sýretteri sánsiz» dep jadaǵai, jalań sózdermen min taqpaq bolady. Al, shyndyǵyna keler bolsaq, shaǵyn ǵana oqýlyqta Ó. Turmanjanov, E. Ótetileýuly, Sh. Smahanuly, M. Álimbai, Q.Myrza Áli, F. Ońǵarsynova t. b. aqyn-jazýshylardyń balalar uǵymyna jatyq ata-ana, ustaz, mektep, til, Otan týraly qiynnan qiiýlastarǵan ádemi mátinderi bar. «Álippede» qazaq halyq aýyz ádebietiniń injý-marjany sandyǵynan alynǵan ertegi, ańyz áńgime, maqal-mátel men jumbaq, jańyltpashtar da az emes. «Álippe» basynan aiaǵyna deiin balalar sýretshisi B. Eralievanyń sýretterimen ásem bezendirilgen.
Biz jazǵan «Álippe» – oqýshyǵa ǵana emes, onymen jumys isteitin ustazdar men ata-analarǵa da meilinshe qolaily etip jasalǵan oqýlyq. Ondaǵy ár bettiń qoldaǵy alaqandai telefonnyń kómegimen ashylatyn «QR» kody bar. Osy arqyly árbir shákirt, ustaz, ata-ana «Álippedegi» maqal-mátel, jańyltpash, jumbaqtardy kásibi diktor kórkemdep oqityn aýdiojazbadan tyńdaýyna bolady.
«Álippede» túrli shartty belgilermen «ait», «oqy», «tyńda» degen óz betinshe jumys isteýge arnalǵan tapsyrmalar berilip, «jasa», «qurastyr», «oilan», «tap», «saralaý tapsyrmalary» oqýshynyń aqyl-oi júiesin jetildirip, tanym kókjiegin keńeitedi.
Balasynyń sabaǵyn qadaǵalap otyratyn ata-anaǵa da túsinikti bolý úshin túrli tústi boiaýlarmen ajyratylǵan «dybys», «daýysty dybys», «daýyssyz dybys», «sóz syzbasy», «sóilem syzbasy» ańǵartpalary úide pysyqtaýǵa mol múmkindik beredi.
Jańa «Álippe» elimizdiń mektepterinde bes jyldan beri oqytylyp keledi. Ony respýblikamyzdyń ustazdary, ǵylymi-pedagogikalyq, jalpy jurtshylyq óte jyly qabyldady. Bar ǵumyryn bala oqytýǵa arnap, ustazdyq ónerdiń shyńyna shyqqan, Qazaqstannyń Eńbek Eri Aiagúl Mirazova apamyz kezinde osy oqýlyq týraly: «Jańa «Álippeni» daiyndaý barysynda buryn-sońdy bolmaǵan birqatar jumystar atqaryldy. Mysaly, sonyń tek bireýin ǵana aitar bolsam, buryn saraptamadan ótkizgen kezde oqýlyqtardy «Oqýlyq» ortalyǵynyń saitynan ǵana kórýge bolatyn, al osy joly «Álippe» oqýlyǵy birneshe ai boiy áleýmettik jelige qoiylyp, qoǵamdyq talqylaýǵa salyndy. Munda barlyq Qazaqstan azamattaryna oqýlyq týraly oi-pikirleri men usynystaryn qaldyryp, tańdaý jasaýǵa tolyq múmkindik berildi. Men de tájiribeli ustaz retinde osy bastamany qoldap, «Álippe» oqýlyǵynyń daiyndalý barysyn jiti qadaǵalap, «Álippeniń» qaita oralýyna tilekshi bolyp otyrdym.
Bul «Álippeniń» tek aty ǵana emes, qurylymy men mazmuny da, qoiylatyn talaby da burynǵydai saqtalypty. Oqýlyqta oqý men jazýǵa daiarlaý jáne jańa dybys pen áripti tanytý, oqý-jazýǵa úiretý oqý tapsyrmalary júieli de mazmundy berilgen. ...Ahmet Baitursynuly ádistemesiniń negizinde ulttyq tabiǵi logikamen jazylǵan «Álippe» ulttyq rýhani qundylyqtardy boiyna sińirgen jeke tulǵanyń qalyptasýyna negiz bola alady degen senimdemin», – dep jazdy. Qazaqstannyń asa kórnekti pedagoginiń osy pikirimen ushtasatyn júzdegen pikirler bes jyl boiy túrli baspasóz ben áleýmettik jelilerde jariialanyp keledi.
Abishbaeva úndeýinde ata-analar balasyn «shapalaqpen shart etkizedi» dep pedagogikalyq etikaǵa jat, «balaǵa qol kóterý» siiaqty zańǵa qaishy áreketke itermeleitin sózderdi aitady. Mundai arandatýshylyqtyń baǵasyn quqyq qorǵaý organdary berýge tiis dep sanaimyz.
Birde-bir naqty argýmenti joq, tek kinarat izdeýge, jala jabýǵa negizdelgen A. Abishbaevanyń úndeýinde oqýlyqty «teoriiamen emes, bastaýysh synyp mamany» jazýy kerektigi jóninde de syn aitylypty. Bul suraqqa da jaýap bere ketýdi jón kórdik.
Jańa «Álippe» – ujymdyq eńbek jemisi. Onyń avtorlar tobyn áýeli Qyzylorda qyzdar pedagogikalyq ýchilishesin «Jalpy bilim beretin mekteptiń bastaýysh klastarynda oqytý» mamandyǵy boiynsha, keiin Abai atyndaǵy pedagogikalyq institýtty bitirip, kandidattyq dissertatsiiasyn «Bastaýysh mekteptegi saýat ashý kezeńinde júrgiziletin til damytý jumysynyń ádistemesi», al doktorlyǵyn «Bastaýysh mekteptegi qazaq tili sintaksisin damyta oqytýdyń ǵylymi-ádistemelik negizderi» degen taqyrypta qorǵap, 40 jyldan astam ǵumyryn oqý-bilimge arnaǵan pedagog-ǵalym, kóptegen oqýlyqtar, oqý quraldary men ádistemelikterdiń avtory Á. E. Jumabaeva basqardy. Ekinshi avtory Oral pedagogika institýtyn «Qazaq tili men ádebieti» mamandyǵy boiynsha támamdaǵan kásibi pedagog, kandidattyq, doktorlyq dissertatsiialaryn qazaq tilin oqytý jáne til damytý ádistemesi boiynsha qorǵaǵan pedagog-ǵalym, ondaǵan oqýlyq, oqý-ádistemelik qural men maqalalardyń avtory, professor A. J. Qurman bolsa, úshinshi avtory – Ońtústik Qazaqstan pedagogikalyq institýtyn «Pedagogika jáne bastaýysh oqytý ádistemesi» mamandyǵy boiynsha bitirgen, 1995 jyldan kúni búginge deiin otyz jyl boiy bastaýysh synyp muǵalimi bolyp qyzmet atqaryp kele jatqan tájiribeli ustaz B. Sábdenova.
Biz bar ǵumyrymyzdy ulttyq pedagogikaǵa, ustazdyqqa arnaǵan jandarmyz. Oqýlyq jazý ońai emes. Ony dúniege ákelý úshin avtorlardyń teoriialyq bilimimen qatar, búkil ǵumyrlyq tájiribesi jumsalady. Ol úlken súzgiden, saraptaýdan ótkennen keiin ǵana basylady. Oqýlyq jaryq kórgenshe onyń mazmunyn jetildirýge kóptegen mamandar qatysady. Sondyqtan mundai ujymdyq eńbekti «qaqalasyń», «shashalasyń», «saqaýlanasyń» degen mán-maǵynasy joq, jeńiltek jańyltpash siiaqty jaidaq sózdermen kinálaý pedagogikalyq etikaǵa da, adamgershilik normalaryna da jatpaidy.
Abishbaevanyń «saqaý syny» «Ǵylym jáne bilim ministrligine» joldanypty. Úndeýdiń asyǵys, qalai bolsa solai jazylǵany sonshalyq – ol qazirgi Qazaqstanda ondai ministrlik joq ekendigin de bilmeidi. Joq ministrlikke jazylǵan úndeýdi jaýapsyz qaldyrýǵa da bolar edi, biraq onyń áleýmettik jeli arqyly keibir ata-analardy alańdatyp qoiǵanyn eskerip, osy jaýap hatty jazyp otyrmyz.
Ózin «bastaýysh synyptyń mamany» dep jar salǵan A. Abishbaevanyń qandai pedagogikalyq oqý ornyn támamdaǵanyn bilmedik, biraq ashyq aqparat kózderinen onyń «IP Didaktika bastaý» degen qytai taýarlaryn satý arqyly saýdasy dóńgelenip turǵan jeke kásiporny bar ekenin kózimiz shaldy. Týra osy kásiporyn «Tik-Tok» jelisi arqyly «qytaidyń almasyn» óz daýysymen jarnamalap, «qytailar meni tańǵaldyrýdan sharshamaidy» dep tań-tamasha qalady. Endi bir rolikte «qytaidyń jumyrtqalaryn» kórsetip, odan «neshe túrli oiyndar qurastyrýǵa bolady» dep qyzyǵa qumartady. Qazaq balalaryna «Qytaidyń altyny men kúmisi» dep tyrnaqshasyz aidarmen berilgen jarnamada qazaq teńgesiniń úlgisimen jasalǵan qytaidyń jyltyraq monetalaryn «hit satylymǵa» (óz sózi) shyǵaryp, ony «Qazaqstannyń túkpir-túkpirine jetkizetinin» masattana habarlaidy. Munymen de toqtamai qytaidyń plastik sheleginiń de maqtaýyn kelistirip, ony muǵalimderdiń tapsyrysymen aldyrǵanyn aityp, kórneki quraldar retinde paidalanýǵa usynady.
A. Abishbaeva jarnamalap otyrǵan qytai taýarlarynyń balalar qoldanatyn zattarǵa qoiylatyn sanitarlyq, meditsinalyq, gigienalyq jáne ekologiialyq talaptaryna qanshalyqty sai keletinin tiisti organdar tekserýge tiis. Óitkeni keiingi qytai plastik taýarlarynyń adam aǵzasyna tigizetin ziiandy zardaptary jóninde jazylyp júr. Urpaq saýlyǵyna qatysty máselege asa abai bolýymyz kerek.
Bizdi taǵy bir tańǵaldyrǵany – «Álippege» kelgende tili «qaqalyp», «shashalyp», tipti «saqaýlanyp» qalatyn kásipkerdiń daýysy qytai taýarlaryn maqtaýǵa kelgende jadyrai shyǵyp, tili jortaqtap ketetini. Sonysyna qaraǵanda ony oqýlyqtan góri bazar saýdasy qatty qyzyqtyratyn siiaqty.
«Didaktika bastaý» dep aiqailatyp at qoiyp, qytai taýarlary saýdasynyń kórigin qyzdyryp otyrǵan «bastaýysh synyp mamanynyń» bar tirligi osyndai. «Álippeni» «bastaýysh synyp mamany» retinde ońdyrmai synap otyrǵan A. Abishbaevanyń baspasóz ben ǵalamtordan birde-bir maqalasyn taba almadyq.
Muhtar Áýezovtei uly jazýshynyń talantty shákirti, akademik Zeinolla Qabdolov «Ustaz bolý – óz ýaqytyn aiamaý, ózgeniń baqytyn aialaý» degen qanatty sóz qaldyryp edi. Biz A. Abishbaevanyń qandai ustaz bolǵanyn bilmeimiz, biletin áriptesteri aita jatar. Ókinishke qarai, «ustaz» degen qadirli mamandyǵyn op-ońai qytai taýaryn jarnamalaityn saýdagerlikke aiyrbastaǵan A. Abishbaeva óz mamandyǵyn aiamasa da, osy salada qyzmet etip jatqan áriptesteriniń eńbegin aialaýy kerek edi. Átteń, onyń ustazdyq etikany belden basqan úndeýsymaǵynan muny ańǵara almadyq. Ókinishti-aq.
Abishbaevanyń «saqaý syny» áleýmettik jelide shynaiy pedagog-mamandardyń úlken narazylyǵyn týǵyzdy. Solardyń qatarynda ózi de «Álippe» oqýlyǵyn jazyp, bizben ashyq básekege túsken, belgili ustaz Janat Qajyǵali: «Zýyldaǵan jalpy sóz. Naqty eskertý, usynys joq. Myna áriptesimizdiń bas-kóz joq qaralai salýyn bilim salasyna jasalǵan aýyr soqqy, bolashaq oqýshylardyń yntasyn qurtyp jiberetin oba dep baǵalaimyn. Myna muǵalim jaýapqa tartylýy kerek», – dep shyrqyraǵan shyndyqty aityp, áleýmettik jelini shýlatqan arandatýshynyń zań aldyndaǵy jaýapkershiligin qaraýǵa shaqyrypty. Áriptesimizdiń adal kóńilden shyqqan bul pikirine biz de tolyq qosylamyz.
«Álippe» – «bar kitaptyń atasy» ǵana emes, ulttyq tárbieniń, qazaqty tanýdyń bastaýy. Sondyqtan ultymyzdyń uly ustazy Ahmet Baitursynuly negizin qalap, oqýshylar, ata-analar, ustazdar qaýymy qýana qabyldaǵan «Álippege» jabylǵan jala, balalarǵa qol jumsaýǵa itermeleitin arandatýshylyq áreketi úshin A.Abishbaevaǵa zań júzinde shara qoldanýyn talap etemiz.
