«ەلٸپپە» – عىلىم-بٸلٸمگە ۇمتىلعان كەز كەلگەن ەلدٸڭ وقۋ جٷيەسٸندە بار كٸتاپ. سوندىقتان ونى اتا-انالار مەن ۇستازدار قاۋىمى «بار كٸتاپتىڭ اتاسى» دەپ ەرەكشە قۇرمەتتەيدٸ. وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن «ەلٸپپە» وقۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ, رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ ٷلكەن الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزدى. ا. ق. ايماعامبەتوۆ مينيستر قىزمەتٸنە كەلگەندە «ەلٸپپە» بٸلٸم جٷيەسٸنە قايتا ورالىپ, ٷزدٸك وقۋلىققا اشىق كونكۋرس جارييالادى. بٸرنەشە ساتىلىق تالقىلاۋ, ساراپتاۋ, كونكۋرستاردان, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ اشىق قوعامدىق تالقىلاۋدان ٶتٸپ, وسى ماقالا اۆتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جازىلعان «ەلٸپپە» جەڭٸمپاز دەپ تانىلىپ, بەس جىل بويى وقىتىلىپ كەلەدٸ.
«ەلٸپپە» – ەلەم حالىقتارىنىڭ بەرٸندە بار وقۋلىق. بٸز ونى جازۋعا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەدٸستەمەسٸن جەنە العاشقى نۇسقاسى 1912 جىلى «وقۋ قۇرالى» رەتٸندە باسىلىپ, 1928 جىلعا دەيٸن ٷزدٸكسٸز جەتٸلدٸرۋ نەگٸزٸندە «جاڭا ەلٸپبي» دەگەن اتپەن جارىق كٶرگەن وقۋلىعىن باسشىلىققا الدىق.
ەرينە, «ەلٸپپە» احمەت بايتۇرسىنۇلىنا دەيٸن دە بولعان, بٸراق ورىس «ازبۋكاسى» نەگٸزٸندە تانىلعان مۇنداي وقۋلىقتاردىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارماعان.
احمەت بايتۇرسىنۇلى ۇلت ۇستازى عانا ەمەس, ۇلى عالىم قازاقستاننىڭ العاشقى حالىق اعارتۋ مينيسترٸ دە ەدٸ. سوندىقتان ٶزٸنە دەيٸنگٸ بار تەجٸريبەنٸ تٷگەل قورىتىپ, قازاققا كەرەگٸن عانا الدى. ول: «ورىسشا وقىعاندار ورىس سٶزٸنٸڭ جٷيەسٸنە داعدىلانىپ ٷيرەنگەن», – دەي كەلٸپ: «ھەر جۇرت بالاسىن ەۋەلٸ ٶز تٸلٸندە وقىتىپ, ٶز تٸلٸنٸڭ جٷيەسٸن بٸلدٸرٸپ, جولىن تانىتىپ» بٸلٸم بەرۋٸ كەرەكتٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارادى (بايتۇرسىنۇلى ا., ون ەكٸ تومدىق شىعارمالار جيناعى, ا., 2023 جىل, 4-توم, 7–8-بەتتەر).
وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن ٶزٸن «باستاۋىش سىنىپ مامانى» دەپ ەسەپتەيتٸن ا. ابيشباەۆانىڭ «تيك-توك» جەلٸسٸ جەنە ت.ب. ارقىلى وسى جولدار اۆتورلارى جازعان قولدانىستاعى «ەلٸپپەنٸ» ەشبٸر دەلەل, دەرەك, قيسىنسىز سىناعان بەينەجازباسى جارييالانىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ شۋلاتتى. بۇل قايتا ورالعان «ەلٸپپەگە» عانا ەمەس, ۇلتتىق پەداگوگيكاعا جاسالعان شابۋىل بولعاندىقتان, كەرەعار سىنعا قيسىندى جاۋاپ بەرۋدٸ جٶن كٶردٸك.
احاڭنىڭ «ەلٸپپەسٸ» انا تٸلٸمٸزدٸڭ بار بايلىعىن, ەرەكشە ەۋەزٸن, دىبىستالۋىن, تاڭبالانۋىن «ٶز تٸلٸنٸڭ جٷيەسٸ» ارقىلى تاماشا جەتكٸزە بٸلگەن. سوندىقتان ۇلت ۇستازى ۇستانىمىنا سەيكەس بٸز جازعان «ەلٸپپەدە» مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بٷلدٸرشٸن ەۋەلٸ ەرٸپتٸ تانىپ, دىبىستان سٶز, سٶزدەردەن سٶيلەم, سٶيلەمدەردەن تيياناقتالعان ويدى بٸلدٸرەتٸن مەتٸن جاساۋعا داعدىلانادى.
«ەلٸپپە» شارتتى تٷردە 2 بٶلٸمنەن قۇرالىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا سەيكەس 96 ساباقتان تۇرادى. ەر ساباقتىڭ ٶز مازمۇنى مەن ماقساتى بار.
بٸرٸنشٸ بٶلٸمدە ۇستاز بەن شەكٸرت بٸرلەسە جۇمىس ٸستەپ, سۋرەتتەر ارقىلى ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ۇلىق رەمٸزدەرٸ – مەملەكەتتٸك تۋ, ەلتاڭبا, ەنۇرانمەن تانىسىپ, ٶزٸ وقيتىن مەكتەپ, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, سەلەمدەسۋ ەدەبٸ, جولدا جٷرۋ تەرتٸبٸ, قورشاعان ورتا سيياقتى تاقىرىپتارعا ەڭگٸمە قۇرايدى, سۋرەتتەرگە قاراپ دىبىس, بۋىن, سٶز جٸگٸن اجىراتىپ, سٶيلەم قۇراۋ تەسٸلٸن مەڭگەرەدٸ.
وقۋلىقتىڭ ەلٸپپەگە دەيٸنگٸ كەزەڭٸندە دىبىسپەن جاتتىقتىرۋعا ارنالعان 12 ساباق ٶتكٸزٸلگەن سوڭ, «ەلٸپپەنٸڭ» ەرٸپ ٷيرەتٸپ, دىبىس پەن ەرٸپتٸڭ اراجٸگٸن اجىراتۋعا ارنالعان نەگٸزگٸ بٶلٸمٸ باستالادى.
«ەلٸپپە» جاساۋدىڭ تەوريياسىنان حابارى شامالى وقىرماندار وسى تۇستا شالىس باسىپ, «نەگە «ا» ەرپٸنەن كەيٸن «ە» ەرپٸ وقىتىلمايدى?» دەپ بۇرا تارتادى.
ۇستاز شەكٸرتكە دىبىس پەن ەرٸپتٸ تانىتىپ قانا قويماي, سول ەرٸپتەردەن سٶز جاساۋدى دا قاتار ٷيرەتۋٸ كەرەك. «ا» مەن «ب» نەمەسە قاتار كەلەتٸن «ا» مەن «ە»-دەن قازاق تٸلٸندە جاسالاتىن سٶز جوق. ۇلى احاڭ مۇنى جاقسى بٸلگەن. سول سەبەپتٸ ٶز «ەلٸپپەسٸندە» «ا»-دان كەيٸن «ر» ەرپٸنە تٷسٸپ, ەكٸ-ٷش ەرٸپتەن قۇرالعان «ار», «ارا» سٶزدەرٸن ٷيرەتەدٸ.
بٸز احاڭنىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ تەرەڭ تامىرىنان باستاۋ الاتىن وسى ەدٸسٸن ۇستانىپ, «ا»-دان كەيٸن «ر» ەرپٸنە كٶشٸپ, «ار», «ارا» سٶزٸنە قوسىمشا سۋرەتتەر كٶمەگٸمەن قۇرامىندا وسى ەكٸ ەرٸپ كەزدەسەتٸن «قار», «راۋشان» ت. ب. سٶزدەردٸ تانۋدى ٷيرەتەمٸز.
ايتولقىن ابيشباەۆانىڭ ا. بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان «ر» ەرپٸنە نەگە «ريزا بولمايتىنىن» ٶزٸ تٷسٸنبەسە, بٸز تٷسٸنە المادىق.
ەندٸ ابيشباەۆا «قاقالاتىن» «ق» ەرپٸنە كەلەر بولساق, بۇل «ەلٸپپەنٸڭ» ورتا تۇسىندا – 31–32-ساباقتاردا وقىتىلادى. بۇل كەزدە بٸرنەشە ەرٸپتٸ ٷيرەنٸپ, ٶز بەتٸنشە سٶز, سٶيلەم قۇراۋعا داعدىلانىپ قالعان شەكٸرت دەل وسى ەرٸپ سٶزدٸڭ باسى, ورتاسى, سوڭىندا كەلەتٸن «اق», «لاق», «قار», «قارا», «قالا», «تاقتا» سيياقتى سٶزدەردٸ ەركٸن جازىپ, وسىعان دەيٸن ٶزٸ بٸلەتٸن ەرٸپتەردٸ پايدالانۋ ارقىلى «اناۋ – قاراتاۋ. ول – قالا. قانات, قالا ارالا» دەگەن ٷش سٶيلەمنەن تۇراتىن شاعىن مەتٸن قۇراستىرۋعا دەيٸن جەتەدٸ.
ال, قۇرمەتتٸ وقىرمان! وسىنداي قىسقا دا نۇسقا سٶزدەردەن قالاي «قاقالۋعا» بولادى?
ەندٸ ابيشباەۆانى «شاشالتىپ» جٷرگەن «ش» ەرپٸنە كەلەيٸك. بۇل دىبىس پەن ەرٸپ 43–44-ساباقتاردا ٶتكٸزٸلەدٸ.
بٸرشاما ەرٸپتٸ ٷيرەنٸپ, سٶز, سٶيلەم قۇراۋعا جاتتىعىپ قالعان شەكٸرت بۇل ساباقتاردا «شاش», «شار», «شاشۋ», «شىرشا», «مونشاق», «وقۋشى» ت. ب. سٶزدەرمەن قاتار «قۋانىش» دەپ اتالاتىن بەس سٶيلەمنەن تۇراتىن مەتٸندٸ ەركٸن وقۋعا قول جەتكٸزەدٸ. «ش» ەرپٸن ٷيرەتەتٸن مەتٸندە بالا شاشالاتىن بٸر سٶز دە, سٶيلەم دە جوق. بەرٸ ۇعىنۋعا جەڭٸل, ايتۋعا وڭاي سٶزدەر.
ابيشباەۆا سىناعاننىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ, «س» ەرپٸن ٶتكەندە «ساقاۋلاناسىڭ» دەپ ەبەستٸككە دەيٸن بارعان. ال, ونى دا كٶرەيٸك, سٸز دە بٸزبەن بٸرگە تالداڭىز, قۇرمەتتٸ وقىرمان.
«س» ەرپٸندەگٸ سٶزدەر قازاق تٸلٸندە جيٸ كەزدەسەتٸندٸكتەن, بۇل دىبىس پەن ەرٸپ 25–26-ساباقتاردا ٶتكٸزٸلەدٸ. بۇعان دەيٸن وقۋشىلار «ا», «ر», «ل» «ۋ», «ن» ەرٸپتەرٸن عانا ٷيرەنگەندٸكتەن, التى ەرٸپتەن سٶز قۇراۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بولسا دا, بالالار قۇرامىندا «س» ەرپٸ كەزدەسەتٸن «اس», «سان», «سانا», «اسۋ», «اساۋ», «سالا» ت. ب. سٶزدەردٸ ٷيرەنٸپ, شاعىن دا بولسا تانىمدىق مەنٸ بار «اناۋ – اسۋ. نان – اس» سيياقتى سٶيلەم قۇراستىرۋدى مەڭگەرەدٸ. ال وسىلاردا «ساقاۋلاناتىن» بٸر سٶز بار ما? بٸردە-بٸر سٶز, سٶيلەم جوق, بٸراق وقۋلىق اۆتورلارىنا كٸنە تاعىپ, ۇستازدار مەن اتا-انالاردى اداستىراتىن جالا جابۋ بار. ەلٸمٸزدٸڭ پەداگوگ-عالىمدارى مەن بٸلٸكتٸ ۇستازدارى جازعان, رەسپۋبليكانىڭ كٶپتەگەن مەكتەپتەرٸندە كەڭٸنەن ٶتكٸزٸلگەن تالقىلاۋ, ساراپتامادان كەيٸن جارىق كٶرگەن وقۋلىققا: «مەتٸندەرٸ مەنسٸز, سۋرەتتەرٸ سەنسٸز» دەپ جاداعاي, جالاڭ سٶزدەرمەن مٸن تاقپاق بولادى. ال, شىندىعىنا كەلەر بولساق, شاعىن عانا وقۋلىقتا ٶ. تۇرمانجانوۆ, ە. ٶتەتٸلەۋۇلى, ش. سماحانۇلى, م. ەلٸمباي, ق.مىرزا ەلي, ف. وڭعارسىنوۆا ت. ب. اقىن-جازۋشىلاردىڭ بالالار ۇعىمىنا جاتىق اتا-انا, ۇستاز, مەكتەپ, تٸل, وتان تۋرالى قيىننان قييۋلاستارعان ەدەمٸ مەتٸندەرٸ بار. «ەلٸپپەدە» قازاق حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٸنجۋ-مارجانى ساندىعىنان الىنعان ەرتەگٸ, اڭىز ەڭگٸمە, ماقال-مەتەل مەن جۇمباق, جاڭىلتپاشتار دا از ەمەس. «ەلٸپپە» باسىنان اياعىنا دەيٸن بالالار سۋرەتشٸسٸ ب. ەراليەۆانىڭ سۋرەتتەرٸمەن ەسەم بەزەندٸرٸلگەن.
بٸز جازعان «ەلٸپپە» – وقۋشىعا عانا ەمەس, ونىمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ۇستازدار مەن اتا-انالارعا دا مەيلٸنشە قولايلى ەتٸپ جاسالعان وقۋلىق. ونداعى ەر بەتتٸڭ قولداعى الاقانداي تەلەفوننىڭ كٶمەگٸمەن اشىلاتىن «QR» كودى بار. وسى ارقىلى ەربٸر شەكٸرت, ۇستاز, اتا-انا «ەلٸپپەدەگٸ» ماقال-مەتەل, جاڭىلتپاش, جۇمباقتاردى كەسٸبي ديكتور كٶركەمدەپ وقيتىن اۋديوجازبادان تىڭداۋىنا بولادى.
«ەلٸپپەدە» تٷرلٸ شارتتى بەلگٸلەرمەن «ايت», «وقى», «تىڭدا» دەگەن ٶز بەتٸنشە جۇمىس ٸستەۋگە ارنالعان تاپسىرمالار بەرٸلٸپ, «جاسا», «قۇراستىر», «ويلان», «تاپ», «سارالاۋ تاپسىرمالارى» وقۋشىنىڭ اقىل-وي جٷيەسٸن جەتٸلدٸرٸپ, تانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتەدٸ.
بالاسىنىڭ ساباعىن قاداعالاپ وتىراتىن اتا-اناعا دا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن تٷرلٸ تٷستٸ بوياۋلارمەن اجىراتىلعان «دىبىس», «داۋىستى دىبىس», «داۋىسسىز دىبىس», «سٶز سىزباسى», «سٶيلەم سىزباسى» اڭعارتپالارى ٷيدە پىسىقتاۋعا مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جاڭا «ەلٸپپە» ەلٸمٸزدٸڭ مەكتەپتەرٸندە بەس جىلدان بەرٸ وقىتىلىپ كەلەدٸ. ونى رەسپۋبليكامىزدىڭ ۇستازدارى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق, جالپى جۇرتشىلىق ٶتە جىلى قابىلدادى. بار عۇمىرىن بالا وقىتۋعا ارناپ, ۇستازدىق ٶنەردٸڭ شىڭىنا شىققان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ اياگٷل ميرازوۆا اپامىز كەزٸندە وسى وقۋلىق تۋرالى: «جاڭا «ەلٸپپەنٸ» دايىنداۋ بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بٸرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. مىسالى, سونىڭ تەك بٸرەۋٸن عانا ايتار بولسام, بۇرىن ساراپتامادان ٶتكٸزگەن كەزدە وقۋلىقتاردى «وقۋلىق» ورتالىعىنىڭ سايتىنان عانا كٶرۋگە بولاتىن, ال وسى جولى «ەلٸپپە» وقۋلىعى بٸرنەشە اي بويى ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە قويىلىپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا سالىندى. مۇندا بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنا وقۋلىق تۋرالى وي-پٸكٸرلەرٸ مەن ۇسىنىستارىن قالدىرىپ, تاڭداۋ جاساۋعا تولىق مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. مەن دە تەجٸريبەلٸ ۇستاز رەتٸندە وسى باستامانى قولداپ, «ەلٸپپە» وقۋلىعىنىڭ دايىندالۋ بارىسىن جٸتٸ قاداعالاپ, «ەلٸپپەنٸڭ» قايتا ورالۋىنا تٸلەكشٸ بولىپ وتىردىم.
بۇل «ەلٸپپەنٸڭ» تەك اتى عانا ەمەس, قۇرىلىمى مەن مازمۇنى دا, قويىلاتىن تالابى دا بۇرىنعىداي ساقتالىپتى. وقۋلىقتا وقۋ مەن جازۋعا دايارلاۋ جەنە جاڭا دىبىس پەن ەرٸپتٸ تانىتۋ, وقۋ-جازۋعا ٷيرەتۋ وقۋ تاپسىرمالارى جٷيەلٸ دە مازمۇندى بەرٸلگەن. ...احمەت بايتۇرسىنۇلى ەدٸستەمەسٸنٸڭ نەگٸزٸندە ۇلتتىق تابيعي لوگيكامەن جازىلعان «ەلٸپپە» ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى بويىنا سٸڭٸرگەن جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولا الادى دەگەن سەنٸمدەمٸن», – دەپ جازدى. قازاقستاننىڭ اسا كٶرنەكتٸ پەداگوگٸنٸڭ وسى پٸكٸرٸمەن ۇشتاساتىن جٷزدەگەن پٸكٸرلەر بەس جىل بويى تٷرلٸ باسپاسٶز بەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالانىپ كەلەدٸ.
ابيشباەۆا ٷندەۋٸندە اتا-انالار بالاسىن «شاپالاقپەن شارت ەتكٸزەدٸ» دەپ پەداگوگيكالىق ەتيكاعا جات, «بالاعا قول كٶتەرۋ» سيياقتى زاڭعا قايشى ەرەكەتكە يتەرمەلەيتٸن سٶزدەردٸ ايتادى. مۇنداي ارانداتۋشىلىقتىڭ باعاسىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بەرۋگە تيٸس دەپ سانايمىز.
بٸردە-بٸر ناقتى ارگۋمەنتٸ جوق, تەك كٸنارات ٸزدەۋگە, جالا جابۋعا نەگٸزدەلگەن ا. ابيشباەۆانىڭ ٷندەۋٸندە وقۋلىقتى «تەورييامەن ەمەس, باستاۋىش سىنىپ مامانى» جازۋى كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە دە سىن ايتىلىپتى. بۇل سۇراققا دا جاۋاپ بەرە كەتۋدٸ جٶن كٶردٸك.
جاڭا «ەلٸپپە» – ۇجىمدىق ەڭبەك جەمٸسٸ. ونىڭ اۆتورلار توبىن ەۋەلٸ قىزىلوردا قىزدار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسٸن «جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتٸڭ باستاۋىش كلاستارىندا وقىتۋ» ماماندىعى بويىنشا, كەيٸن اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى بٸتٸرٸپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن «باستاۋىش مەكتەپتەگٸ ساۋات اشۋ كەزەڭٸندە جٷرگٸزٸلەتٸن تٸل دامىتۋ جۇمىسىنىڭ ەدٸستەمەسٸ», ال دوكتورلىعىن «باستاۋىش مەكتەپتەگٸ قازاق تٸلٸ سينتاكسيسٸن دامىتا وقىتۋدىڭ عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك نەگٸزدەرٸ» دەگەن تاقىرىپتا قورعاپ, 40 جىلدان استام عۇمىرىن وقۋ-بٸلٸمگە ارناعان پەداگوگ-عالىم, كٶپتەگەن وقۋلىقتار, وقۋ قۇرالدارى مەن ەدٸستەمەلٸكتەردٸڭ اۆتورى ە. ە. جۇماباەۆا باسقاردى. ەكٸنشٸ اۆتورى ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىن «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» ماماندىعى بويىنشا تەمامداعان كەسٸبي پەداگوگ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالارىن قازاق تٸلٸن وقىتۋ جەنە تٸل دامىتۋ ەدٸستەمەسٸ بويىنشا قورعاعان پەداگوگ-عالىم, ونداعان وقۋلىق, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرال مەن ماقالالاردىڭ اۆتورى, پروفەسسور ا. ج. قۇرمان بولسا, ٷشٸنشٸ اۆتورى – وڭتٷستٸك قازاقستان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن «پەداگوگيكا جەنە باستاۋىش وقىتۋ ەدٸستەمەسٸ» ماماندىعى بويىنشا بٸتٸرگەن, 1995 جىلدان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن وتىز جىل بويى باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمٸ بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان تەجٸريبەلٸ ۇستاز ب. سەبدەنوۆا.
بٸز بار عۇمىرىمىزدى ۇلتتىق پەداگوگيكاعا, ۇستازدىققا ارناعان جاندارمىز. وقۋلىق جازۋ وڭاي ەمەس. ونى دٷنيەگە ەكەلۋ ٷشٸن اۆتورلاردىڭ تەورييالىق بٸلٸمٸمەن قاتار, بٷكٸل عۇمىرلىق تەجٸريبەسٸ جۇمسالادى. ول ٷلكەن سٷزگٸدەن, ساراپتاۋدان ٶتكەننەن كەيٸن عانا باسىلادى. وقۋلىق جارىق كٶرگەنشە ونىڭ مازمۇنىن جەتٸلدٸرۋگە كٶپتەگەن ماماندار قاتىسادى. سوندىقتان مۇنداي ۇجىمدىق ەڭبەكتٸ «قاقالاسىڭ», «شاشالاسىڭ», «ساقاۋلاناسىڭ» دەگەن مەن-ماعىناسى جوق, جەڭٸلتەك جاڭىلتپاش سيياقتى جايداق سٶزدەرمەن كٸنەلاۋ پەداگوگيكالىق ەتيكاعا دا, ادامگەرشٸلٸك نورمالارىنا دا جاتپايدى.
ابيشباەۆانىڭ «ساقاۋ سىنى» «عىلىم جەنە بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە» جولدانىپتى. ٷندەۋدٸڭ اسىعىس, قالاي بولسا سولاي جازىلعانى سونشالىق – ول قازٸرگٸ قازاقستاندا ونداي مينيسترلٸك جوق ەكەندٸگٸن دە بٸلمەيدٸ. جوق مينيسترلٸككە جازىلعان ٷندەۋدٸ جاۋاپسىز قالدىرۋعا دا بولار ەدٸ, بٸراق ونىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى كەيبٸر اتا-انالاردى الاڭداتىپ قويعانىن ەسكەرٸپ, وسى جاۋاپ حاتتى جازىپ وتىرمىز.
ٶزٸن «باستاۋىش سىنىپتىڭ مامانى» دەپ جار سالعان ا. ابيشباەۆانىڭ قانداي پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىن تەمامداعانىن بٸلمەدٸك, بٸراق اشىق اقپارات كٶزدەرٸنەن ونىڭ «يپ ديداكتيكا باستاۋ» دەگەن قىتاي تاۋارلارىن ساتۋ ارقىلى ساۋداسى دٶڭگەلەنٸپ تۇرعان جەكە كەسٸپورنى بار ەكەنٸن كٶزٸمٸز شالدى. تۋرا وسى كەسٸپورىن «تيك-توك» جەلٸسٸ ارقىلى «قىتايدىڭ الماسىن» ٶز داۋىسىمەن جارنامالاپ, «قىتايلار مەنٸ تاڭعالدىرۋدان شارشامايدى» دەپ تاڭ-تاماشا قالادى. ەندٸ بٸر روليكتە «قىتايدىڭ جۇمىرتقالارىن» كٶرسەتٸپ, ودان «نەشە تٷرلٸ ويىندار قۇراستىرۋعا بولادى» دەپ قىزىعا قۇمارتادى. قازاق بالالارىنا «قىتايدىڭ التىنى مەن كٷمٸسٸ» دەپ تىرناقشاسىز ايدارمەن بەرٸلگەن جارنامادا قازاق تەڭگەسٸنٸڭ ٷلگٸسٸمەن جاسالعان قىتايدىڭ جىلتىراق مونەتالارىن «حيت ساتىلىمعا» (ٶز سٶزٸ) شىعارىپ, ونى «قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە جەتكٸزەتٸنٸن» ماساتتانا حابارلايدى. مۇنىمەن دە توقتاماي قىتايدىڭ پلاستيك شەلەگٸنٸڭ دە ماقتاۋىن كەلٸستٸرٸپ, ونى مۇعالٸمدەردٸڭ تاپسىرىسىمەن الدىرعانىن ايتىپ, كٶرنەكٸ قۇرالدار رەتٸندە پايدالانۋعا ۇسىنادى.
ا. ابيشباەۆا جارنامالاپ وتىرعان قىتاي تاۋارلارىنىڭ بالالار قولداناتىن زاتتارعا قويىلاتىن سانيتارلىق, مەديتسينالىق, گيگيەنالىق جەنە ەكولوگييالىق تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەتٸنٸن تيٸستٸ ورگاندار تەكسەرۋگە تيٸس. ٶيتكەنٸ كەيٸنگٸ قىتاي پلاستيك تاۋارلارىنىڭ ادام اعزاسىنا تيگٸزەتٸن زيياندى زارداپتارى جٶنٸندە جازىلىپ جٷر. ۇرپاق ساۋلىعىنا قاتىستى مەسەلەگە اسا اباي بولۋىمىز كەرەك.
بٸزدٸ تاعى بٸر تاڭعالدىرعانى – «ەلٸپپەگە» كەلگەندە تٸلٸ «قاقالىپ», «شاشالىپ», تٸپتٸ «ساقاۋلانىپ» قالاتىن كەسٸپكەردٸڭ داۋىسى قىتاي تاۋارلارىن ماقتاۋعا كەلگەندە جادىراي شىعىپ, تٸلٸ جورتاقتاپ كەتەتٸنٸ. سونىسىنا قاراعاندا ونى وقۋلىقتان گٶرٸ بازار ساۋداسى قاتتى قىزىقتىراتىن سيياقتى.
«ديداكتيكا باستاۋ» دەپ ايقايلاتىپ ات قويىپ, قىتاي تاۋارلارى ساۋداسىنىڭ كٶرٸگٸن قىزدىرىپ وتىرعان «باستاۋىش سىنىپ مامانىنىڭ» بار تٸرلٸگٸ وسىنداي. «ەلٸپپەنٸ» «باستاۋىش سىنىپ مامانى» رەتٸندە وڭدىرماي سىناپ وتىرعان ا. ابيشباەۆانىڭ باسپاسٶز بەن عالامتوردان بٸردە-بٸر ماقالاسىن تابا المادىق.
مۇحتار ەۋەزوۆتەي ۇلى جازۋشىنىڭ تالانتتى شەكٸرتٸ, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «ۇستاز بولۋ – ٶز ۋاقىتىن اياماۋ, ٶزگەنٸڭ باقىتىن ايالاۋ» دەگەن قاناتتى سٶز قالدىرىپ ەدٸ. بٸز ا. ابيشباەۆانىڭ قانداي ۇستاز بولعانىن بٸلمەيمٸز, بٸلەتٸن ەرٸپتەستەرٸ ايتا جاتار. ٶكٸنٸشكە قاراي, «ۇستاز» دەگەن قادٸرلٸ ماماندىعىن وپ-وڭاي قىتاي تاۋارىن جارنامالايتىن ساۋداگەرلٸككە ايىرباستاعان ا. ابيشباەۆا ٶز ماماندىعىن اياماسا دا, وسى سالادا قىزمەت ەتٸپ جاتقان ەرٸپتەستەرٸنٸڭ ەڭبەگٸن ايالاۋى كەرەك ەدٸ. ەتتەڭ, ونىڭ ۇستازدىق ەتيكانى بەلدەن باسقان ٷندەۋسىماعىنان مۇنى اڭعارا المادىق. ٶكٸنٸشتٸ-اق.
ابيشباەۆانىڭ «ساقاۋ سىنى» ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە شىنايى پەداگوگ-مامانداردىڭ ٷلكەن نارازىلىعىن تۋعىزدى. سولاردىڭ قاتارىندا ٶزٸ دە «ەلٸپپە» وقۋلىعىن جازىپ, بٸزبەن اشىق بەسەكەگە تٷسكەن, بەلگٸلٸ ۇستاز جانات قاجىعالي: «زۋىلداعان جالپى سٶز. ناقتى ەسكەرتۋ, ۇسىنىس جوق. مىنا ەرٸپتەسٸمٸزدٸڭ باس-كٶز جوق قارالاي سالۋىن بٸلٸم سالاسىنا جاسالعان اۋىر سوققى, بولاشاق وقۋشىلاردىڭ ىنتاسىن قۇرتىپ جٸبەرەتٸن وبا دەپ باعالايمىن. مىنا مۇعالٸم جاۋاپقا تارتىلۋى كەرەك», – دەپ شىرقىراعان شىندىقتى ايتىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ شۋلاتقان ارانداتۋشىنىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قاراۋعا شاقىرىپتى. ەرٸپتەسٸمٸزدٸڭ ادال كٶڭٸلدەن شىققان بۇل پٸكٸرٸنە بٸز دە تولىق قوسىلامىز.
«ەلٸپپە» – «بار كٸتاپتىڭ اتاسى» عانا ەمەس, ۇلتتىق تەربيەنٸڭ, قازاقتى تانۋدىڭ باستاۋى. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى نەگٸزٸن قالاپ, وقۋشىلار, اتا-انالار, ۇستازدار قاۋىمى قۋانا قابىلداعان «ەلٸپپەگە» جابىلعان جالا, بالالارعا قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتٸن ارانداتۋشىلىق ەرەكەتٸ ٷشٸن ا.ابيشباەۆاعا زاڭ جٷزٸندە شارا قولدانۋىن تالاپ ەتەمٸز.
