Dini ekstremizm men terrorizm XXI ǵasyrdyń basty qaýpine ainalǵany barshaǵa aian. Degenmen oǵan qarsy qabyldanǵan áreketter halyqaralyq deńgeide bolsyn, jekelegen memleketter deńgeiinde bolsyn oń nátije bergeni shamaly. Kerisinshe, dini urandardy búrkemelegen qylmystar jańa aimaqtar men elderdi qamtyp jatyr. Sorymyzǵa qarai, atalǵan keleńsizdik búgingi Qazaqstan qoǵamy úshin de zor náýbetke ainalǵan. Qatelik qaidan ketti? Tiisti túitkilderdiń túp-tamyry nede? Ony aýyzdyqtaý úshin utymdy qandai amaldardy qoldanǵan jón? Osy sekildi suraqtarǵa jaýap izdep kórelik.
Aldymen ǵalamdyq deńgeide dinniń saiasattanýyna túrtki bolǵan birqatar alǵysharttardy sóz etsek. Olardyń qatarynda HH ǵasyrdyń orta sheninde Aziia, Afrika, Taiaý Shyǵysta otarlyq júiege qarsy kúsheigen ult-azattyq qozǵalystar oiǵa keledi. Atalǵandardyń basym bóligi zor biriktirýshi áleýet retinde dinge júgindi. Artynan batys keshegi koloniialarynyń isine aralasqanda, bailyqtaryn tonaǵanda, óziniń qundylyqtaryn tyqpalaǵanda islam jergilikti elderdiń ideologiialyq qalqanyna ainalyp, jan-jaqty nasihattaldy. Al Palestinadaǵy, Aýǵanystandaǵy, Iraqtaǵy soǵystardyń basqa sebepteri bolǵanymen, musylman áleminde hristian áleminiń ózine qarsy jańa «Krest joryǵy» retinde qabyldandy.
Demek, áý basta islam atalǵan elder úshin ádiletsizdik pen basqynshylyqqa qarsy turý, tól órkenietin jańǵyrtýdyń tetigi retinde jaǵymdy da jasampaz qyzmet atqardy.
Alaida resmi basshylyqtyń bylyqtary, áleýmettik alaýyzdyqtyń órshýi, jemqorlyq, ádildiktiń ornyn avtoritarizm basqany birte-birte dini belsendiliktiń ishki saiasatqa enýine ákeldi. Qoǵamdy ádil etýdiń jalǵyz joly Islam halifatyn qaita qurý dep tanyǵan jańa uiymdar men partiialar saiasi sahnaǵa shyqty. Endigi kezekte olar ózderiniń zaiyrly biligin nysanaǵa aldy. Sáikesinshe búginde radikaldy dinshildikti jaqtaýshy jekelegen ortalar, atap aitqanda Saýd Arabiiasy, Pákistan, Iran syndy teokratiialyq elder osyndai qozǵalystarǵa qoldaý kórsetti. Dinniń atyn jamylyp, ózderiniń saiasi yqpalyn arttyrýǵa umtyldy. Ásirese, mundai arandatýlar ortalyq biligi álsiz, halqy túńilgen, rýhaniiaty osal elderde keńinen etek jaidy. Tiisti tizimde Aýǵanystan, Soltústik Qaýqaz, Sýdan, Somalidi atasaq jetkilikti. Al 2010-2011 jyldardaǵy Arab kóktemi oqiǵalarynan keiin radikaldy islamizm Iemen, Iraq, Libiia, Mysyr, Livan, Siriia syqyldy elderge taraldy.
Nazar aýdararlyq jait: joǵaryda atalǵan elderdiń basym bóliginde halyqtyń dúmpýine ákep soqtyrǵany jemqorlyq, biliktiń aýyspai halyqpen sanaspaýy, jastardyń qaraýsyz qalýy, jumyssyzdyq, rýhani qundylyqtardyń quldyraýy, demokratiianyń joqtyǵy sekildi sebepter boldy. Al endi burynǵy bilik qulaǵanda bul elderde saiasi bos keńistik – vakýým paida boldy. Uzaq jyldar boiynda janshylyp kelgen zańdy da zaiyrly oppozitsiianyń qandai da yqpaly qalmady. Osy rette astyrtyn árekettenip, kúshin saqtap qalǵan islamisterdiń baǵy jandy. Alaida bilik qolyna tiisimen olar saiasi qarsylastaryn qyrýǵa bet burdy. Munyń sońy talai halyqty uzaq jyldarǵa qantógiske, bosqyndyqqa dýshar etti.
Qazaqstanǵa oralsaq, dini radikalizmniń qaýpin resmi oryndar tym kesh moiyndady. 1990 jyldardyń basynan jastarymyz shetelde kertartpa ideologiiaǵa ýlanyp, elimizdiń óz ishinde syrttan kelgen dini arandatýshylar qaptap jatty. Sheshenstan, Daǵystan, Aýǵanystan, Pákistanǵa attanǵan qandastarymyz jalǵan jihad sodyrlaryna ainaldy. Sol kezde otandyq sarapshylardyń eskertpeleri men dabylyna jaýapty oryndar qulaq aspady. «Ondai bizde bolýy múmkin emes, eldi dúrliktirmeńder» dep sarapshylardyń ózine dúrse qoidy.
Kimdiki durys, kimdiki burys ekendigin zaman kórsetti. Dese de, dini asyrasilteýshilikke qarsy kesheýildetip bastalǵan naýqandy da nátijeli dep sanaý qiyn. Nelikten?
2010-2016 jyldar aralyǵynda dini ekstremizm men terrorizm qaýpi shekten shyqqanda elimizde quzyrly mekeme quryldy, jańa zańdar qabyldandy, qaýipsizdik jáne quqyq qorǵaý oryndary kúsheitilip, laýazymdary keńeitildi. Biraq sodan bergi iske asyrylǵan áreketter kóbine máseleniń sebepterimen emes, saldarymen kúreske baǵyttaldy. Atap aitqanda, olardyń denin jazalaý, tyiym salý, quqyqtardy shekteý sekildiler qurady. Al tyǵyryqqa aparatyn rýhani túńilip ashyný, dúniaýi ómirden bezip dinge júginý, jumyssyzdyq, dini saýatsyzdyq, otandyq ideologiianyń álsizdigi, dástúrli din ókilderiniń rýhani básekelestikke qaýqarsyzdyǵy, qoǵamdy jailaǵan ádiletsizdik pen jemqorlyq shetimen qaldy. Bul aramshóptiń basyn ǵana qyrqyp, tamyryn qaldyrǵan bos áýreshilikke uqsas.
Ras, taiaýdan beri dini ekstremizm salasyndaǵy máselelerdi talqylaý maqsatynda resmi mekemeler qoǵamdyq tyńdaýlar uiymdastyrýdy qolǵa aldy. Oǵan dintanýshylar, áleýmettanýshylar, basqa mamandar tartylýda. «Joqtan bar jaqsy» demekshi, quptarlyq bastama. Alaida sondai jiyndarda aitylatyn qundy pikirler men usynystar, ókinishke qarai, jii aitylǵan sóz bolyp qalýda. Basqasha bolǵanda shiki sheshimder qabyldana berer me edi?
Máselen, resmi deńgeide «zańsyz terroristik uiymdar» degen tirkes keńinen taralǵan. Sonda qalai, zańdy terroristik uiymdar da bar degen sóz be? Ara-arasynda «zańsyz qarýly bandylyq toptar», «tyiym salynǵan terroristik toptar» degen de terminder bar.
Jalpy, ekstremizm men terrorizmge tyiym salý degenniń ózi túsiniksizdeý. Endeshe, aitalyq, jemqorlyqqa, urlyqqa da tyiym salýǵa ne kedergi? Tek odan ne shyǵa qoiar eken? Mundai ústirtin jolmen túrli páleketter quryp ketse igi, árine. Biraq olai bolmaidy ǵoi.
Saqal qoiýdy áshkereleý máselesi de soǵan uqsas. Birinshiden, saqaldylardyń bári shetinen salafshylar ne ýahhabshylar degen jańsaq ustanym. Basqasha bolǵanda hristian shirkeýiniń qyzmetshilerin, iýdei sinagogasynyń ravvinderin, tipti kádimgi sán úshin saqal qoiǵandardy qaitpekpiz? Ekinshiden, saqal qoiý-qoimaý, shash ósirý ne taqyr bas júrý adamnyń jeke isi ǵoi. Memlekettiń oǵan aralasýy qanshalyqty zańdy? Úshinshiden, saqaldy qyryp tastaǵanmen, adamnyń sana-sezimi ózgerip shyǵa kelýi de kúmándi sharýa.
Shyn mánisinde kez kelgen ekstremizmdi boldyrmaý úshin adamdardy ekstremaldy, iaǵni qysyltaiań jaǵdaiǵa itermeý kerek. Ol – jumyssyzdyq, álde ádiletsizdik, kedeilik pen biýrokratiia, óz múddesin zańdyq jolmen sheshe almaý. Birinshi kezekte bul býyny qatpaǵan, sana-sezimi bekip úlgermegen, tiisinshe ziiandy yqpalǵa kóngish jastarǵa qatysty. Tájiribe kórsetip otyrǵandai, ekstremistik qozǵalystar taralýǵa ikem jerler: ol – negizinen alǵanda, áleýmettik-ekonomikalyq ahýaly múshkil aýdandar, mádeniet pen bilim oshaqtaryna kemtar monoqalashyqtar, túrmeler t.b. Demek, máseleni túbegeili sheshý úshin azamattardyń ómirlik qajettilikterin óteý, jumyspen, turǵyn úimen, áleýmettik baspaldaqtarmen qamtý, zań aldyndaǵy teńdikti qamtamasyz etý, azamattyq quqyqtar men bostandyqtardy shektemeý, imandylyqqa bet burý siiaqty sharalar qajet.
Tiisti túsindirme-nasihat jumysynyń mańyzy da zor. Sóz bolyp otyrǵany – múftiiat, meshit, dini taǵylym berýshi mekemelerdiń belsendiligin arttyrý, bul iske ziialy qaýymdy, zaiyrly bilim beretin oryndardy, baspasózdi keńinen jumyldyrý. Bul turǵyda, ásirese, teledidardyń áleýeti jetkilikti túrde paidalanylmai keledi. Ázirshe din taqyrybyna arnalǵan jalǵyz ǵana arna bar, onyń óziniń redaktsiialyq saiasaty keide túsiniksiz.
Al eń bastysy – joǵaryda atap ótilgendei, ekstremizm men terrorizmge ádette rýhaniiatyn, ulttyq bolmysyn álsiretip alǵan ne joǵaltqan, aryp-ashyǵan ulttar urynady. Demek, bógde, aram piǵyldaǵy ideologiialardyń jeteginde ketpeýdiń kúre joly – rýhaniiatty jańǵyrtý. Bul adam aǵzasyn qaýipti aýrýlardan saqtap turatyn immýnitet sekildi. Bizdiń jaǵdaida meńzelip otyrǵany – qazaq tilin damytýǵa, qazaq mádenieti men ádebietine, dástúri men dúnietanymyna, tarihy men babalar taǵylymyna arqa súieý. Al osy qundylyqtar búgingidei atústi qarastyryla berse, jaǵdaidyń ońalý ornyna odan ári ýshyǵýy ábden múmkin.
Árine, aitylǵan usynystar eki-úsh kúnniń, tipti eki-úsh jyldyń máselesi emes. Talai jyldardan beri qordalanyp, tarqatylmai kelgen túitkilder jeńil-jelpi, asyǵys-úsigis sheshile salmaidy. Kúrdeli máselelerdi sheshý úshin kúrdeli sheshimder qajet. Ol úshin ádil de shynaiy taldaý jáne sonyń negizinde keshendi is-qimyldar jospary qajet.
Rasýl JUMALY,
Saiasattanýshy
"Jas Alash" gazeti
