دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم XXI عاسىردىڭ باستى قاۋپٸنە اينالعانى بارشاعا ايان. دەگەنمەن وعان قارسى قابىلدانعان ەرەكەتتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە بولسىن, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر دەڭگەيٸندە بولسىن وڭ نەتيجە بەرگەنٸ شامالى. كەرٸسٸنشە, دٸني ۇرانداردى بٷركەمەلەگەن قىلمىستار جاڭا ايماقتار مەن ەلدەردٸ قامتىپ جاتىر. سورىمىزعا قاراي, اتالعان كەلەڭسٸزدٸك بٷگٸنگٸ قازاقستان قوعامى ٷشٸن دە زور نەۋبەتكە اينالعان. قاتەلٸك قايدان كەتتٸ? تيٸستٸ تٷيتكٸلدەردٸڭ تٷپ-تامىرى نەدە? ونى اۋىزدىقتاۋ ٷشٸن ۇتىمدى قانداي امالداردى قولدانعان جٶن? وسى سەكٸلدٸ سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەلٸك.
الدىمەن عالامدىق دەڭگەيدە دٸننٸڭ ساياساتتانۋىنا تٷرتكٸ بولعان بٸرقاتار العىشارتتاردى سٶز ەتسەك. ولاردىڭ قاتارىندا حح عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە ازييا, افريكا, تاياۋ شىعىستا وتارلىق جٷيەگە قارسى كٷشەيگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار ويعا كەلەدٸ. اتالعانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ زور بٸرٸكتٸرۋشٸ ەلەۋەت رەتٸندە دٸنگە جٷگٸندٸ. ارتىنان باتىس كەشەگٸ كولونييالارىنىڭ ٸسٸنە ارالاسقاندا, بايلىقتارىن توناعاندا, ٶزٸنٸڭ قۇندىلىقتارىن تىقپالاعاندا يسلام جەرگٸلٸكتٸ ەلدەردٸڭ يدەولوگييالىق قالقانىنا اينالىپ, جان-جاقتى ناسيحاتتالدى. ال پالەستيناداعى, اۋعانىستانداعى, يراقتاعى سوعىستاردىڭ باسقا سەبەپتەرٸ بولعانىمەن, مۇسىلمان ەلەمٸندە حريستيان ەلەمٸنٸڭ ٶزٸنە قارسى جاڭا «كرەست جورىعى» رەتٸندە قابىلداندى.
دەمەك, ەۋ باستا يسلام اتالعان ەلدەر ٷشٸن ەدٸلەتسٸزدٸك پەن باسقىنشىلىققا قارسى تۇرۋ, تٶل ٶركەنيەتٸن جاڭعىرتۋدىڭ تەتٸگٸ رەتٸندە جاعىمدى دا جاسامپاز قىزمەت اتقاردى.
الايدا رەسمي باسشىلىقتىڭ بىلىقتارى, ەلەۋمەتتٸك الاۋىزدىقتىڭ ٶرشۋٸ, جەمقورلىق, ەدٸلدٸكتٸڭ ورنىن اۆتوريتاريزم باسقانى بٸرتە-بٸرتە دٸني بەلسەندٸلٸكتٸڭ ٸشكٸ ساياساتقا ەنۋٸنە ەكەلدٸ. قوعامدى ەدٸل ەتۋدٸڭ جالعىز جولى يسلام حاليفاتىن قايتا قۇرۋ دەپ تانىعان جاڭا ۇيىمدار مەن پارتييالار ساياسي ساحناعا شىقتى. ەندٸگٸ كەزەكتە ولار ٶزدەرٸنٸڭ زايىرلى بيلٸگٸن نىساناعا الدى. سەيكەسٸنشە بٷگٸندە راديكالدى دٸنشٸلدٸكتٸ جاقتاۋشى جەكەلەگەن ورتالار, اتاپ ايتقاندا ساۋد ارابيياسى, پەكٸستان, يران سىندى تەوكراتييالىق ەلدەر وسىنداي قوزعالىستارعا قولداۋ كٶرسەتتٸ. دٸننٸڭ اتىن جامىلىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ساياسي ىقپالىن ارتتىرۋعا ۇمتىلدى. ەسٸرەسە, مۇنداي ارانداتۋلار ورتالىق بيلٸگٸ ەلسٸز, حالقى تٷڭٸلگەن, رۋحانيياتى وسال ەلدەردە كەڭٸنەن ەتەك جايدى. تيٸستٸ تٸزٸمدە اۋعانىستان, سولتٷستٸك قاۋقاز, سۋدان, سوماليدٸ اتاساق جەتكٸلٸكتٸ. ال 2010-2011 جىلدارداعى اراب كٶكتەمٸ وقيعالارىنان كەيٸن راديكالدى يسلاميزم يەمەن, يراق, ليبييا, مىسىر, ليۆان, سيرييا سىقىلدى ەلدەرگە تارالدى.
نازار اۋدارارلىق جايت: جوعارىدا اتالعان ەلدەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە حالىقتىڭ دٷمپۋٸنە ەكەپ سوقتىرعانى جەمقورلىق, بيلٸكتٸڭ اۋىسپاي حالىقپەن ساناسپاۋى, جاستاردىڭ قاراۋسىز قالۋى, جۇمىسسىزدىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى, دەموكراتييانىڭ جوقتىعى سەكٸلدٸ سەبەپتەر بولدى. ال ەندٸ بۇرىنعى بيلٸك قۇلاعاندا بۇل ەلدەردە ساياسي بوس كەڭٸستٸك – ۆاكۋۋم پايدا بولدى. ۇزاق جىلدار بويىندا جانشىلىپ كەلگەن زاڭدى دا زايىرلى وپپوزيتسييانىڭ قانداي دا ىقپالى قالمادى. وسى رەتتە استىرتىن ەرەكەتتەنٸپ, كٷشٸن ساقتاپ قالعان يسلاميستەردٸڭ باعى جاندى. الايدا بيلٸك قولىنا تيٸسٸمەن ولار ساياسي قارسىلاستارىن قىرۋعا بەت بۇردى. مۇنىڭ سوڭى تالاي حالىقتى ۇزاق جىلدارعا قانتٶگٸسكە, بوسقىندىققا دۋشار ەتتٸ.
قازاقستانعا ورالساق, دٸني راديكاليزمنٸڭ قاۋپٸن رەسمي ورىندار تىم كەش مويىندادى. 1990 جىلداردىڭ باسىنان جاستارىمىز شەتەلدە كەرتارتپا يدەولوگيياعا ۋلانىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ٶز ٸشٸندە سىرتتان كەلگەن دٸني ارانداتۋشىلار قاپتاپ جاتتى. شەشەنستان, داعىستان, اۋعانىستان, پەكٸستانعا اتتانعان قانداستارىمىز جالعان جيھاد سودىرلارىنا اينالدى. سول كەزدە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ەسكەرتپەلەرٸ مەن دابىلىنا جاۋاپتى ورىندار قۇلاق اسپادى. «ونداي بٸزدە بولۋى مٷمكٸن ەمەس, ەلدٸ دٷرلٸكتٸرمەڭدەر» دەپ ساراپشىلاردىڭ ٶزٸنە دٷرسە قويدى.
كٸمدٸكٸ دۇرىس, كٸمدٸكٸ بۇرىس ەكەندٸگٸن زامان كٶرسەتتٸ. دەسە دە, دٸني اسىراسٸلتەۋشٸلٸككە قارسى كەشەۋٸلدەتٸپ باستالعان ناۋقاندى دا نەتيجەلٸ دەپ ساناۋ قيىن. نەلٸكتەن?
2010-2016 جىلدار ارالىعىندا دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قاۋپٸ شەكتەن شىققاندا ەلٸمٸزدە قۇزىرلى مەكەمە قۇرىلدى, جاڭا زاڭدار قابىلداندى, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە قۇقىق قورعاۋ ورىندارى كٷشەيتٸلٸپ, لاۋازىمدارى كەڭەيتٸلدٸ. بٸراق سودان بەرگٸ ٸسكە اسىرىلعان ەرەكەتتەر كٶبٸنە مەسەلەنٸڭ سەبەپتەرٸمەن ەمەس, سالدارىمەن كٷرەسكە باعىتتالدى. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ دەنٸن جازالاۋ, تىيىم سالۋ, قۇقىقتاردى شەكتەۋ سەكٸلدٸلەر قۇرادى. ال تىعىرىققا اپاراتىن رۋحاني تٷڭٸلٸپ اشىنۋ, دٷنياۋي ٶمٸردەن بەزٸپ دٸنگە جٷگٸنۋ, جۇمىسسىزدىق, دٸني ساۋاتسىزدىق, وتاندىق يدەولوگييانىڭ ەلسٸزدٸگٸ, دەستٷرلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ رۋحاني بەسەكەلەستٸككە قاۋقارسىزدىعى, قوعامدى جايلاعان ەدٸلەتسٸزدٸك پەن جەمقورلىق شەتٸمەن قالدى. بۇل ارامشٶپتٸڭ باسىن عانا قىرقىپ, تامىرىن قالدىرعان بوس ەۋرەشٸلٸككە ۇقساس.
راس, تاياۋدان بەرٸ دٸني ەكسترەميزم سالاسىنداعى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ ماقساتىندا رەسمي مەكەمەلەر قوعامدىق تىڭداۋلار ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدى. وعان دٸنتانۋشىلار, ەلەۋمەتتانۋشىلار, باسقا ماماندار تارتىلۋدا. «جوقتان بار جاقسى» دەمەكشٸ, قۇپتارلىق باستاما. الايدا سونداي جيىنداردا ايتىلاتىن قۇندى پٸكٸرلەر مەن ۇسىنىستار, ٶكٸنٸشكە قاراي, جيٸ ايتىلعان سٶز بولىپ قالۋدا. باسقاشا بولعاندا شيكٸ شەشٸمدەر قابىلدانا بەرەر مە ەدٸ?
مەسەلەن, رەسمي دەڭگەيدە «زاڭسىز تەرروريستٸك ۇيىمدار» دەگەن تٸركەس كەڭٸنەن تارالعان. سوندا قالاي, زاڭدى تەرروريستٸك ۇيىمدار دا بار دەگەن سٶز بە? ارا-اراسىندا «زاڭسىز قارۋلى باندىلىق توپتار», «تىيىم سالىنعان تەرروريستٸك توپتار» دەگەن دە تەرميندەر بار.
جالپى, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە تىيىم سالۋ دەگەننٸڭ ٶزٸ تٷسٸنٸكسٸزدەۋ. ەندەشە, ايتالىق, جەمقورلىققا, ۇرلىققا دا تىيىم سالۋعا نە كەدەرگٸ? تەك ودان نە شىعا قويار ەكەن? مۇنداي ٷستٸرتٸن جولمەن تٷرلٸ پەلەكەتتەر قۇرىپ كەتسە يگٸ, ەرينە. بٸراق ولاي بولمايدى عوي.
ساقال قويۋدى ەشكەرەلەۋ مەسەلەسٸ دە سوعان ۇقساس. بٸرٸنشٸدەن, ساقالدىلاردىڭ بەرٸ شەتٸنەن سالافشىلار نە ۋاححابشىلار دەگەن جاڭساق ۇستانىم. باسقاشا بولعاندا حريستيان شٸركەۋٸنٸڭ قىزمەتشٸلەرٸن, يۋدەي سيناگوگاسىنىڭ راۆۆيندەرٸن, تٸپتٸ كەدٸمگٸ سەن ٷشٸن ساقال قويعانداردى قايتپەكپٸز? ەكٸنشٸدەن, ساقال قويۋ-قويماۋ, شاش ٶسٸرۋ نە تاقىر باس جٷرۋ ادامنىڭ جەكە ٸسٸ عوي. مەملەكەتتٸڭ وعان ارالاسۋى قانشالىقتى زاڭدى? ٷشٸنشٸدەن, ساقالدى قىرىپ تاستاعانمەن, ادامنىڭ سانا-سەزٸمٸ ٶزگەرٸپ شىعا كەلۋٸ دە كٷمەندٸ شارۋا.
شىن مەنٸسٸندە كەز كەلگەن ەكسترەميزمدٸ بولدىرماۋ ٷشٸن ادامداردى ەكسترەمالدى, ياعني قىسىلتاياڭ جاعدايعا يتەرمەۋ كەرەك. ول – جۇمىسسىزدىق, ەلدە ەدٸلەتسٸزدٸك, كەدەيلٸك پەن بيۋروكراتييا, ٶز مٷددەسٸن زاڭدىق جولمەن شەشە الماۋ. بٸرٸنشٸ كەزەكتە بۇل بۋىنى قاتپاعان, سانا-سەزٸمٸ بەكٸپ ٷلگەرمەگەن, تيٸسٸنشە زيياندى ىقپالعا كٶنگٸش جاستارعا قاتىستى. تەجٸريبە كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, ەكسترەميستٸك قوزعالىستار تارالۋعا يكەم جەرلەر: ول – نەگٸزٸنەن العاندا, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالى مٷشكٸل اۋداندار, مەدەنيەت پەن بٸلٸم وشاقتارىنا كەمتار مونوقالاشىقتار, تٷرمەلەر ت.ب. دەمەك, مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋ ٷشٸن ازاماتتاردىڭ ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸن ٶتەۋ, جۇمىسپەن, تۇرعىن ٷيمەن, ەلەۋمەتتٸك باسپالداقتارمەن قامتۋ, زاڭ الدىنداعى تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەمەۋ, يماندىلىققا بەت بۇرۋ سيياقتى شارالار قاجەت.
تيٸستٸ تٷسٸندٸرمە-ناسيحات جۇمىسىنىڭ ماڭىزى دا زور. سٶز بولىپ وتىرعانى – مٷفتييات, مەشٸت, دٸني تاعىلىم بەرۋشٸ مەكەمەلەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ, بۇل ٸسكە زييالى قاۋىمدى, زايىرلى بٸلٸم بەرەتٸن ورىنداردى, باسپاسٶزدٸ كەڭٸنەن جۇمىلدىرۋ. بۇل تۇرعىدا, ەسٸرەسە, تەلەديداردىڭ ەلەۋەتٸ جەتكٸلٸكتٸ تٷردە پايدالانىلماي كەلەدٸ. ەزٸرشە دٸن تاقىرىبىنا ارنالعان جالعىز عانا ارنا بار, ونىڭ ٶزٸنٸڭ رەداكتسييالىق ساياساتى كەيدە تٷسٸنٸكسٸز.
ال ەڭ باستىسى – جوعارىدا اتاپ ٶتٸلگەندەي, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە ەدەتتە رۋحانيياتىن, ۇلتتىق بولمىسىن ەلسٸرەتٸپ العان نە جوعالتقان, ارىپ-اشىعان ۇلتتار ۇرىنادى. دەمەك, بٶگدە, ارام پيعىلداعى يدەولوگييالاردىڭ جەتەگٸندە كەتپەۋدٸڭ كٷرە جولى – رۋحانيياتتى جاڭعىرتۋ. بۇل ادام اعزاسىن قاۋٸپتٸ اۋرۋلاردان ساقتاپ تۇراتىن يممۋنيتەت سەكٸلدٸ. بٸزدٸڭ جاعدايدا مەڭزەلٸپ وتىرعانى – قازاق تٸلٸن دامىتۋعا, قازاق مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸنە, دەستٷرٸ مەن دٷنيەتانىمىنا, تاريحى مەن بابالار تاعىلىمىنا ارقا سٷيەۋ. ال وسى قۇندىلىقتار بٷگٸنگٸدەي اتٷستٸ قاراستىرىلا بەرسە, جاعدايدىڭ وڭالۋ ورنىنا ودان ەرٸ ۋشىعۋى ەبدەن مٷمكٸن.
ەرينە, ايتىلعان ۇسىنىستار ەكٸ-ٷش كٷننٸڭ, تٸپتٸ ەكٸ-ٷش جىلدىڭ مەسەلەسٸ ەمەس. تالاي جىلداردان بەرٸ قوردالانىپ, تارقاتىلماي كەلگەن تٷيتكٸلدەر جەڭٸل-جەلپٸ, اسىعىس-ٷسٸگٸس شەشٸلە سالمايدى. كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن كٷردەلٸ شەشٸمدەر قاجەت. ول ٷشٸن ەدٸل دە شىنايى تالداۋ جەنە سونىڭ نەگٸزٸندە كەشەندٸ ٸس-قيمىلدار جوسپارى قاجەت.
راسۋل جۇمالى,
ساياساتتانۋشى
"جاس الاش" گازەتٸ
