Ómirden erte ketse de, poeziia áleminde ózindik óleń órnegimen iz qaldyrǵan Saǵat Ábdýǵalievtiń (1948-1984) órshil rýhta jazylǵan jalyndy jyrlary tirnektep jinaqtalyp, sońǵy jyldary arakidik baspasóz betinde jariialanyp, kitap bop shyǵyp úlgerdi. Sonaý 1970 jyldary sodyr saiasat, topas qoǵamǵa arnap jazǵan «tentek» jyrlary ózine soiyl bop tiip, Saǵat biraz ýaqyt Oral, Aqtóbe, Jańaózen abaqtylarynyń dámin tatty. Qapastan oralǵannan keiin de shetqaqpai kórip júrip, ómirden ozdy.
Alaida, aiaýly shaiyrdyń aqsamal jyrlaryna ajal joq eken, aman-saý oqyrmanymen qaýyshty - bizben hám sizben qaýyshty. Endeshe, aqynnyń bir top óleńin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Kindik jurt – Qazaqstanym
Týdyryp pikir talasyn,
Jaiym joq eldi ekshemek,
Bólmeimin qazaq dalasyn:
Jetisý,
Jaiyq,
Kókshe – dep.
Dańqtan darqan dáýletim,
Shabyttyń shoǵyn shat ústep,
Bólmeimin baba áýletin:
Ońtústik,
Shyǵys,
Batys – dep.
Oiatyp túnde úsh ret,
Injýiń tapsyn izgi óleń.
Uly dep,
Orta,
Kishi – dep,
Bólmeimin jáne «júzge» men.
Shapaǵat shaǵym shashty ireń,
Kóńildi bilep qut kenen.
Jaýdan da beter qaskúnem
Jurtymdy,
Jerdi jiktegen.
Joiylsyn adam alasy,
Keppegen kúnshil urty ýdan.
Qarqara qazaq dalasy,
Teńizi,
Taýy bir týǵan!
Jańbyrly jazdyń jalty igi,
Shalǵynǵa túsip shyq-teńge.
Qazaqtyń jany ańqidy:
Jýsannan,
Qardan,
Sútten de!
Arǵymaq shalyp qyrlarǵa,
Súiemin kúndi,
Ai tósin.
Rýhymdy kórip turǵanda,
Rýymdy surap qaitesiń?!
Bólmeimin túrge túndikti esh,
Tuǵyrda turam tas túiin.
Qandary birge kindiktes:
Qart Aral,
Ertis,
Kaspiiim.
Tóseýli kórpe, tóri keń,
Tabatyn týys,
Dos talai.
Janymnyń birge kógimen:
Gýrev,
Shymkent,
Qostanai...
Saryarqa jeri – som altyn,
Burymy bidai,
Sándi iyq.
Mańǵystaý – donor,
Jomartym
Ǵasyrǵa jatqan qan quiyp.
Qarataý jeri – qazynam,
Tolaǵai isten tapty yrys.
Sylyńǵyr Syrdyń jazynan,
Syrǵasyn qaqty aq kúrish.
Bulbulǵa toly kógaly,
Jetisý jeri – jyrshy álem.
Jaiyqtyń begei borany,
Seriligiń úshin bir sálem!
...Sairattyń qumbyl qus tilde,
Janymnyń jaz aǵystaryn.
Tilegim seniń ústinde,
Kindik jurt – Qazaqstanym!
***
Shanaqtardy shaiqasa shapaǵat ún,
Shabyttyń sherbetinen tatady aqyn.
Shúlen shaqta jyr jazdym shamyrqanyp,
Shyrt uiqyda jatyrsyń, mahabbatym.
Áýezimdi áldilep aq tún-aǵys,
Qanatty qiiandarǵa qaqtym alys.
Mýza – meniń muratym mártebeli,
Terbetip tur janymdy tátti vals.
Shańyraqqa shattyqpen kirseń kúlip,
Shabyt, seni qaitemin qur sendirip.
Shartaraptyń shamdaryn qýaladym,
Shylymymdy bir jaǵyp, bir sóndirip.
Parasat pen peiildi teńge bólip,
Jaqsylyq joralǵysyn jón kórelik.
Alpys aqqý tórimdi tamyljytyp,
Dariǵa aspan barady dóńgelenip.
Turpatyna tutpastan túndi buiym,
Sábi aqyn oilardan syndy miyń.
Jyr-anasy jebeidi jalǵyz ǵana,
Peri bolǵan perzenttiń jyndy kúiin.
Balqaimaǵy baqyttyń betinde erip,
Otaýynda shabyt qus otyr delik.
Jyrǵa toly dápterim jatyr alda,
Paiǵambardyń jalǵyzy sekildenip...
Idilliia
Qiyndyqta kúizelgen men be synyp,
Kóreiik kórpemizge jón kósilip.
Pirádar bop qaitemin paqyrsyǵan,
Mende de bar, árine, pendeshilik.
Kókirekte kisinep barsha qulyn,
Jalǵyzdyqta saqtadym jan sabyryn.
Qýartpady kún nury kóktemeniń,
Qar astynan qyltiǵan qarsha gúlin.
Qatelikten qyzaryp betim-besin,
Esiginde tirliktiń jetildi esim.
Seriliktiń syiqy da soqyr tiyn
Basyńnan baqa-shaian sekirgesin.
Sheksizderge jatatyn sheti ulasyp,
Shapaǵatqa armannyń oty ǵashyq.
Kristaldai kirshiksiz degendi de,
Pendeliktiń júredi toty basyp.
Estelikter túsirip eske neni,
San alýan suraqtar ses beredi.
Taǵdyrdyń azdy-kópti taiaǵy ma...
Er jigit kektemeidi eshteńeni.
Tirshilikke yntazar taban-súlik,
Torabymdy sapardan tabam shyǵyp.
Jamandyqtyń jaǵasy jyrtylmaidy,
Alty alashqa aǵaiyn – adamshylyq!
Tepsinetin tabanda temirdi úzip,
Shyndyqty da moiyndar nebir buzyq.
Iri qylyp jaratyp áldekimdi,
Irilikti súimeitin ómir qyzyq!
Qudaishylar kútkende kókten shyraq,
Ómir degen – aǵyzyp ótken sur at.
Qasyq qany qazaqtyń bolsa mende
Shendilerden júrmespin shekpen surap.
Qasietin tanytqan qaspaq bettiń,
Balalyqtan bastalar bastapqy ekpin.
Qýlyqtar men sumdyqqa kijingende,
Tirshilikti keledi tastap ketkim.
Tózimderdiń tozdyryp kók taǵasyn,
Jónsizdikten aitamyz joqqa da syn.
Adam da bir májiǵun kóbelek qoi,
Ózi tyǵyp júredi otqa basyn!
Ashylý apogeii
Ashidy almaǵaiyp kóńil-airan,
Tirshilik teketires – toly maidan.
Joǵalǵan jaquttarym jeti kómbe,
Tabaiyn otyz beste ony qaidan?!
Qaitkende qylamyn dep halyqty eleń,
Jyrymmen júrekterge jaryq berem.
Bolmystyń bederlerin bile tústim,
Bitpeitin Ómir degen álippeden.
Qaibirde basyp júrip qiynǵa aiaq,
Syilastan bálsinbedim – syiymdy aiap.
Óleńnen altyn azap arqaladym,
Baqytty óter me eken buiyrmai-aq?!
Tozbasyn azamattar tekke esirip,
Tiisti basqa qyraý, betke súlik.
Daýryqqan dastarqandas dostardyń da,
Keshesi kele-kele ketti óshigip.
Jaryqqa kórinse de jái kitabym,
Jasymnan meken ettim oi butaǵyn.
Jyr-anam jylaǵanda jubandyryp,
Qýanysh qamshylady qaiǵy tabyn.
Óleń bop órtegende boiymdy alaý,
Izdeidi bolashaqtan toiym qalaý.
Táńir de keshirmeitin tasyrlyq qoi,
Talantty tirisinde moiyndamaý!
Kóńildiń baiqalmasyn qosh kemdigi,
Saýlyqqa kótereiik tosty endigi.
Tiriniń sanatynda joq de meni,
Júrekten aqyndyǵym óshken kúni.
Janymnyń jalǵyz bulbuly
Jaiqalyp jonda qyr gúli,
Jaryqtan tabar toiat kim?
Janymnyń jalǵyz bulbuly
Jazira tańda oiattyń.
Oiattyń meni názigim,
Júzińde júzip naýsha kún.
Jaiyqtyń jalpaq jazyǵyn,
Sipady shashtan saýsaǵyń.
Kázine qýyp keńdikten,
Julqyna tartty jaraý at.
Ózender menen kól bitken,
Tiledi tunyq salaýat.
Shanaqtan shattyq shertemin,
Jańbyrlar jandy jýady aq.
Jardan da buryn órtediń,
Qarshadai kezden dýalap.
Mańdaiǵa qonǵan baq qusym,
Baýyryńa kókten bult ensin.
Úsh balamnan da táttisiń,
Úsh balamnan da úlkensiń!
Sanamda seksen sán ashyp,
Baýraǵan boidy kúipaz ún.
Kózimde turǵan qarashyq,
Júrekke bitken jihazym.
Amandyq degen dástúrge,
Sertiniń aitpas syrt ánin.
Jálelder jatqan tas túrme,
Syndyra almaǵan suńqarym!
Lebińnen erip ilezde,
Qurlyqtyń keter qar-muzy.
Anamdai darqan minezge,
Aqiqat shaldyń jalǵyzy.
Kóńildiń quty – berik tin,
Tilegim seni tapty aiqyn.
Hor qyzynan da kóriktim,
Qyzyl altynǵa satpaimyn!
Jolyńda seniń júrgenge,
Tatymas túkke táj quny.
Baǵańdy bekzat bilgenge,
Mazasyz tirlik mazmuny.
Magellan tappas beketin,
Jumbaǵy jeti jas endik.
Jyndylyǵy da jetetin,
Faraon fáni-ásemdik!
Túńilisti de úmit qyp,
Tajaldan táýir tózim-ken.
Jetpisten taýyp jigittik,
Botasy sansyz boz ingen.
Tamashań týyp teristen,
Ezýlei almas esh yryń.
Qasymdy súigen perishtem,
Abaidan qalǵan jesirim.
Túspeidi qolǵa tal ushy...
Tappadym teńeý – syi atyn.
Dalamnyń ushan daýysy,
Darynǵa bitken uiatym!
Baǵamdy bilip bir kúni,
Talqyǵa túser tól eńbek.
Janymnyń jalǵyz bulbuly –
Ólemin,
Sen dep –
Óleń dep!
Kalmykov mektebindegi oi
Armysyń,
Ata-mektep!
Ana-mektep!
Jatyr ma janaryńda dala kóktep?!
Eshkimniń enshisine en taqpaǵan,
Eshkimdi qarǵamaǵan qara bet dep.
Aqjoltai armandardyń tasyn quiyp,
Sen biik!
Zaman biik!
Ǵasyr biik!
Meshitine júgingen mázin qusap,
Keteiin báldenbeitin basymdy iip.
Muzarty muńdarymnyń kettiń be erip,
Eles te – zymyraǵan ekpindi elik?!
Esigi jabylmaityn erkeligim,
Turady saǵan jii jetkim kelip.
Júrekke jasaǵasyn jyr estilik,
Tozbaidy saltanattyń syny eskirip.
Jiyrma jyl buryn ushqan jumaǵyma,
Ulymdy keldim búgin ilestirip.
Bekerge bettemedik bósip tegin,
Bárinen qymbat eken besiktegi ún!
Kórmedim senikindei jyly qabaq,
Jyly sóz senikindei esitpedim.
Tabiǵat barshamyzǵa kekil berip,
Jetpegen jigittikke jetil dedik.
Arhivy balalyqtyń qaldy sende,
Jartysy júregimniń sekildenip.
Bitkende balapanǵa berish qanat,
Áketti álemine jol ushqalaq.
Súieitin qoltyǵymnan seni oiladym,
Taǵdyrym túksigende teris qarap.
Shabandoz shyqpasa da menen kerim,
Tanytty kókiregim óleńge ebin.
Joǵymdy jylatpai-aq jetistirip,
Qatemdi keshiretin, kemeńgerim!
Júrgende kóńilimniń qoshy kóktep,
Qai mundar qulynyńdy meshin etpek.
Jaratqan at jalynda bárimizdi,
Osy jer!
Osy halyq!
Osy mektep!
Ishkilikti qoiǵan jigittiń jyry
Byjyldasa bátshaǵar qatyn-mysyq,
Aiaz tili arqama batyrdy úsik.
Ala tańnan ashylmai araq dúken,
Áserlendim úidegi átirdi iship.
Aǵyp túse jazdasa miyń synap,
Bas jazýdyń azaby qiyn, shyraq!
Joldastarym jalt berip jóneledi,
Qoimaǵasyn kúnbe-kún tiyn surap.
Mundarlyqtyń tazalap mys tegeshin,
Qyrsyq sýmen bastaldy kúshti egesim.
Aqyl aitqan týysty sóktim bylai:
«Ishmerezder kúndeidi ishpegesin!».
Adamdyqtan azǵandy ez dep kemit,
(Tashkentte de qańǵydym ózbekke erip).
Jaqsy maman deidi de bastyq bitken,
Ar jaǵyna qalady sóz keptelip.
Saltanattyń estilmei sazy mashyq,
Joǵalady kóktemge jaz ulasyp.
Óle súigen jarym da bir kezdegi,
Avtonomiia bop ketti ajyrasyp.
Toǵysharlyq kir qylyp jaǵamdy úime,
Qarap júrip qadaldy tabanǵa ine.
Otaýymnyń buiyrmai bosaǵasy,
Qansha márte túnedim qarańǵy úide?!
Aramyzda araqtyń jigi turyp,
Kúńirendi kóńildiń kúni tymyq.
Kim bolǵanyń kezinde másele emes,
Qandai jaman qalǵanyń umytylyp!
Júregimdi tyrnaidy muń-qaiǵy ulyp,
Osy eken ǵoi dúnie, dyrdai búlik.
Tirshilikte jalǵyz-aq beriletin,
Uiattan da jiberdi jurdai qylyp.
Turmaǵasyn tuǵyrda bekip qanat,
Qaraketiń – tisi joq ketik taraq.
Talailardyń tulparyn mertiktirip,
Talailardyń túbine jetipti araq.
Ápende joq, árine, kúnádan bos,
(Qurbaqalar qudyqqa qulaǵanǵa ósh).
Ishpegen de nusqasy iriliktiń,
Ishpegender jeńedi, jylaǵan dos!
Avtobýstaǵy aiqas nemese týǵan til
Avtobýs talai joldyń belin keship,
Jappady ketkender men kelimge esik.
Qalyń jurt otyrǵanda qalǵyp-múlgip,
Qaldy shal bozbalamen kerildesip.
Júitkigen mashinanyń júrisi uńǵyt,
Ketkendei qoltyǵyna ury súńgip.
Qazaq tilin bilmegen qazaq úshin,
Buzyldy aqsaqaldyń túri sumdyq.
Kózinen shashyratyp otty kúreń,
Urýǵa uialdy ma el kóptiginen.
Ár neni byldyrlaǵan beisharaǵa,
Bezildep saqaly da ketti, bilem!
«Aqymaqqa sanasań da aqyr meni,
Enshalla, taýsylǵan joq aqyl keni.
Murtyndai Gitlerdiń murtyń qursyn,
Obalyń ata-anańa, paqyr!» – dedi.
Qaldyrmas qasiet pen kóneńdi umyt,
Týǵan til – túsingenge tereń bilik.
Ne isteimin bozbalanyń kókiregin,
Jasaǵan jaratqasyn kereń qylyp.
Týǵan til – burqyraǵan bórte besik,
Uqpaǵan uiatyńdy kelte neshik?!
Súiemin saqalynan osy shaldy,
Otyrǵan óziń úshin jelkelesip.
Týǵan til – tektilerdiń mi eńbegi,
Týǵan til – imanymnyń ien kógi.
Sen arqyly bozbala ákem meniń,
Anamdy alǵash ret súiem dedi.
Týǵan til – aqyndarǵa dińgekti óleń,
(Janymdy jaryǵyńmen birlep kelem).
Qai kósem de alýan tildi bilip,
Áýeli kindik tilin qurmettegen!
Dalamnan otarshyldyq mazaqty úrlep,
Ǵasyrym kórsetedi ǵajap qurmet.
Týǵan tilde aitamyn men áýeli,
Ulan-ǵaiyr ultpyn dep,
Qazaqpyn dep!
Mahambetter toitaryp tóre mesin,
Uly Abai – aspandaǵy bólek esim.
Muhtar tilin umytsam,
Ultym meni
Kreske Hristostai shegelesin!
Pendeliktiń párshalap bet perdesin,
Paryqsyzdy ar degen sot tergesin.
Qazaq emes dep kettim,
Qazaq emes!
Tilin jutqan «jetimdi» jek kórgesin...
Qaroidaǵy tolǵanys
Aiaýly anań – aqiqat ta,
Atań – kek!
Tórelerdiń tátti qanyn tatam dep,
Bórilermen bórilershe beldesken,
Sen menen de baqyttysyń,
Mahambet!
Tós etińdi maiystyryp tas tirlik,
Qýanysh pa? –
Kójekteiin qashty yrǵyp.
Sadaqada sapyrylysqan jurtyńa,
Jaýgerlikte buiyrmaǵan bas birlik.
Zaman degen
Zaman emes – qari tún,
Bytyradai bólinipti jan uiqyń,
Basyń ketti,
Myna mylqaý dalanyń,
Adamdyqqa jetkizem dep «ár itin»...
O, Mahambet!
Tátti muń
Janymnan kórdim keshe tún,
Janaryń jáýmit, jan qurbym.
Jupary senen esetin,
Jaiyqta jaýǵan jańbyrdyń.
Jalǵanda jańǵaq tátti oi kóp,
Jazmyshtan júrdik syi kútip.
Jelbirep jelge aq kóilek,
Joǵaldyń qaida quiǵytyp?!
Jaralǵan jansyń jyr úshin,
Jasyrmai ony aita alam.
Jiyrma bes – almas qylyshym,
Jadyma tústi-aý qaitadan.
Júrekke syrnai sazyn ber,
Jantalas uqpai eshqashan.
Júgirdi betke ájimder,
Jabysty myna shashqa shań.
Jańǵyrsa keide syr názik,
Jaýapty deisiń buǵan kim?
Joqtasam seni, jyr jazyp,
Jabyqqan sátte jubandym.
Jumbaǵy shalqar shaqpenen,
Jadaǵai úmit tutattym.
Joǵaldyń qaida, áttegen,
Jalǵasy bolmai kitaptyń.
Janymdy jaýyp qum seli,
Jiktemen óshimdi eshkimnen.
Joǵaltyp alǵan bir seni,
Júrekti keshirmespin men!
