Ádebietti joiý – ultty joiý

Ádebiettaný ǵylymy qazaq balasyna qajet emes pe? Qajet deiin desek, biylǵy jyldan bastap, ádebiettaný men qazaq ádebieti pán retinde JOO tiziminen alynyp tastalypty. Nege?

«Qazaq ádebietin» oqytý nemese oqý búgingi urpaqqa kerek emes» dep oilaityn sekildi. Olar jeke pán retinde tizimnen sy­zy­lyp qalsa, bul qazaq rýhaniiaty úshin óte qaýipti ekendigin aitady ziialy qaýym.

Rasynda da, joǵary jáne joǵary bilimnen keiingi bilim berý mamandyqtarynyń tizbe­sinde «Qazaq ádebieti», «Filo­logiia», «Ádebiettaný» maman­dyqtary joq. Bul mamandyqty bitirip shyqqan túlekter endi «Til bilimi bakalavry» mamandyǵyna ie bolady. Ázirge sheshim osyndai bolyp tur. Sonda qazaq qoǵamy ult­tyń ádebieti men mádenietin qajetsinbei otyr ma? Qazaq áde­bietin mamandyq retinde pánder tiziminen alyp tastasaq, onyń sońy ne bolmaq?

Belgili ǵalym Jańǵara Dá­debaev: «Ultjandylyqtyń, Otan­ǵa degen súiispenshiliktiń qainar kózi, negizi – qazaq tili men qazaq ádebieti. Qazaq tili men ádebietin mamandyq retinde, áleýmettik ómirimizdiń ómirlik mańyzy zor qundylyqtarynyń negizi retinde oqytpaǵan jaǵdaida, onyń ornyn neshe túrli zalaldy, zararly aq­parattar aǵyny baspaitynyna esh kepildik bere almaidy. Mem­lekettiń, qoǵamnyń, halyqtyń ómirlik máni bar qundylyqtary­nyń negizi retinde kópǵasyrlyq tarihy bar qazaq ádebietin, qazaq tilin atyna sai naqty mamandyq sheginde oqý jáne oqytý arqyly joǵary bilimdi, joǵary bilikti kadrlar daiarlaý – qazaq hal­qynyń jáne onyń atymen ata­latyn Qazaqstan Respýbli­ka­synyń ulttyq múddeleriniń biri. Qazaq tili men qazaq ádebietin oqý, oqytý jáne ǵylym páni re­tinde saqtaý, damytý – aýyq-aýyq kóterilip kele jatqan másele. Keiingi jyldardyń júzinde bol­ǵan jańalyqtardyń biri – qazaq tili, qazaq ádebieti pánderin oqytýǵa bólingen saǵattardyń jar­tysyn aǵylshyn tilinde júr­gizý boldy. Daiarlanǵan maman joq, daiyndalǵan oqý-ádiste­melik quraldar joq» deidi.

Qazaq ádebietin pánder tizi­minen alyp tastaýda qaýip bar ma? Bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin belgili ǵalym Aigúl Ismaqovanyń myna pikirine qulaq asaiyqshy: «Memlekettik qazaq tili men onyń shejiresi – qazaq ádebietin bilim berý júiesinen osylai ysyryp alyp tastaý arqyly biz táýel­sizdigimizge óz qolymyzben qaýip tóndirip otyrǵan joqpyz ba? HH ǵasyr jazba tarihy bar «Babalar sózin» osylai qor etetindei ba­symyzǵa ne kún týdy? «Ultty joiý úshin onyń ádebietin joiý jetkilikti» degen Álihan Bó­keihan bastaǵan Alash ǵalymdary, «Ulttyń jany – Ádebiet» degen Júsipbek Aimaýytulynyń sózin biz qalaisha tez umyta qoidyq eken? Byltyr Qazaqstan tarihy joiylǵan kezde biz satqyndyq jasap úndemei qalǵan edik. Endi óz basymyzǵa kún týǵanda ǵana ult ǵylymyna tóngen qaýip­­ti elge túsin­di­rýdi azamattyq pa­ryz sanap otyr­myz. Osy kún­deri maǵan túr­li oqý oryn­darynyń ǵalymdary óz narazylyǵyn jazba túrde berip jatyr. Ózderi resmi qyzmette bolǵan soń QR BǴM-ǵa ashyq qarsylyq bildire almai otyrý­lary da túsinikti jaǵdai» deidi.

Otanshyl urpaq tárbieleý máselesi jii talqyǵa túsip jata­dy. Ulttyń rýhani murasy, otan­súigishtikke tárbieleitin negizgi quraly – qazaq ádebieti bolsa, onda ol mamandyq retinde oqy­tylmaityn jaǵdaiǵa jetse, onda ne bolǵanymyz?

Seiit QASQABASOV, akademik:

Ádebiet –halyqtyń jany

– Kez kelgen ultty erekshe­leitin dúnieler bolady. Qazaq ádebieti de – sol siiaqty ultqa qajet ǵylymnyń biri. Ádebieti bolmaǵan eldiń qandai bolatynyn kóz aldyńyzǵa elestete berińizder. Lingvistika degenimiz – til. Til men ádebietti shatastyrýǵa bol­maidy. Ekeýi de – ulttyń jany. Ekeýin biriktirip qaraýǵa bolmai­dy. Máselen, fizika men mate­matikany bir sala dep qarai almai­myz. Fizika bólek ǵylym bolsa, matematika múldem bólek sala. Demek, ádebiet te sondai bólek ǵylym. Ol – rýhani álemi­mizdiń eń biik shyńy. Til de, áde­biet te – ultty erekshelep kór­setetin ǵylymdar. Tili joq, áde­bieti joq ult bolmaidy. Ondai ult halyq emes. Ádebiet týdyr­maǵan halyq bolsaq, onda áńgime basqa. Ádebieti joq halyqqa ainalar bolsaq, tobyrdan aiyr­mamyz ne? Júzdegen tomnan tu­ratyn «Babalar sózin» shyǵardyq. On tom ádebiet tarihyn jazdyq. Áýezov nege álemge tanyldy? Jam­byldy nege búkil rýhani álem moiyndap otyr?

Ádebietti klassifaktordan alyp tastaý – oilanbai jasa­lynǵan sheshim dep oilaimyn. Bulai asyǵys sheshim qabyldaýǵa bolmaidy. Qazaqtyń tarihy, ádebieti, tili halyqpen birge ja­sai beredi. Ár halyqtyń óz tili, ádebieti, óneri, tarihy, máde­nieti, salt-dástúri bolmasa, ol halyq emes. Onda máńgúrtten aiyr­mamyz ne? Táýelsizdik alý­daǵy basty maqsatymyz ne? Ultty saqtaý, ultty jetildirý. Máńgilik eldiń negizgi ideiasy da – osy. Máńgilik el bolý úshin ult­tyq sipattar, ulttyq qundy­lyq­tar saqtalýy kerek. Elbasymyz «ultjandylyqty damytýǵa basa kóńil bólý kerek» degen qaǵidany jii aityp otyrady. Onda tereń mán-maǵyna jatyr. Bilim jáne ǵylym ministrliginde otyr­ǵan­dar osyny eskerse dep oilaimyn.

Qulbek ERGÓBEK, ádebiet zertteýshisi, professor:

Qazaq ádebietin ótkizbeý – ultty álsiretý

– Ǵylymi klassifikatordan birese azamattyq tarihymyzdy alyp tastaý, birese ádebiet ǵyly­myn alyp tastaý – bizdiń memle­kettik strategiiamyzǵa nuqsan ke­letin másele. Óitkeni tarih, til, ádebiet – árbir ulttyń jany, rýha­niiatynyń dińgegi. Olardy elemeý, eskermeý – ulttyń ózegine balta shabýmen birdei. Onyń se­bebi, kez kelgen memlekettiń negizin quraityn ult bolady. Ult memleket quraýshy ultqa ainala almasa, onda ol memlekette be­reke bolmaidy. Japoniiada ja­pon tarihy men ádebietin oqy­maǵan adamdy memlekettik qyz­metke qoimaidy. Bizde kerisinshe, birese tarihty alyp tastaǵysy kelip tu­rady. Sosyn JOO-da oqyt­paidy. Endi áde­bietti klas­sifikatordan alyp tastap otyr. Bul dege­nińiz – ultty álsi­retý. Ulttyń rýha­niiatyn kúiretý. Bul ai­na­lyp kel­gende, ult­ty máńgúrt­ten­diredi. Ult ádebietin, ult ta­rihyn, tilin, dilin klas­sifi­katsiiadan alyp tastaý, ne bolmasa, joǵary oqý orynda­rynda, mek­tepterde ádebiet saǵat­taryn azai­tý, pán retinde ótkizbeý degen sóz – ol tutas ultty kúiretý degen sóz.

Temirhan TEBEGENOV, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor:

Sóz ónerine toqtaý salýǵa bolmaidy

– Táýelsizdik alǵan 26 jyl ishinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen «Mádeni mura» baǵdarlamasy júzege asyryldy. Biz álem jáne qazaq ádebietiniń tom-tom kitap­taryn daiyndap, olardy úlken ainalymǵa shyǵardyq. Ekinshiden, eshbir elde bolmaǵan «Babalar sózi» dep atalatyn 100 tomdyqty dúniege ákeldik. Úshinshiden, táýel­sizdiktiń jańa kezeńinde buryn tyiym salynǵan taqyryp­tardaǵy shyǵarmalar, ásirese, tarihi shyǵarmalar molynan ja­zylyp jatyr. Álem ádebietiniń jaýharlary qazaq tiline aýda­ryldy. Munyń bári ádebiettaný deitin ǵylymnyń arqasynda jú­zege asyrylsa, al qazaq ádebieti páni arqyly ádebi muralarymyz óz oqyrmandaryna jetip jatyr. Osynshama mol murany ige­rip otyrǵan salany klas­si­fi­ka­tordan alyp tastaý – sóz ónerine, ǵasyrlar boiy urpaqtan-urpaqqa jetkizilip otyrǵan qundy dúniege toqtaý salý degen sóz. Bul qazaq ádebietine jasalǵan úlken soq­qy bolady. Bilim jáne ǵylym mi­nistr­­­li­gin­degi áde­bietten ha­bary joq adamdardyń jasap otyrǵan she­shimi bolar dep oilaimyn. Bul salaǵa osylai tos­qaýyl qoiý – ádebiettaný ǵy­lymynda, sóz ónerinde júrgen azamattarǵa aýyr tiedi. Ári bul – urpaqqa jasalǵan qiianat. Kerisinshe, bul maman­dyqtar keńeie túsý kerek. Qazaq ádebieti ǵylymy damysa, Máńgi­lik eldiń muraty biik bolady.

Cerikzat DÚISENǴAZIN,dotsent:

Óte qaýipti qubylys

– 2017 jyly 1 aqpanda qolda­nysqa endi delingen Bilim jáne ǵylym ministrliginiń «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy joǵary jáne joǵarydan keiingi bilim berý ma­mandyqtarynyń klassi­fi­katory» degen qujatta «Qazaq tili men ádebieti», «Qazaq áde­biettanýy», «Qazaq til bilimi» degen mamandyqtar joq bolyp shyqty. Ornyna «Muǵalimderdi tilder men ádebiet boiynsha daiarlaý» (Podgotovka ýchitelei po iazykam i literatýre 6V011500), «Tilderdi oqý», («Izý­chenie iazykov-rodnogo, inostrannogo» 6V244 6V 023100) «Ádebiet jáne lingvistika» («Li­teratýra i lingvistika 6V023200) degen siiaqty keleshegi kúmándileý mamandyq enipti. So­nymen qatar «Qazaqstan tarihy», «Shyǵys­taný» siiaqty burynnan qalyptas­qan mamandyqtar da alynyp tas­tal­ǵan. Sonda bul ne? Bizdiń mem­leket «qazaq» degen sóz­den qashyp otyr ma? Bul ma­man­dyqtardyń tarihy sonaý HH ǵasyr basynda Ahmet Baitur­synuly bastaǵan ult ziialyla­rynan bastaý alǵan edi. Jańadan engen mamandyqtar qai eldiń áde­bieti men tilin oqytady. Ult­tyń negizi tili men ádebietinde, tarihynda turǵanyn bilmeitinder ministrlikte otyrǵany ókinishti. Bul óte qaýipti qubylys dep sa­nai­myn.

Bizdiń bailam:

«Ádebietti joiý – ultty joiýmen birdei». Bul – HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ziialylarynyń ulttyq urany, rýhani tireýi. Ótken ǵasyr basynda ádebietti joǵary maqsatqa qoia bilsek, HHI ǵasyr basynda ony shektegimiz kelip otyr. Ras, til bilimi – úlken sala. Biraq ol – ádebiet emes. Jeti ǵasyrdan beri jinaqtalǵan ulttyń ádebietin joia alamyz ba? Ádebietti til bilimine biriktirip, pánder tiziminen alyp tastaý – ult ádebietine jasalǵan qiianat ekenin ádebietshi mamandar shyryldap-aq aityp jatyr. Ádebiet – til ǵylymynyń aiasyna enbeidi. Ádebiet – sóz óneri. Ádebietke qiianat jasaǵanymyz – qazaq sózine qiianat jasaǵanymyz.

Gúlzina BEKTAS

"Aiqyn" gazeti