ەدەبيەتتانۋ عىلىمى قازاق بالاسىنا قاجەت ەمەس پە? قاجەت دەيٸن دەسەك, بيىلعى جىلدان باستاپ, ەدەبيەتتانۋ مەن قازاق ەدەبيەتٸ پەن رەتٸندە جوو تٸزٸمٸنەن الىنىپ تاستالىپتى. نەگە?
«قازاق ەدەبيەتٸن» وقىتۋ نەمەسە وقۋ بٷگٸنگٸ ۇرپاققا كەرەك ەمەس» دەپ ويلايتىن سەكٸلدٸ. ولار جەكە پەن رەتٸندە تٸزٸمنەن سىزىلىپ قالسا, بۇل قازاق رۋحانيياتى ٷشٸن ٶتە قاۋٸپتٸ ەكەندٸگٸن ايتادى زييالى قاۋىم.
راسىندا دا, جوعارى جەنە جوعارى بٸلٸمنەن كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ ماماندىقتارىنىڭ تٸزبەسٸندە «قازاق ەدەبيەتٸ», «فيلولوگييا», «ەدەبيەتتانۋ» ماماندىقتارى جوق. بۇل ماماندىقتى بٸتٸرٸپ شىققان تٷلەكتەر ەندٸ «تٸل بٸلٸمٸ باكالاۆرى» ماماندىعىنا يە بولادى. ەزٸرگە شەشٸم وسىنداي بولىپ تۇر. سوندا قازاق قوعامى ۇلتتىڭ ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸن قاجەتسٸنبەي وتىر ما? قازاق ەدەبيەتٸن ماماندىق رەتٸندە پەندەر تٸزٸمٸنەن الىپ تاستاساق, ونىڭ سوڭى نە بولماق?
بەلگٸلٸ عالىم جاڭعارا دەدەباەۆ: «ۇلتجاندىلىقتىڭ, وتانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ قاينار كٶزٸ, نەگٸزٸ – قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸ. قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن ماماندىق رەتٸندە, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸمٸزدٸڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى زور قۇندىلىقتارىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە وقىتپاعان جاعدايدا, ونىڭ ورنىن نەشە تٷرلٸ زالالدى, زارارلى اقپاراتتار اعىنى باسپايتىنىنا ەش كەپٸلدٸك بەرە المايدى. مەملەكەتتٸڭ, قوعامنىڭ, حالىقتىڭ ٶمٸرلٸك مەنٸ بار قۇندىلىقتارىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە كٶپعاسىرلىق تاريحى بار قازاق ەدەبيەتٸن, قازاق تٸلٸن اتىنا ساي ناقتى ماماندىق شەگٸندە وقۋ جەنە وقىتۋ ارقىلى جوعارى بٸلٸمدٸ, جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلار دايارلاۋ – قازاق حالقىنىڭ جەنە ونىڭ اتىمەن اتالاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸنٸڭ بٸرٸ. قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸن وقۋ, وقىتۋ جەنە عىلىم پەنٸ رەتٸندە ساقتاۋ, دامىتۋ – اۋىق-اۋىق كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان مەسەلە. كەيٸنگٸ جىلداردىڭ جٷزٸندە بولعان جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ – قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ پەندەرٸن وقىتۋعا بٶلٸنگەن ساعاتتاردىڭ جارتىسىن اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزۋ بولدى. دايارلانعان مامان جوق, دايىندالعان وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار جوق» دەيدٸ.
قازاق ەدەبيەتٸن پەندەر تٸزٸمٸنەن الىپ تاستاۋدا قاۋٸپ بار ما? بار. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ عالىم ايگٷل ٸسماقوۆانىڭ مىنا پٸكٸرٸنە قۇلاق اسايىقشى: «مەملەكەتتٸك قازاق تٸلٸ مەن ونىڭ شەجٸرەسٸ – قازاق ەدەبيەتٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن وسىلاي ىسىرىپ الىپ تاستاۋ ارقىلى بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە ٶز قولىمىزبەن قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىرعان جوقپىز با? حح عاسىر جازبا تاريحى بار «بابالار سٶزٸن» وسىلاي قور ەتەتٸندەي باسىمىزعا نە كٷن تۋدى? «ۇلتتى جويۋ ٷشٸن ونىڭ ەدەبيەتٸن جويۋ جەتكٸلٸكتٸ» دەگەن ەليحان بٶكەيحان باستاعان الاش عالىمدارى, «ۇلتتىڭ جانى – ەدەبيەت» دەگەن جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلىنىڭ سٶزٸن بٸز قالايشا تەز ۇمىتا قويدىق ەكەن? بىلتىر قازاقستان تاريحى جويىلعان كەزدە بٸز ساتقىندىق جاساپ ٷندەمەي قالعان ەدٸك. ەندٸ ٶز باسىمىزعا كٷن تۋعاندا عانا ۇلت عىلىمىنا تٶنگەن قاۋٸپتٸ ەلگە تٷسٸندٸرۋدٸ ازاماتتىق پارىز ساناپ وتىرمىز. وسى كٷندەرٸ ماعان تٷرلٸ وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى ٶز نارازىلىعىن جازبا تٷردە بەرٸپ جاتىر. ٶزدەرٸ رەسمي قىزمەتتە بولعان سوڭ قر بعم-عا اشىق قارسىلىق بٸلدٸرە الماي وتىرۋلارى دا تٷسٸنٸكتٸ جاعداي» دەيدٸ.
وتانشىل ۇرپاق تەربيەلەۋ مەسەلەسٸ جيٸ تالقىعا تٷسٸپ جاتادى. ۇلتتىڭ رۋحاني مۇراسى, وتانسٷيگٸشتٸككە تەربيەلەيتٸن نەگٸزگٸ قۇرالى – قازاق ەدەبيەتٸ بولسا, وندا ول ماماندىق رەتٸندە وقىتىلمايتىن جاعدايعا جەتسە, وندا نە بولعانىمىز?
سەيٸت قاسقاباسوۆ, اكادەميك:
ەدەبيەت –حالىقتىڭ جانى
– كەز كەلگەن ۇلتتى ەرەكشەلەيتٸن دٷنيەلەر بولادى. قازاق ەدەبيەتٸ دە – سول سيياقتى ۇلتقا قاجەت عىلىمنىڭ بٸرٸ. ەدەبيەتٸ بولماعان ەلدٸڭ قانداي بولاتىنىن كٶز الدىڭىزعا ەلەستەتە بەرٸڭٸزدەر. لينگۆيستيكا دەگەنٸمٸز – تٸل. تٸل مەن ەدەبيەتتٸ شاتاستىرۋعا بولمايدى. ەكەۋٸ دە – ۇلتتىڭ جانى. ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرٸپ قاراۋعا بولمايدى. مەسەلەن, فيزيكا مەن ماتەماتيكانى بٸر سالا دەپ قاراي المايمىز. فيزيكا بٶلەك عىلىم بولسا, ماتەماتيكا مٷلدەم بٶلەك سالا. دەمەك, ەدەبيەت تە سونداي بٶلەك عىلىم. ول – رۋحاني ەلەمٸمٸزدٸڭ ەڭ بيٸك شىڭى. تٸل دە, ەدەبيەت تە – ۇلتتى ەرەكشەلەپ كٶرسەتەتٸن عىلىمدار. تٸلٸ جوق, ەدەبيەتٸ جوق ۇلت بولمايدى. ونداي ۇلت حالىق ەمەس. ەدەبيەت تۋدىرماعان حالىق بولساق, وندا ەڭگٸمە باسقا. ەدەبيەتٸ جوق حالىققا اينالار بولساق, توبىردان ايىرمامىز نە? جٷزدەگەن تومنان تۇراتىن «بابالار سٶزٸن» شىعاردىق. ون توم ەدەبيەت تاريحىن جازدىق. ەۋەزوۆ نەگە ەلەمگە تانىلدى? جامبىلدى نەگە بٷكٸل رۋحاني ەلەم مويىنداپ وتىر?
ەدەبيەتتٸ كلاسسيفاكتوردان الىپ تاستاۋ – ويلانباي جاسالىنعان شەشٸم دەپ ويلايمىن. بۇلاي اسىعىس شەشٸم قابىلداۋعا بولمايدى. قازاقتىڭ تاريحى, ەدەبيەتٸ, تٸلٸ حالىقپەن بٸرگە جاساي بەرەدٸ. ەر حالىقتىڭ ٶز تٸلٸ, ەدەبيەتٸ, ٶنەرٸ, تاريحى, مەدەنيەتٸ, سالت-دەستٷرٸ بولماسا, ول حالىق ەمەس. وندا مەڭگٷرتتەن ايىرمامىز نە? تەۋەلسٸزدٸك الۋداعى باستى ماقساتىمىز نە? ۇلتتى ساقتاۋ, ۇلتتى جەتٸلدٸرۋ. مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ نەگٸزگٸ يدەياسى دا – وسى. مەڭگٸلٸك ەل بولۋ ٷشٸن ۇلتتىق سيپاتتار, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ساقتالۋى كەرەك. ەلباسىمىز «ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا باسا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك» دەگەن قاعيدانى جيٸ ايتىپ وتىرادى. وندا تەرەڭ مەن-ماعىنا جاتىر. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندە وتىرعاندار وسىنى ەسكەرسە دەپ ويلايمىن.
قۇلبەك ەرگٶبەك, ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ, پروفەسسور:
قازاق ەدەبيەتٸن ٶتكٸزبەۋ – ۇلتتى ەلسٸرەتۋ
– عىلىمي كلاسسيفيكاتوردان بٸرەسە ازاماتتىق تاريحىمىزدى الىپ تاستاۋ, بٸرەسە ەدەبيەت عىلىمىن الىپ تاستاۋ – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك ستراتەگييامىزعا نۇقسان كەلەتٸن مەسەلە. ٶيتكەنٸ تاريح, تٸل, ەدەبيەت – ەربٸر ۇلتتىڭ جانى, رۋحانيياتىنىڭ دٸڭگەگٸ. ولاردى ەلەمەۋ, ەسكەرمەۋ – ۇلتتىڭ ٶزەگٸنە بالتا شابۋمەن بٸردەي. ونىڭ سەبەبٸ, كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن ۇلت بولادى. ۇلت مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا اينالا الماسا, وندا ول مەملەكەتتە بەرەكە بولمايدى. جاپونييادا جاپون تاريحى مەن ەدەبيەتٸن وقىماعان ادامدى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قويمايدى. بٸزدە كەرٸسٸنشە, بٸرەسە تاريحتى الىپ تاستاعىسى كەلٸپ تۇرادى. سوسىن جوو-دا وقىتپايدى. ەندٸ ەدەبيەتتٸ كلاسسيفيكاتوردان الىپ تاستاپ وتىر. بۇل دەگەنٸڭٸز – ۇلتتى ەلسٸرەتۋ. ۇلتتىڭ رۋحانيياتىن كٷيرەتۋ. بۇل اينالىپ كەلگەندە, ۇلتتى مەڭگٷرتتەندٸرەدٸ. ۇلت ەدەبيەتٸن, ۇلت تاريحىن, تٸلٸن, دٸلٸن كلاسسيفيكاتسييادان الىپ تاستاۋ, نە بولماسا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەردە ەدەبيەت ساعاتتارىن ازايتۋ, پەن رەتٸندە ٶتكٸزبەۋ دەگەن سٶز – ول تۇتاس ۇلتتى كٷيرەتۋ دەگەن سٶز.
تەمٸرحان تەبەگەنوۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
سٶز ٶنەرٸنە توقتاۋ سالۋعا بولمايدى
– تەۋەلسٸزدٸك العان 26 جىل ٸشٸندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى جٷزەگە اسىرىلدى. بٸز ەلەم جەنە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ توم-توم كٸتاپتارىن دايىنداپ, ولاردى ٷلكەن اينالىمعا شىعاردىق. ەكٸنشٸدەن, ەشبٸر ەلدە بولماعان «بابالار سٶزٸ» دەپ اتالاتىن 100 تومدىقتى دٷنيەگە ەكەلدٸك. ٷشٸنشٸدەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جاڭا كەزەڭٸندە بۇرىن تىيىم سالىنعان تاقىرىپتارداعى شىعارمالار, ەسٸرەسە, تاريحي شىعارمالار مولىنان جازىلىپ جاتىر. ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ جاۋھارلارى قازاق تٸلٸنە اۋدارىلدى. مۇنىڭ بەرٸ ەدەبيەتتانۋ دەيتٸن عىلىمنىڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىرىلسا, ال قازاق ەدەبيەتٸ پەنٸ ارقىلى ەدەبي مۇرالارىمىز ٶز وقىرماندارىنا جەتٸپ جاتىر. وسىنشاما مول مۇرانى يگەرٸپ وتىرعان سالانى كلاسسيفيكاتوردان الىپ تاستاۋ – سٶز ٶنەرٸنە, عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكٸزٸلٸپ وتىرعان قۇندى دٷنيەگە توقتاۋ سالۋ دەگەن سٶز. بۇل قازاق ەدەبيەتٸنە جاسالعان ٷلكەن سوققى بولادى. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندەگٸ ەدەبيەتتەن حابارى جوق ادامداردىڭ جاساپ وتىرعان شەشٸمٸ بولار دەپ ويلايمىن. بۇل سالاعا وسىلاي توسقاۋىل قويۋ – ەدەبيەتتانۋ عىلىمىندا, سٶز ٶنەرٸندە جٷرگەن ازاماتتارعا اۋىر تيەدٸ. ەرٸ بۇل – ۇرپاققا جاسالعان قييانات. كەرٸسٸنشە, بۇل ماماندىقتار كەڭەيە تٷسۋ كەرەك. قازاق ەدەبيەتٸ عىلىمى دامىسا, مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مۇراتى بيٸك بولادى.
Cەرٸكزات دٷيسەنعازين,دوتسەنت:
ٶتە قاۋٸپتٸ قۇبىلىس
– 2017 جىلى 1 اقپاندا قولدانىسقا ەندٸ دەلٸنگەن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جوعارى جەنە جوعارىدان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ ماماندىقتارىنىڭ كلاسسيفيكاتورى» دەگەن قۇجاتتا «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ», «قازاق ەدەبيەتتانۋى», «قازاق تٸل بٸلٸمٸ» دەگەن ماماندىقتار جوق بولىپ شىقتى. ورنىنا «مۇعالٸمدەردٸ تٸلدەر مەن ەدەبيەت بويىنشا دايارلاۋ» (پودگوتوۆكا ۋچيتەلەي پو يازىكام ي ليتەراتۋرە 6ۆ011500), «تٸلدەردٸ وقۋ», («يزۋچەنيە يازىكوۆ-رودنوگو, ينوستراننوگو» 6ۆ244 6ۆ 023100) «ەدەبيەت جەنە لينگۆيستيكا» («ليتەراتۋرا ي لينگۆيستيكا 6ۆ023200) دەگەن سيياقتى كەلەشەگٸ كٷمەندٸلەۋ ماماندىق ەنٸپتٸ. سونىمەن قاتار «قازاقستان تاريحى», «شىعىستانۋ» سيياقتى بۇرىننان قالىپتاسقان ماماندىقتار دا الىنىپ تاستالعان. سوندا بۇل نە? بٸزدٸڭ مەملەكەت «قازاق» دەگەن سٶزدەن قاشىپ وتىر ما? بۇل ماماندىقتاردىڭ تاريحى سوناۋ حح عاسىر باسىندا احمەت بايتۇرسىنۇلى باستاعان ۇلت زييالىلارىنان باستاۋ العان ەدٸ. جاڭادان ەنگەن ماماندىقتار قاي ەلدٸڭ ەدەبيەتٸ مەن تٸلٸن وقىتادى. ۇلتتىڭ نەگٸزٸ تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸندە, تاريحىندا تۇرعانىن بٸلمەيتٸندەر مينيسترلٸكتە وتىرعانى ٶكٸنٸشتٸ. بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ قۇبىلىس دەپ سانايمىن.
بٸزدٸڭ بايلام:
«ەدەبيەتتٸ جويۋ – ۇلتتى جويۋمەن بٸردەي». بۇل – حح عاسىر باسىنداعى قازاق زييالىلارىنىڭ ۇلتتىق ۇرانى, رۋحاني تٸرەۋٸ. ٶتكەن عاسىر باسىندا ەدەبيەتتٸ جوعارى ماقساتقا قويا بٸلسەك, ححٸ عاسىر باسىندا ونى شەكتەگٸمٸز كەلٸپ وتىر. راس, تٸل بٸلٸمٸ – ٷلكەن سالا. بٸراق ول – ەدەبيەت ەمەس. جەتٸ عاسىردان بەرٸ جيناقتالعان ۇلتتىڭ ەدەبيەتٸن جويا الامىز با? ەدەبيەتتٸ تٸل بٸلٸمٸنە بٸرٸكتٸرٸپ, پەندەر تٸزٸمٸنەن الىپ تاستاۋ – ۇلت ەدەبيەتٸنە جاسالعان قييانات ەكەنٸن ەدەبيەتشٸ ماماندار شىرىلداپ-اق ايتىپ جاتىر. ەدەبيەت – تٸل عىلىمىنىڭ اياسىنا ەنبەيدٸ. ەدەبيەت – سٶز ٶنەرٸ. ەدەبيەتكە قييانات جاساعانىمىز – قازاق سٶزٸنە قييانات جاساعانىمىز.
گٷلزينا بەكتاس
"ايقىن" گازەتٸ
