Sadaq - ejelgi zamandardaǵy ańdy alystan jairatatyn eń úzdik qarý. El arasynda Jai, Jaq dep te atala beredi. Adyrna, Jebe, Jebeniń ushy jáne Qoramsaq degen negizgi bólikterden turady.
«Sadaq — jebe atýǵa arnalǵan qol qarýy. Sadaqty tas dáýirinen 20 ǵasyrǵa deiin dúnie júziniń barlyq halyqtary paidalanǵan. Erte kezde ań aýlaýda, keiin soǵys isinde qoldanylǵan. Qarapaiym sadaqty tobylǵy, úieńki, t.b. aǵash shybyqtarynan doǵasha iip, eki ushyn qaiyspen kerip jasaidy. Kúrdeli sadaqtyń syrtqy betine sińir tartylyp, ishki jaǵy múiizben qaptalady, keide ortasy men eki shetine súiek bastyrma qaǵylady (q. Qurama sadaq). Kúrdeli sadaqty ejelgi Shyǵysta, onyń ishinde saqtar, keiinirek ǵúndar men Ortalyq Aziia halyqtary kóp qoldanǵan. Qazaq sadaǵy kóshpeliler sadaǵynyń jetildirilgen jalǵasy bolyp sanalady. Aýyz ádebietinde sadaqtardyń qoldanylǵan materialdaryna qarai “qaiyń sadaq”, “qaraǵai sadaq”, “úieńki sadaq” degen ataýlary kezdesedi. Qaiyńnyń qabyǵymen qaptalǵan, sarǵaiǵan túsine bailanysty “saryja”, “sarsadaq” degen ataýlary da bar.
Sadaq tartý tásili (kóne.) erte kezde ań aýlaýda, keiin soǵys isinde qoldanylǵan. Sadaq tartý tásili qazaq halqynyń jamby atý, altyn habar, teńge alý sekildi ulttyq oiyndarynda keń taraǵan. Bul oiyndar jaýgershilik kezeńindegi áskeri tárbie sekildi mashyqtaný mektebi bolǵan. Búgingi tańda álem elderinde kóp taraǵan sporttyń ejelgi túrleriniń biri» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Ýáj: Birinshiden, altyn habar, teńge alý emes, durysy altyn qabaq, teńge atý bolady. Ekinshiden, «Qazaq sadaǵy kóshpeliler sadaǵynyń jetildirilgen jalǵasy bolyp sanalady» delingen. Túp-tamyrymen qate tujyrym. Dálel me? Tyńdap kórińiz?
Tarihqa úńilsek, sadaq jasamai el bolǵan bir de - bir ejelgi rý-taipany taba almaimyz. Ańdy alystan atyp qulatatyn jalǵyz qural — sadaq! Sadaq san myńdaǵan jyldar boiy ashtan ólmeýdiń jáne jaýdan qorǵanýdyń kepili boldy. Keiinnen otty qarý shyqqan soń onyń ornyn myltyq basty. Myltyq dami kele avtomatty qarýǵa ainaldy. Odan zeńbirekke, zenittik qurylǵylarǵa ulasty. Biraq sonda da túpki printsip saqtalyp qalǵan. Iaǵni oq adyrnadan ushsa da, stvoldan ushsa da alystaǵy ańdy atyp qulatyp, adamǵa azyq taýyp beredi. Qazir de qarýsyz el joq. Ishki, syrtqy áskerlerimiz túgel qarý asynyp júr. Myltyqtyz politsiiamyz da tártip saqtai almaidy. Sonymen sadaq zamanǵa sai myltyq bolyp ózgerdi. Demek, ejelde osy qyzmettiń bárin «Sadaq» atqardy. Sadaq asynyp júrý bilik belgisi boldy.
Qazaqtyń qarashańyraǵy Adai rýynyń álemge áigili birneshe tańbasy (búgingishe aitqanda gerb) bar. Birinshisi «Til», ekinshisi «Sadaq tartyp turǵan salt atty adam», úshinshisi «Sadaq», «Jebe», «Jebeniń ushy» t.t. Bulardyń bári Qazaqtyń rýlyq tańbasy ekendigin Manqystaý túgili, búkil qazaqta, tipti búkil álem de kúni keshege deiin bilmeitin jan bolmaǵan. Sebebi, eń alǵash tili shyǵyp sóilegender, sadaq pen jebeniń «avtory» búgingi Qazaqtyń Ata-Babalary. Ony bul ataýdyń Saq jáne Ada (Ata) degen esimderinen de kórýge bolady. Manqystaýdyń ejelgi bas tańbasynyń «sadaq tartyp turǵan salt atty adamnyń» beinesi bolatyny osydan. Demek, eń alǵashqy dalanyń jabaiy qulanyn qolǵa úiretip, at qylyp mingen de solar. Sebebi, bul jerde de qai uǵymdy kim dúniege ákelse, sol rýdyń, eldiń (avtorlyq) aty beriletin qaǵidaǵa sáikes At (Ad) dep qoiylǵan.
Qarashańyraq demekshi, Kishi Júz rýlary aty aityp turǵandai, Qazaqtyń úsh ulynyń eń kishisi, iaǵni Qazaq atamyzdyń qarashańyraǵynyń iesi. Eki aǵasynyń (Uly júz ben Orta Júzdiń) kenje inisi. Olar Bekarys dep ataldy. Al, Kishi Júz-Bekarystyń, sonymen qatar búkil qazaqtyń qarashańyraǵy On eki ata Baiuly, On eki ata Baiulynyń qarashańyraǵy Adai, Adaidyń qarashańyraǵy Muńal bolyp tabylady (álemge áigili Shyńǵys qaǵannyń rýy osy). Atasynyń bar bilgenin jáne onyń urpaqtaryna arnaǵan amanatyn tek qana kenje ul alyp qalady emes pe?! Atam Qazaqtyń Ata saltynyń, dástúriniń, ádet-ǵuryptarynyń, tili men dininiń, búkil shejire dereginiń Mańǵystaýlyq Adailarda tolyqtai saqtalýynyń syry osy.
Al, Qazaq halqynyń ózi kezinde uranǵa shyǵarǵan «Alashpen» qýalaityn bolsaq, Biz Alshyndardyń Alashtyń taq murageri ekenin kóremiz. Sebebi, joǵaryda aitqanymdai, Qazaqtyń qarashańyraǵy Kishi Júz – Bekarystyń Alshyn jáne Kenshin degen eki uly bar. Alshynnan alty Ata Álim, Jetirý, kenjesi On eki Ata Baiuly bolady.
Ad jáne Ai. Ekinshi býyndaǵy Ai – áiel (aial), ana degen maǵyna beredi. Ái (Ai) jáne el. (Ái, el bolaiyq). Qazaqtyń «báibishesiniń» sóz túbiri «Ái (Ai)» bolatyny tek qana osyny bildiredi. Aspanda Ai jerdiń serigi bolsa, jerde áiel erdiń serigi. Jerde áiel erin ainalsa, aspanda ai jerdi ainalady. Qazaqtyń «ainalaiyn» deitinderiniń de syry osy. Áieldiń sóz túbiri «Ái (Ai)», jerdiń sóz túbiri «Er» bolatyny da osydan. Sóz túsinetin qazaq azamattaryna bul daýǵa jatpaýǵa tiis.
Osy jerde erekshe atap ótetin jaǵdai, jalpy biz Adam degen atty eń alǵashqy tilimiz shyǵyp sóilegen kezden bastap alǵanymyz eshqandai daý týǵyzbasa kerek. Demek, eń birinshi bolyp Adam ata men Aýa ananyń tili shyqty. Osy tańbanyń ózinen-aq, qazaqtyń qarashańyraǵyn ustap búgingi kúnge jetkizgen «Til tańbaly Adailardyń» Adam Atanyń da qarashańyraǵynyń ieleri ekendigi aiqyn kórinedi. Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdarynda bir kesenege eri men áieli birge jerlense qulpytasqa «Jebe» men «Ai» tańbasy qatar salynǵan jaǵdailary jii kezdesedi.
Adaidyń ejelden kele jatqan «Til tańbasymen» birge «Jebeniń» qatar júrýin áigili tarihshy-ǵalym Iliias Esenberlin (On seriialy «Qazaq handyǵy» filmi osy aǵamyzdyń «Almas Qylysh» romany negizinde túsirilgen) bylaisha sýretteidi: «Óziniń jeke qarýly kúshin basqarý ordany qaraýyldaý úsh «sadaqshyǵa» tapsyryldy. Baýyrshynyń kishi inisi Oǵyla-sherbe jáne Shyńǵystyń inisi Hasar basqarǵan úsh qylysh ustaýshylar bilik belgisi retinde sadaq pen jebeni (keiinnen qorshy-atqyshtar qyzmetindegiler) asynyp júrýge mindetti boldy. Hannyń jeke tapsyrmasyn oryndaityn tórt nókeri barlaýshy-qýǵynshy bolyp taǵaiyndaldy» (Shyńyshan álem silkindirýshisi. 32 bet). Demek, Shyńǵyshan qaǵanatynda Qazaqtyń «sadaq» jáne «jebe» tańbalary bilik belgisi retinde qoldanylǵan.
Kóne Mańǵystaýdaǵy Únǵazy taýyna úńgip salynǵan Shaqpaq Ata jerasty meshitiniń kireberis qaptaldaǵy birneshe adam jerlengen úlken qýystyń qabyrǵasyna «Salt atty adamnyń» beinesi salynǵan. Onyń qolynda jebesin kere tartyp turǵan sadaq bar. Al, «Jebe tartqan salt atty adam» Mańǵystaýdyń ejelgi, tipti kúni búgingi de negizgi bas tańbasy bolyp tabylady. Bul Adam degen atqa ie bolǵan ejelgi Atalarymyzdyń qarashańyraǵy, dalanyń jabaiy qulanyn At qylyp mingendermen birge Sadaqtyń da, Jebeniń de (oqtyń da) avtory qazaqtar degen sóz. Bul tańba (gerb) Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdarynyń basym kópshiliginde kóptep kezdesedi.
Qazaqtyń Ata salty boiynsha, tańbany enshiler kezde sol rýdyń, nemese taipanyń «avtorlyq quqyǵy» basshylyqqa alynǵan. Qaz Adailardyń tańbalarynan, olardyń sol kóne zamandaǵy Adam Ata men Aýa Ananyń qarashańyraǵyn ustap qalǵan urpaqtary ekendigin kóremiz. «Taýdy, tasty jel buzar, adamzatty sóz buzar» dep, ata-babalarymyz aitqandai, búkil qazaqtyń uly bileri men qaǵandary Adailarǵa adamzattyń eń uly teńdessiz qarýy, adamnyń tilin jáne sol zamandardaǵy ańdy alystan atyp, dushpanyn alys ara qashyqtyqtan joiyp jiberetin eń uly qarý sadaqty jáne onyń jebesi (ony qazirgi zamandaǵy iadrolyq qarýdyń oq tumsyǵymen salystyrýǵa bolar) men masaǵyn (ushyn) tańba etip enshilegende, Qazaqtardyń adamzatty azǵyndyqqa úndep, buzǵany jáne qorqaqtyǵy úshin enshilemegeni anyq. Demek, osy tańbalarǵa qarap-aq, sanasynda sańlaýy bar azamatqa, Qazaqtardyń Adam atanyń qarashańyraǵynyń iesi ekendigi jáne olardyń osyǵan laiyq bolǵandyǵy eshqandai daý týǵyzbasa kerek. Sebebi, bul tańbany, iaǵni «Jebeniń ushyn», iaǵni myna soltústigimizdegi kórshilerimizdiń tilimen aitqanda «strelkany» bútkil álemde qoldanbaityn birde-bir el joq. Jebeniń ushy (strelka) adamzatty adam-adam bolǵaly beri barar jerine adastyrmai, máńgi jol silteýshi bolyp kele jatyr.
Adaidyń osyndai alyp «Jebe tańbalary» Ústirtte Saiótes pen Beineý kentteriniń ortasynda ornalasqan. Bul tańbalardyń eń uzyny 100 km-ge deiin jetedi, dep jazady: «Zagadochnye strely plato Ýstiýrt» | Internet jýrnal REPIN.info
Ústirt jebeleri Qazaq dalasynyń tórine qarai sozylǵan. Jebelerdiń ushynyń bári bir baǵytqa, iaǵni soltústikke qaratyp salynǵan.
Jergilikti halyq muny ań aýlaý úshin salynǵan aran dep ataidy. Arandardyń sol úshin paidalanylǵany da shyndyq. Ǵalymdar muny sý saqtaý úshin qazylǵan or dep te boljam jasaidy.
Biraq, Biz myna jaǵdaiǵa nazar aýdarýymyz kerek. Arandardy da, sý saqtaityn orlardy da dál "jebeniń" beinesinde emes, basqasha da salýǵa bolady emes pe? Jáne olardyń árqaisysyn ár jaqqa qaratyp ta sala bermei me? Demek, bul alyp qurylystyń negizgi maqsaty Adaidyń Jebe tańbasyn beineleý arqyly Adailardyń Adam Atanyń qarashańyraǵy ekendigin meńzegeni dep túsinýimiz kerek. Atalarymyzdyń bizge aitaiyn degeni de osy bolsa kerek.
Onyń ústine Mańǵystaý men Ústirttegi myńdaǵan qorymdar men milliondaǵan zirattardyń barlyǵynda derlik osy "jebe" tańbanyń turýy da osy aitqanymnyń aidai aiǵaǵy bolmaq.
Týra osyndai alyp «Jebe tańba» Meksikanyń Naska shólinen tabylyp, ǵalymdar ony «Ústirt jebesi» dep ataǵan.
Qaz Adailardyń sońǵy ǵasyrlardaǵy álemge áigili eń tanymal tańbalary til, sadaq, jebe jáne jebeniń ushy. Solarmen qatar, Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdaryndaǵy eń kóp kezdesetin tańbalar qataryna «+» kres, «P» bosaǵa jáne qazaqtyń qaiqy qylyshynyń beinesi jatady. Bularda Qazaqtardyń ejelgi tańbalary bolyp tabylady.
«Adailardyń onnan asa tańbasy bar. Solardyń ishinde beiit basyndaǵy qulpytastarda eń kóp kezdesetinderi myna úsh tańba: . Bular tek qana Adai tańba emes, Oǵyz tańba dep te atalady. Aldyńǵy ekeýiniń ush jaǵy ár jaqqa qaratylyp qoiyla beredi» (T.S.Dosanov «Rýnika qupiiasy» Almaty-2009. 72 bet).
Oǵyz demekshi, Oǵyzdyń sóz quramy Oq jáne Qyz degen eki birikken sózderden turady. Beinelep aitqanda jeti býyn urpaq jeti Atasymen, jebe qoramsaqta Sadaqpen, iaǵni Saq atasymen birge júredi. Jebe Adyrnadan atylyp, sadaqtan ajyraǵan kezde oqqa ainalady. Sondyqtan qazaqtyń sózdik qorynda eshqashanda jebe tidi dep aitylmaidy, oq tidi delinedi. Demek, oq enshi alyp bólinip ketken urpaqtyń balama ataýy. Bul qazaqtyń rýlyq shejiresindegi Buzaýdyń eki balasynyń kishisi, iaǵni Aitýmystyń inisi Jemeneiden (Iemennen) bólinetin Semitterden (Arab pen Ebreiden) bastalady.
«Qoja Ahmet shákirterin oqytýdy aiaqtap bolǵan soń shańyraqtan oq atady. Sadaq oǵynyń túsken jeri Manqystaý bolady.
Dánispan áýlie de solai jebe izimen Manqystaýǵa keledi.
Ańyz keide sadaq jebesiniń ornyna asa taiaqty qoldanady. Beket ata da osyndai taiaqtyń jolymen Manqystaýǵa keledi» (S.Qondybai «Mańǵystaý men Ústirttiń kieli oryndary» Almaty. 2000 12-13 better).
«Shopan-Ata, Shaqpaq-Ata, Danyspan-Ata ustazdary shańyraqtan atyp jibergen sadaqtyń jebesin izdei júrip Mańǵystaýǵa kelgen, jebeni tapqan jerinen meshit-medreselerin salǵan» (Bazarbai Abdrahmanov «Beket-Atanyń supylyq joly» Almaty-2010. 27 bet).
«Tabyttyń (Shyńǵyshannnyń) eki qaptalyna Sadaq pen jebe, pyshaq, ot tutatqysh jáne altynnan jasalǵan kese qoiyldy» (V.G.Ian «Chingiz-han» Nýkýs-1975. 335 bet).
«267. ...Burhan Shyńǵys qaǵanǵa didarlasýǵa keledi. Sol jerde Burhan kezigip, altyn oq (jebe) bastatqan toǵyz-toǵyz altyn, kúmis aiaq, toǵyz-toǵyz ul-qyz, toǵyz-toǵyz at-túie, toǵyz-toǵyz basqa dúnie tartý etken kezde, Burhanmen úiiniń syrtynda tildesedi». («Mońǵoldyń qupiia shejiresi», 188 bet).
«Ábdi ál-Mútálip bir-birinen ainymaityn balgerlik ashatyn alty jebe jonyp, ekeýin sary túske boiaǵan (ony sýyrǵan adam kiiktiń altyn músinderin ielenedi), ekeýin qara túske boiaǵan (ol narkesken men saýytty iemdenedi), al aqqa boialǵan jebeni sýyrǵandar – oljadan qur qalatyn bolǵan. Sadaqtardy bir kezde Siriiadan ákelip, ordanyń qaq ortasyna ornatqan, eń iri, eń qudiretti desken Qabyl tasqudaiynyń qolyna ornatady. Aq tastan qashalǵan Qabyl qolyna balgerlik jebe ustap otyrǵan kúiinde músindelgen (qaisybir arab tarihshylary ony Ibrahim paiǵambar desedi – A.Q.). Jebemen bal ashý ol zamandaǵy eń mártebeli qasiettiń biri sanalǵan» (Amanbai Quntóleýuly «Muhammed Paiǵambar» Almaty 2003 63 bet).
Túsinkteme: Ábdi ál-Mútálip – Muhammed paiǵambardyń atasy.
Siriia (Syr eli) – Arap jerinde ornalasqan memleket, astanasy Damask. Qazaqtyń shejire-dastandaryndaǵy aty ańyzǵa ainalǵan Damashyq qalasy osy.
«Bizdiń halyq ejelde Sút joly juldyzdaryn Oǵyz hannyń sadaǵy dep ataǵan.
...Kún qaǵanatynyń uly bileýshileriniń biri Mete han boldy. Mete hannyń halyqqa jasaǵan jaqsylyǵy men mineziniń uqsastyǵyna bailanysty, halyq arasynda «Mete han – ol qaisy Ógiz han» degen mátel dúniege keldi.
Mete hannyń ákesi Dýman Báigi. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deiingi 380 jyly ol óz memleketiniń shekarasyn Shyn-Mashyn eline deiin keńitip, ol elde Teoman degen esimmen belgili boldy. Keiinirek onyń uly Mete han, uly Kún qaǵanatynyń bileýshisi bolyp, ol 26 memlekettiń basyn biriktirip, olardy 84 ulysqa bóldi. Mete hannyń kezinde ysqyryp ushatyn jebeler men sadaq jasaityn sheberhanalar ashylǵan» («Rýhnama» S.Týrkmenbashi. 214-215 better).
Qazaqtyń rýlyq shejiresinde osy Mete atamyzdyń esimi saqtalǵan. Qazaq – Alshyn – Baiuly - Adai – Kelinberdi - Muńal – Jaýly – Jary – Mete bolyp taratylady.
Al, Shyńǵyshan atamyzdyń da rýy Qazaq – Alshyn – Baiuly - Adai – Kelimberdi – Muńal – Jary – Qiian (Qiiat) bolyp tabylady. Urany Alash, tańbasy «til tańba». Til tańbany Shyńǵys qaǵannyń rýlyq kýáligi desek te bolady. Shyńǵys qaǵan esiminiń Alshynnyń ekinshi býynynan bastalatyny da osydan.
«Sadaq pen jebeniń jáne onyń ushynyń» Qazaqtyń qarashańyraǵy Qaz Adaiǵa rýlyq tańba bolyp enshilenýiniń basty sebebi, bul qarýdy eń birinshi oilap tapqandar, qazirgi Qazaqtardyń ata-babalary ekendigi bolatyn. Ony «Jebeniń» tek qana rýlyq tańba ekendiginen ǵana emes, «Sadaq» (S-ada-q) degen sózdiń quramyndaǵy «Ada», «Saq» jáne osy sadaqtyń kerme qaiysynyń «Adyrna (Ad-yrna)», iaǵni bul qarý barlyq qarýlardyń Atasy delinip, Adam atamyzdyń atyn iemdenýinen de kórýge bolady. Osy qarýdyń qai kezeńde dúniege kelgenin saralaityn bolsaq, ony qazaqtyń qarashańyraǵyn ustap qalǵan Adai atamyzdyń úsh nemeresi Qunanorys, Aqpan jáne Jemeneilerdiń kezi dep tujyrym jasaimyz. Sebebi, «Sadaq» sóziniń quramyndaǵy Qaz Adaidyń Aqpany men búkil álem biletin Saqtyń, Sadaqtyń ekinshi ataýy Jaidyń quramyndaǵy «Ai»-dy, úshinshi ataýy Jaqtyń quramyndaǵy «Aq»-ty jáne jebelerdi salatyn «Qoramsaqty» qosyńyz. Qoramsaq – birikken sóz. Sóz túbiri Or, ary qarai Qor, oram, aq, Saq. Menińshe buǵan eshqandai kommentarii qajet bolmasa kerek. Sebebi, Or – artyq sý jinaityn sai bolsa, Qor – artyq jinaqtalǵan kerekti dúnie. Ekeýiniń de negizgi maǵynasy birdei. Al, bul jerde Jemenei qaidan shyqty deitin bolsaq, Jebeniń alǵashqy býynynyń Jemenei atamyzdyń esiminiń alǵashqy býynymen sáikes keletini osydan. Mine osy jerde Jai men Jaqtaǵy «J» dybysynyń da qaidan shyqqany óz-ózinen túsinikti bolsa kerek. Sonda jebeniń (sadaqtyń) Adailarǵa tańba bolyp bekitilýiniń basty sebepteriniń biri olardyń osy qarýdy oilap taýyp, kúndelikti qoldanysqa engizýleri bolyp tabylady. Qazaqtyń rý tańbalarynyń bári osylai dúniege kelgen. Sózimiz dáleldi bolýy úshin taǵy bir mysal: Mańǵystaýlyq Adailarǵa kórshi (Qazirgi Aqtóbe oblysyna qarasty Baiǵanin aýdany, ejelde Tabyn aýdany dep atalǵan) Alshynnyń Jeti rýyna jatatyn Tabyn rýynyń tańbasy tostaǵan. Rý esiminiń Tabyn, tańbasy «tostaǵan» bolýy bul rýdyń shyǵý tegin óte tereńge silteidi. Dálirek aitqanda, Tabyn (Jylqyshy) atalarymyzdyń dalanyń jabaiy qulanyn qolǵa úiretip, erttep mingen jáne onyń sútinen qymyz ashytyp, tostaǵanǵa quiyp, qonaǵyna usynǵan kezeńi. Qazaqtardyń kúni búginde de jylqy úiirin Tabyn deitinderi osydan. Sol siiaqty naizany oilap tapqandar, búgingi Naimandardyń ata-babalary. Endi osynyń ústine, qazaqtyń bes qarýynyń eń ejelgileriniń biri Naiza ekendigin qosyńyz. Kez-kelgen uǵymǵa, iaǵni oilap tabylǵan jańalyq ataýlyǵa sol adamnyń (rý, taipanyń) esimi beriledi. Bul qaǵidany sol burynǵy kúiinde búkil álem elderi kúni búginde de qoldanady. Mysaly: Túrikter búkil júnnen toqylǵan buiymdardyń bárin qazaq deidi, Orystar Iliýshin jasaǵan samolettiń atyn «Il», Antonovtikin - «An», Týpolovtikin - «Tý», Om zańy, Niýton zańy, Arhimed zańy t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi. Biz qazir muny «avtorlyq» quqyq dep atap júrmiz.
Mańǵystaý men Ústirttiń ejelgi qorymdarynyń bárinde, Mańǵystaýdyń bas qalasy Aqtaýdaǵy úilerdiń qabyrǵasynda, Áýejaidan qalaǵa barar joldaǵy bilbordta, taýlardyń baýraiynda, teńiz jaǵasyndaǵy jarqabaqtarda "Sadaq tartyp turǵan salt atty" adamnyń beinesi kóptep salynǵan. Mańǵystaý men Ústirttegi ejelgi myńdaǵan, milliondaǵan qulpytastarda da sadaq pen sadaqtyń jebesi bar. Al "Jebe" Qazaqtyń kenje uly Adaidyń rýlyq tańbasy. Keibireýler qazaqtardy qaǵazǵa túsken ejelgi jazba tarihy qaida dep, kelemej kúlki etkileri keledi. Aqiqatynda, mór basylǵan qaǵaz bir jaýyn ótse dym qalmaidy. Al, Qazaqtardyń salyp ketken tańbasy Qudaidan buiryq bolmasa máńgi turady. Bul tańbalarǵa jaýyn, jer silkiný, daýyl, tipti topan sýda eshteńe istei almaidy. Bul tańbalardy joiýdyń jalǵyz joly (Allataǵala betin aýlaq qylǵai!) búkil jer óz orbitasynan shyǵyp, jarylyp, usaq bólshekterge bólinip ketýi kerek. Ejelgi qazaqtar tarihyn mine osylai jazǵan. Al, Bizderdiń tarihty osylai jazbaq túgili, ap-aiqyn jazýly turǵan dúnieni de oqýǵa bilimimiz jetpei júr.
Sadaqtyń avtorlyq quqyǵy Qazaqtyń bel balasy Saq Atalarymyzda jatqanyna dálel retinde aitarymyz:
Saqtyń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) - Aq. «Aq» óz kezeginde Qaz degen túbirge jalǵanyp «Qazaq» degen el atymyzdy qurap tur. «Aqtyń» Qaz-aq degenimizdegi Qazǵa jalǵanyp, Qazaqtyń ekinshi býynynda turýy Saqtardyń Qazaq eliniń urpaǵy (balasy) ekendigin aiqyn kórsetip tur.
Qaz bi (Qas bi, Kaspii) atanǵan halyqtyń, iaǵni Qazaqtyń kópshilik bile bermeitin mynadai bir qaǵidasy bar. Ol sózdiń atasyn ortasyna ornalastyrý. Mysaly:
Sadaq (S-ada-q) – Saqtardyń atasy.
Sanaq (S-ana-q) – Saqtardyń anasy.
Saǵaq (S-aǵa-q) - Caqtardyń aǵasy.
Sabaq - Saqtardyń apasy.
Senek – Saqtardyń enesi.
Qaǵan – Handardyń aǵasy.
Qatar – Aqiqattyń atasy (Qar men aq sinonim), Qaz qatar – Qaz aqiqattyń atasy jáne Qazaq eliniń qatardyń basynda birinshi bolyp turýy, bul qazaq eli eń alǵashqy el, iaǵni qalǵan elder qazaqtan keiin tizilip dúniege keldi degen sóz. Áitpese, arap qatar, orys qatar, qytai qatar, evrei qatar t.t. bolǵan bolar edi.
Qabar (H-aba-r) - Aqiqattyń apasy, anasy (Qar men aq sinonim).
Qaǵaz - Qazdyń (qazaqtyń) aǵasy.
Kóleńke (K-óleń-ke) – Óleńniń kókesi. «Óleń sózdiń patshasy» (Abai). Óleń máńgi sózben birge, kóleńke máńgi adammen birge.
Sáýkele (Sáý-ke-le) – Sáýleniń (nurdyń), iaǵni Saqtardyń ákesi. Ejelgi Saqtardyń shoshaq tóbeli bas kiim kietinderiniń syry osy.
Janaq – Jaqtyń (Sadaqtyń balama ataýy) anasy.
Janai – Jaidyń (Sadaqtyń balama ataýy) anasy.
Qadam – Qam eliniń (Nuq paiǵambardyń úsh ulynyń úlkeniniń eli) atasy.
Qalam – Qam eli aldyńǵy el. Nuq atamyzdyń úsh ulynyń (Qam, Sam, Iapes) úlkeni.
Qapam – Qam eliniń apasy.
Qalmaq - (Q-alma-q) sóz túbiri alma, bul baiaǵy Adam ata men Aýa anany ujmaqtan qýatyn jemis aǵashy. Ózderińiz kórip otyrǵandai, tutas dúnieni qaq jarǵan, iaǵni bólinýdiń basy Alma dep tur.
Ata meken (m-eke-n), – Ata aldynda, men sóziniń qaq ortasynda eke (áke) tur. Bul sózdiń tolyq maǵynasy «Atam, ákem jáne meniń týǵan jerim». Ata-meken, bul Qazaq Atamnyń eń qasietti uǵymy.
Alaida, bul uǵymnyń qasietin tolyq túsiný úshin, qazirgi tańda osy uǵymnyń ornyna qoldanysta júrgen Otan uǵymynyń maǵynasyn tolyq túsinýimiz qajet.
Otan – Ot anamyz ben Otbasymyzdyń, iaǵni bala-shaǵamyzdyń ornalasqan jeri. Demek, otbasyń qaida bolsa Otanyń sonda, iaǵni it siiaqty qarnyń qai jerde toisa, otanyń sol jer degen sóz. Bul qazirgi Amerikaǵa jer-jerden jinalǵan ár túrli ulttardyń «qańǵybas» ókilderiniń qaǵidasyna tolyqtai sáikes keledi.
Biz qazir Atamekendi aýyzǵa almaimyz, onyń ornyna bar jerde únemi birinshi etip «Otan otbasynan bastalady» dep, Otan degen sózdi aýyzdan tastamaimyz. Bizge uly atalarymyzǵa laiyq tolyq qandy el bolý úshin birinshi kezekte Otan emes, Atameken turýy tiis. Shyndyǵynda da, Atamekendi aýyzǵa almai, tek qana jalań Otandy ýaǵyzdaý bizdiń Ata tarihtan da, onyń uly mádenietinen de tolyqtai bas tartqandyǵymyz bolyp tabylady. Bul kosmopolitizmniń bastaý alatyn jeri, iaǵni sol jerge tike aparatyn jol. Ana tilimizdegi kosmopolitizmniń balamasy «Er týǵan jerinde, ...» delinedi. Qazirgi Qazaqstannyń soltústik óńirlerine ózge ult ókilderiniń asa kóbeiip ketýi osy tujyrymymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. Bul baiaǵy Amerikalyqtardyń (Evropalyqtardyń), iaǵni ebreilerdiń jobasymen qoldan jasalǵan «Moi adres Sovetskii Soiýzdyń» jalǵasy.
Salaq (S-ala-q) – Saqtardyń alasy, iaǵni óńi ózgerip, buzylǵan saqtar (salaq adam) t. t. bolyp jalǵasyp kete beredi. Bul jerde sózdiń atasy (túbiri, avtory) jalpy uǵymnyń qaq ortasynda berilip tur. Budan asqan danalyq bolar ma? Mine bizdiń atalarymyzdy osy úshin de Qas bi (Kaspii) dep ataǵan.
Sadaq – Saqtardyń ata (bas, uly) qarýy. Oǵy jebe. Jebe qoramsaqta qarýmen birge júredi. Qazaqtarda da solai jeti ataǵa deiin et-jaqyn týys sanalyp, olardyń uldary men qyzdaryna jeti ataǵa deiin úilenýlerine tyiym salynǵan. Bul qazaqtyń Ata salty, búgingishe aitqanda Ata zańy. Jebe kerile tartylǵan Ad-yrnadan atylyp ajyraǵansha qoramsaqta Sadaqtan bólinbei birge júredi. Atylǵannan keiin oqqa ainalady. Qazaqtyń aýyz eki sózinde de, jazba jyr-shejirelerinde de jebe tidi delinbeidi, oq tidi delinedi. Bul Ata jurttan ajyrap, otaý tigip ketken ulttar men ulystar degen sóz. Bóliný segiz sanynan, iaǵni Arab pen Ebreilerdiń atalary Semitterden bastalady. Segiz ben Semittiń túbirles bolatyny osydan. Ary qarai álem tarihyndaǵy segiz oq, toǵyz oq jáne on oq (on jebe) halyqtary dep júrgenderimiz osy bizden bólingen elderdiń qaita birikkendegi ataýlary. Qazaqtyń Ata zańynda Adam Ata urpaqtary jeti ataǵa deiin bólinbeidi.
Qorytyndy: Sadaq - Saq Ata, iaǵni Sadaqtyń avtory Saqtar degen maǵyna beredi. J- jetinshi býyn urpaq Jemenei (Buzaý), Ai - Adaidyń ekinshi býyny áiel-ana, Aq - Aqpan, Adaidyń besinshi býyn urpaǵy bolady. Saqtyń sóz túbiri, iaǵni túbi, óz atasy Aq bolatyny osydan. Qoramsaq - Qoramnyń túbiri Or, Ora, Oram bolsa, ekinshi býynda solardyń syrtynda Saq tur degen maǵyna beredi. Adyrnanyń túbirinen Adaidy kórsek, Jebeden Jemeneidi kóremiz. Qoramsaqtyń «or» degen túbirinen Qunanorystardy kóremiz. Jeti sanynyń - Jebe, Jemeneimen túbirles bolatyny osydan. Barlyq ataýlardyń túbirinde sol uǵymdardy dúniege ákelgen Atalarynyń aty saqtalyp tur. Qazaqtyń bul qaǵidasyn bútkil jer betinde qoldanbaityn birde-bir el joq.
Tarih taǵlymy: Eske ustaiyq! Atam Qazaqtyń sóz jasaý júiesindegi Sóz túbiri, iaǵni óz túbi, óz Atasy jáne onyń quramy eshqashan jańylysyp kórgen emes jáne eshqashan jańylyspaidy da. Jańylysatyn adamdardyń sanasy, iaǵni aqyly men bilim deńgeileri ǵana.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
.jpg)