ساداقتىڭ "اۆتورى" كٸم?

ساداق - ەجەلگٸ زاماندارداعى اڭدى الىستان جايراتاتىن ەڭ ٷزدٸك قارۋ. ەل اراسىندا جاي, جاق دەپ تە اتالا بەرەدٸ. ادىرنا, جەبە, جەبەنٸڭ ۇشى جەنە قورامساق دەگەن نەگٸزگٸ بٶلٸكتەردەن تۇرادى.

«ساداق — جەبە اتۋعا ارنالعان قول قارۋى. ساداقتى تاس دەۋٸرٸنەن 20 عاسىرعا دەيٸن دٷنيە جٷزٸنٸڭ بارلىق حالىقتارى پايدالانعان. ەرتە كەزدە اڭ اۋلاۋدا, كەيٸن سوعىس ٸسٸندە قولدانىلعان. قاراپايىم ساداقتى توبىلعى, ٷيەڭكٸ, ت.ب. اعاش شىبىقتارىنان دوعاشا يٸپ, ەكٸ ۇشىن قايىسپەن كەرٸپ جاسايدى. كٷردەلٸ ساداقتىڭ سىرتقى بەتٸنە سٸڭٸر تارتىلىپ, ٸشكٸ جاعى مٷيٸزبەن قاپتالادى, كەيدە ورتاسى مەن ەكٸ شەتٸنە سٷيەك باستىرما قاعىلادى (ق. قۇراما ساداق). كٷردەلٸ ساداقتى ەجەلگٸ شىعىستا, ونىڭ ٸشٸندە ساقتار, كەيٸنٸرەك عٷندار مەن ورتالىق ازييا حالىقتارى كٶپ قولدانعان. قازاق ساداعى كٶشپەلٸلەر ساداعىنىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن جالعاسى بولىپ سانالادى. اۋىز ەدەبيەتٸندە ساداقتاردىڭ قولدانىلعان ماتەريالدارىنا قاراي “قايىڭ ساداق”, “قاراعاي ساداق”, “ٷيەڭكٸ ساداق” دەگەن اتاۋلارى كەزدەسەدٸ. قايىڭنىڭ قابىعىمەن قاپتالعان, سارعايعان تٷسٸنە بايلانىستى “سارىجا”, “سارساداق” دەگەن اتاۋلارى دا بار. 

ساداق تارتۋ تەسٸلٸ (كٶنە.) ەرتە كەزدە اڭ اۋلاۋدا, كەيٸن سوعىس ٸسٸندە قولدانىلعان. ساداق تارتۋ تەسٸلٸ قازاق حالقىنىڭ جامبى اتۋ, التىن حابار, تەڭگە الۋ سەكٸلدٸ ۇلتتىق ويىندارىندا كەڭ تاراعان. بۇل ويىندار جاۋگەرشٸلٸك كەزەڭٸندەگٸ ەسكەري تەربيە سەكٸلدٸ ماشىقتانۋ مەكتەبٸ بولعان. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەم ەلدەرٸندە كٶپ تاراعان سپورتتىڭ ەجەلگٸ تٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

ۋەج: بٸرٸنشٸدەن, التىن حابار, تەڭگە الۋ ەمەس, دۇرىسى التىن قاباق, تەڭگە اتۋ بولادى. ەكٸنشٸدەن, «قازاق ساداعى كٶشپەلٸلەر ساداعىنىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن جالعاسى بولىپ سانالادى» دەلٸنگەن. تٷپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز?

تاريحقا ٷڭٸلسەك, ساداق جاساماي ەل بولعان بٸر دە - بٸر ەجەلگٸ رۋ-تايپانى تابا المايمىز. اڭدى الىستان اتىپ قۇلاتاتىن جالعىز قۇرال — ساداق! ساداق سان مىڭداعان جىلدار بويى اشتان ٶلمەۋدٸڭ جەنە جاۋدان قورعانۋدىڭ كەپٸلٸ بولدى. كەيٸننەن وتتى قارۋ شىققان سوڭ ونىڭ ورنىن مىلتىق باستى. مىلتىق دامي كەلە اۆتوماتتى قارۋعا اينالدى. ودان زەڭبٸرەككە, زەنيتتٸك قۇرىلعىلارعا ۇلاستى. بٸراق سوندا دا تٷپكٸ پرينتسيپ ساقتالىپ قالعان. ياعني وق ادىرنادان ۇشسا دا, ستۆولدان ۇشسا دا الىستاعى اڭدى اتىپ قۇلاتىپ, ادامعا ازىق تاۋىپ بەرەدٸ. قازٸر دە قارۋسىز ەل جوق. ٸشكٸ, سىرتقى ەسكەرلەرٸمٸز تٷگەل قارۋ اسىنىپ جٷر. مىلتىقتىز پوليتسييامىز دا تەرتٸپ ساقتاي المايدى. سونىمەن ساداق زامانعا ساي مىلتىق بولىپ ٶزگەردٸ. دەمەك, ەجەلدە وسى قىزمەتتٸڭ بەرٸن «ساداق» اتقاردى. ساداق اسىنىپ جٷرۋ بيلٸك بەلگٸسٸ بولدى.

قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى اداي رۋىنىڭ ەلەمگە ەيگٸلٸ بٸرنەشە تاڭباسى (بٷگٸنگٸشە ايتقاندا گەرب) بار. بٸرٸنشٸسٸ «تٸل», ەكٸنشٸسٸ «ساداق تارتىپ تۇرعان سالت اتتى ادام», ٷشٸنشٸسٸ «ساداق», «جەبە», «جەبەنٸڭ ۇشى» ت.ت.  بۇلاردىڭ بەرٸ قازاقتىڭ رۋلىق تاڭباسى ەكەندٸگٸن مانقىستاۋ تٷگٸلٸ, بٷكٸل قازاقتا, تٸپتٸ بٷكٸل ەلەم دە كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٸلمەيتٸن جان بولماعان. سەبەبٸ, ەڭ العاش تٸلٸ شىعىپ سٶيلەگەندەر, ساداق پەن جەبەنٸڭ «اۆتورى» بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ اتا-بابالارى. ونى بۇل اتاۋدىڭ ساق جەنە ادا (اتا) دەگەن ەسٸمدەرٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. مانقىستاۋدىڭ ەجەلگٸ باس تاڭباسىنىڭ «ساداق تارتىپ تۇرعان سالت اتتى ادامنىڭ» بەينەسٸ بولاتىنى وسىدان. دەمەك, ەڭ العاشقى دالانىڭ جابايى قۇلانىن قولعا ٷيرەتٸپ, ات قىلىپ مٸنگەن دە سولار. سەبەبٸ, بۇل جەردە دە قاي ۇعىمدى كٸم دٷنيەگە ەكەلسە, سول رۋدىڭ, ەلدٸڭ (اۆتورلىق) اتى بەرٸلەتٸن قاعيداعا سەيكەس ات (اد) دەپ قويىلعان.

قاراشاڭىراق دەمەكشٸ, كٸشٸ جٷز رۋلارى اتى ايتىپ تۇرعانداي, قازاقتىڭ ٷش ۇلىنىڭ ەڭ كٸشٸسٸ, ياعني قازاق اتامىزدىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ. ەكٸ اعاسىنىڭ (ۇلى جٷز بەن ورتا جٷزدٸڭ) كەنجە ٸنٸسٸ. ولار بەكارىس دەپ اتالدى. ال, كٸشٸ جٷز-بەكارىستىڭ, سونىمەن قاتار بٷكٸل قازاقتىڭ  قاراشاڭىراعى ون ەكٸ اتا بايۇلى, ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ قاراشاڭىراعى اداي, ادايدىڭ قاراشاڭىراعى مۇڭال بولىپ تابىلادى (ەلەمگە ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعاننىڭ رۋى وسى).  اتاسىنىڭ بار بٸلگەنٸن جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنا ارناعان اماناتىن تەك قانا كەنجە ۇل الىپ قالادى ەمەس پە?! اتام قازاقتىڭ اتا سالتىنىڭ, دەستٷرٸنٸڭ, ەدەت-عۇرىپتارىنىڭ, تٸلٸ مەن دٸنٸنٸڭ, بٷكٸل شەجٸرە دەرەگٸنٸڭ ماڭعىستاۋلىق ادايلاردا تولىقتاي ساقتالۋىنىڭ سىرى وسى.

ال, قازاق حالقىنىڭ ٶزٸ كەزٸندە ۇرانعا شىعارعان «الاشپەن» قۋالايتىن بولساق, بٸز الشىنداردىڭ الاشتىڭ تاق مۇراگەرٸ ەكەنٸن كٶرەمٸز. سەبەبٸ, جوعارىدا ايتقانىمداي, قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى كٸشٸ جٷز – بەكارىستىڭ الشىن جەنە كەنشٸن دەگەن ەكٸ ۇلى بار. الشىننان التى اتا ەلٸم, جەتٸرۋ, كەنجەسٸ ون ەكٸ اتا بايۇلى بولادى.

اد جەنە اي. ەكٸنشٸ بۋىنداعى اي –  ەيەل (ايال), انا دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ەي (اي) جەنە ەل. (ەي, ەل بولايىق). قازاقتىڭ «بەيبٸشەسٸنٸڭ» سٶز تٷبٸرٸ «ەي (اي)» بولاتىنى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. اسپاندا اي جەردٸڭ سەرٸگٸ بولسا, جەردە ەيەل ەردٸڭ سەرٸگٸ. جەردە ەيەل ەرٸن اينالسا, اسپاندا اي جەردٸ اينالادى. قازاقتىڭ «اينالايىن» دەيتٸندەرٸنٸڭ دە سىرى وسى. ەيەلدٸڭ سٶز تٷبٸرٸ «ەي (اي)», جەردٸڭ سٶز تٷبٸرٸ «ەر» بولاتىنى دا وسىدان.  سٶز تٷسٸنەتٸن قازاق ازاماتتارىنا بۇل داۋعا جاتپاۋعا تيٸس.

وسى جەردە ەرەكشە اتاپ ٶتەتٸن  جاعداي, جالپى بٸز ادام دەگەن اتتى ەڭ العاشقى تٸلٸمٸز شىعىپ سٶيلەگەن كەزدەن باستاپ العانىمىز ەشقانداي داۋ تۋعىزباسا كەرەك. دەمەك, ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ ادام اتا مەن اۋا انانىڭ تٸلٸ شىقتى. وسى تاڭبانىڭ ٶزٸنەن-اق, قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىن ۇستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزگەن «تٸل تاڭبالى ادايلاردىڭ» ادام اتانىڭ دا  قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرٸ ەكەندٸگٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ قورىمدارىندا بٸر كەسەنەگە ەرٸ مەن ەيەلٸ بٸرگە جەرلەنسە قۇلپىتاسقا «جەبە» مەن «اي» تاڭباسى قاتار سالىنعان جاعدايلارى جيٸ كەزدەسەدٸ.

ادايدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان «تٸل تاڭباسىمەن» بٸرگە «جەبەنٸڭ» قاتار جٷرۋٸن ەيگٸلٸ تاريحشى-عالىم ٸليياس ەسەنبەرلين (ون سەرييالى «قازاق حاندىعى» فيلمٸ وسى اعامىزدىڭ «الماس قىلىش» رومانى نەگٸزٸندە تٷسٸرٸلگەن) بىلايشا سۋرەتتەيدٸ: «ٶزٸنٸڭ جەكە قارۋلى كٷشٸن باسقارۋ وردانى قاراۋىلداۋ ٷش «ساداقشىعا» تاپسىرىلدى. باۋىرشىنىڭ كٸشٸ ٸنٸسٸ وعىلا-شەربە جەنە شىڭعىستىڭ ٸنٸسٸ حاسار باسقارعان ٷش قىلىش ۇستاۋشىلار بيلٸك بەلگٸسٸ رەتٸندە ساداق پەن جەبەنٸ (كەيٸننەن قورشى-اتقىشتار قىزمەتٸندەگٸلەر) اسىنىپ جٷرۋگە مٸندەتتٸ بولدى. حاننىڭ جەكە تاپسىرماسىن ورىندايتىن تٶرت نٶكەرٸ بارلاۋشى-قۋعىنشى بولىپ تاعايىندالدى» (شىڭىسحان ەلەم سٸلكٸندٸرۋشٸسٸ. 32 بەت). دەمەك, شىڭعىسحان قاعاناتىندا قازاقتىڭ «ساداق» جەنە «جەبە» تاڭبالارى بيلٸك بەلگٸسٸ رەتٸندە قولدانىلعان.        

كٶنە ماڭعىستاۋداعى ٷنعازى تاۋىنا ٷڭگٸپ سالىنعان شاقپاق اتا جەراستى مەشٸتٸنٸڭ  كٸرەبەرٸس قاپتالداعى بٸرنەشە ادام جەرلەنگەن ٷلكەن قۋىستىڭ قابىرعاسىنا «سالت اتتى ادامنىڭ» بەينەسٸ سالىنعان.  ونىڭ  قولىندا جەبەسٸن كەرە تارتىپ تۇرعان ساداق بار. ال, «جەبە تارتقان سالت اتتى ادام» ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ, تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸنگٸ دە نەگٸزگٸ باس تاڭباسى بولىپ تابىلادى. بۇل ادام دەگەن اتقا يە بولعان ەجەلگٸ اتالارىمىزدىڭ قاراشاڭىراعى, دالانىڭ جابايى قۇلانىن ات قىلىپ مٸنگەندەرمەن بٸرگە ساداقتىڭ دا, جەبەنٸڭ دە (وقتىڭ دا) اۆتورى قازاقتار دەگەن سٶز. بۇل تاڭبا (گەرب) ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ قورىمدارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.

قازاقتىڭ اتا سالتى بويىنشا, تاڭبانى ەنشٸلەر كەزدە سول رۋدىڭ, نەمەسە تايپانىڭ «اۆتورلىق قۇقىعى» باسشىلىققا الىنعان. قاز ادايلاردىڭ تاڭبالارىنان, ولاردىڭ سول كٶنە زامانداعى ادام اتا مەن اۋا انانىڭ قاراشاڭىراعىن ۇستاپ قالعان ۇرپاقتارى ەكەندٸگٸن كٶرەمٸز. «تاۋدى, تاستى جەل بۇزار, ادامزاتتى سٶز بۇزار» دەپ, اتا-بابالارىمىز ايتقانداي, بٷكٸل قازاقتىڭ ۇلى بيلەرٸ مەن قاعاندارى ادايلارعا ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى تەڭدەسسٸز قارۋى, ادامنىڭ تٸلٸن جەنە سول زاماندارداعى اڭدى الىستان اتىپ, دۇشپانىن الىس ارا قاشىقتىقتان جويىپ جٸبەرەتٸن ەڭ ۇلى قارۋ ساداقتى جەنە ونىڭ جەبەسٸ (ونى قازٸرگٸ زامانداعى يادرولىق قارۋدىڭ وق تۇمسىعىمەن سالىستىرۋعا بولار) مەن ماساعىن (ۇشىن) تاڭبا ەتٸپ ەنشٸلەگەندە, قازاقتاردىڭ ادامزاتتى ازعىندىققا ٷندەپ, بۇزعانى جەنە قورقاقتىعى ٷشٸن ەنشٸلەمەگەنٸ انىق. دەمەك, وسى تاڭبالارعا قاراپ-اق, ساناسىندا ساڭلاۋى بار ازاماتقا, قازاقتاردىڭ ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ ەكەندٸگٸ جەنە ولاردىڭ وسىعان لايىق بولعاندىعى ەشقانداي داۋ تۋعىزباسا كەرەك. سەبەبٸ, بۇل تاڭبانى, ياعني «جەبەنٸڭ ۇشىن», ياعني مىنا سولتٷستٸگٸمٸزدەگٸ كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ تٸلٸمەن ايتقاندا «سترەلكانى» بٷتكٸل ەلەمدە قولدانبايتىن بٸردە-بٸر ەل جوق. جەبەنٸڭ ۇشى (سترەلكا)  ادامزاتتى ادام-ادام بولعالى بەرٸ بارار جەرٸنە اداستىرماي, مەڭگٸ جول سٸلتەۋشٸ بولىپ كەلە جاتىر.

ادايدىڭ وسىنداي الىپ «جەبە تاڭبالارى» ٷستٸرتتە سايٶتەس پەن بەينەۋ كەنتتەرٸنٸڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. بۇل تاڭبالاردىڭ ەڭ ۇزىنى 100 كم-گە دەيٸن جەتەدٸ, دەپ جازادى: «زاگادوچنىە سترەلى پلاتو ۋستيۋرت» | ينتەرنەت جۋرنال رەپين.ينفو

ٷستٸرت جەبەلەرٸ قازاق دالاسىنىڭ تٶرٸنە قاراي سوزىلعان. جەبەلەردٸڭ ۇشىنىڭ بەرٸ بٸر باعىتقا, ياعني سولتٷستٸككە قاراتىپ سالىنعان.

جەرگٸلٸكتٸ حالىق مۇنى  اڭ اۋلاۋ ٷشٸن سالىنعان اران دەپ اتايدى. ارانداردىڭ سول ٷشٸن پايدالانىلعانى دا شىندىق. عالىمدار مۇنى سۋ ساقتاۋ ٷشٸن قازىلعان ور دەپ تە بولجام جاسايدى.

بٸراق, بٸز مىنا جاعدايعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ارانداردى دا, سۋ ساقتايتىن ورلاردى دا دەل "جەبەنٸڭ" بەينەسٸندە ەمەس, باسقاشا دا سالۋعا بولادى ەمەس پە? جەنە ولاردىڭ ەرقايسىسىن ەر جاققا قاراتىپ تا سالا بەرمەي مە? دەمەك, بۇل الىپ قۇرىلىستىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ادايدىڭ جەبە تاڭباسىن بەينەلەۋ ارقىلى ادايلاردىڭ ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى ەكەندٸگٸن مەڭزەگەنٸ  دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. اتالارىمىزدىڭ بٸزگە ايتايىن دەگەنٸ دە وسى بولسا كەرەك.

ونىڭ ٷستٸنە ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتەگٸ مىڭداعان قورىمدار مەن ميلليونداعان زيراتتاردىڭ بارلىعىندا دەرلٸك وسى "جەبە" تاڭبانىڭ تۇرۋى دا وسى ايتقانىمنىڭ ايداي ايعاعى بولماق.

تۋرا وسىنداي الىپ «جەبە تاڭبا» مەكسيكانىڭ ناسكا شٶلٸنەن تابىلىپ, عالىمدار ونى «ٷستٸرت جەبەسٸ» دەپ اتاعان.

قاز ادايلاردىڭ سوڭعى عاسىرلارداعى ەلەمگە ەيگٸلٸ ەڭ تانىمال تاڭبالارى     تٸل,     ساداق,   جەبە  جەنە   جەبەنٸڭ ۇشى. سولارمەن قاتار, ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ قورىمدارىنداعى ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸن تاڭبالار قاتارىنا  «+»   كرەس,   «پ»  بوساعا  جەنە قازاقتىڭ قايقى قىلىشىنىڭ بەينەسٸ جاتادى. بۇلاردا  قازاقتاردىڭ ەجەلگٸ تاڭبالارى بولىپ تابىلادى.

«ادايلاردىڭ وننان اسا تاڭباسى بار. سولاردىڭ ٸشٸندە بەيٸت باسىنداعى قۇلپىتاستاردا ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸندەرٸ مىنا ٷش تاڭبا:   . بۇلار تەك قانا اداي تاڭبا ەمەس, وعىز تاڭبا دەپ تە اتالادى. الدىڭعى ەكەۋٸنٸڭ ۇش جاعى ەر جاققا قاراتىلىپ قويىلا بەرەدٸ» (ت.س.دوسانوۆ «رۋنيكا قۇپيياسى» الماتى-2009. 72 بەت).     

وعىز دەمەكشٸ, وعىزدىڭ سٶز قۇرامى وق جەنە قىز دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. بەينەلەپ ايتقاندا جەتٸ بۋىن ۇرپاق جەتٸ اتاسىمەن,  جەبە قورامساقتا ساداقپەن, ياعني ساق اتاسىمەن بٸرگە جٷرەدٸ. جەبە ادىرنادان اتىلىپ, ساداقتان اجىراعان كەزدە وققا اينالادى. سوندىقتان قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا ەشقاشاندا جەبە تيدٸ دەپ ايتىلمايدى, وق تيدٸ دەلٸنەدٸ. دەمەك, وق ەنشٸ الىپ بٶلٸنٸپ كەتكەن ۇرپاقتىڭ بالاما اتاۋى. بۇل قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندەگٸ بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ, ياعني ايتۋمىستىڭ ٸنٸسٸ جەمەنەيدەن (يەمەننەن) بٶلٸنەتٸن سەميتتەردەن (اراب پەن ەبرەيدەن) باستالادى.

«قوجا احمەت شەكٸرتەرٸن وقىتۋدى اياقتاپ بولعان سوڭ شاڭىراقتان وق اتادى. ساداق وعىنىڭ تٷسكەن جەرٸ مانقىستاۋ بولادى.

دەنٸسپان ەۋليە دە سولاي جەبە ٸزٸمەن مانقىستاۋعا كەلەدٸ.

اڭىز كەيدە ساداق جەبەسٸنٸڭ ورنىنا اسا تاياقتى قولدانادى. بەكەت اتا دا وسىنداي تاياقتىڭ جولىمەن مانقىستاۋعا كەلەدٸ» (س.قوندىباي «ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتٸڭ كيەلٸ ورىندارى» الماتى. 2000 12-13 بەتتەر).

«شوپان-اتا, شاقپاق-اتا, دانىسپان-اتا ۇستازدارى شاڭىراقتان اتىپ جٸبەرگەن ساداقتىڭ جەبەسٸن ٸزدەي جٷرٸپ ماڭعىستاۋعا كەلگەن, جەبەنٸ تاپقان جەرٸنەن مەشٸت-مەدرەسەلەرٸن سالعان» (بازارباي ابدراحمانوۆ «بەكەت-اتانىڭ سۇپىلىق جولى» الماتى-2010. 27 بەت).

«تابىتتىڭ (شىڭعىسحانننىڭ) ەكٸ قاپتالىنا ساداق پەن جەبە, پىشاق, وت تۇتاتقىش جەنە التىننان جاسالعان كەسە قويىلدى» (ۆ.گ.يان «چينگيز-حان» نۋكۋس-1975. 335 بەت).

«267. ...بۇرحان شىڭعىس قاعانعا ديدارلاسۋعا كەلەدٸ. سول جەردە بۇرحان كەزٸگٸپ, التىن وق (جەبە) باستاتقان توعىز-توعىز التىن, كٷمٸس اياق, توعىز-توعىز ۇل-قىز, توعىز-توعىز ات-تٷيە, توعىز-توعىز باسقا دٷنيە تارتۋ ەتكەن كەزدە, بۇرحانمەن ٷيٸنٸڭ سىرتىندا تٸلدەسەدٸ». («موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ», 188 بەت).

«ەبدٸ ەل-مٷتەلٸپ بٸر-بٸرٸنەن اينىمايتىن بالگەرلٸك اشاتىن التى جەبە جونىپ, ەكەۋٸن سارى تٷسكە بوياعان (ونى سۋىرعان ادام كيٸكتٸڭ التىن مٷسٸندەرٸن يەلەنەدٸ), ەكەۋٸن قارا تٷسكە بوياعان (ول ناركەسكەن مەن ساۋىتتى يەمدەنەدٸ), ال اققا بويالعان جەبەنٸ سۋىرعاندار – ولجادان قۇر قالاتىن بولعان. ساداقتاردى بٸر كەزدە سيرييادان ەكەلٸپ, وردانىڭ قاق ورتاسىنا ورناتقان, ەڭ ٸرٸ, ەڭ قۇدٸرەتتٸ دەسكەن قابىل تاسقۇدايىنىڭ قولىنا ورناتادى. اق تاستان قاشالعان قابىل قولىنا بالگەرلٸك جەبە ۇستاپ وتىرعان كٷيٸندە مٷسٸندەلگەن (قايسىبٸر اراب تاريحشىلارى ونى يبراھيم پايعامبار دەسەدٸ – ا.ق.). جەبەمەن بال اشۋ ول زامانداعى ەڭ مەرتەبەلٸ قاسيەتتٸڭ بٸرٸ سانالعان» (امانباي قۇنتٶلەۋۇلى «مۇحاممەد پايعامبار» الماتى 2003 63 بەت).

تٷسٸنكتەمە: ەبدٸ ەل-مٷتەلٸپ – مۇحاممەد پايعامباردىڭ اتاسى.

سيرييا (سىر ەلٸ) – اراپ جەرٸندە ورنالاسقان مەملەكەت, استاناسى داماسك. قازاقتىڭ شەجٸرە-داستاندارىنداعى اتى اڭىزعا اينالعان داماشىق قالاسى وسى. 

«بٸزدٸڭ حالىق ەجەلدە سٷت جولى جۇلدىزدارىن وعىز حاننىڭ ساداعى دەپ اتاعان.       

...كٷن قاعاناتىنىڭ ۇلى بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ مەتە حان بولدى. مەتە حاننىڭ حالىققا جاساعان جاقسىلىعى مەن مٸنەزٸنٸڭ ۇقساستىعىنا بايلانىستى, حالىق اراسىندا «مەتە حان – ول قايسى ٶگٸز حان» دەگەن مەتەل دٷنيەگە كەلدٸ.

مەتە حاننىڭ ەكەسٸ دۋمان بەيگٸ. بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ 380 جىلى ول ٶز مەملەكەتٸنٸڭ شەكاراسىن شىن-ماشىن ەلٸنە دەيٸن كەڭٸتٸپ, ول ەلدە تەومان دەگەن ەسٸممەن بەلگٸلٸ بولدى. كەيٸنٸرەك ونىڭ ۇلى مەتە حان, ۇلى كٷن قاعاناتىنىڭ بيلەۋشٸسٸ بولىپ, ول 26 مەملەكەتتٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردى 84 ۇلىسقا بٶلدٸ. مەتە حاننىڭ كەزٸندە ىسقىرىپ ۇشاتىن جەبەلەر مەن ساداق جاسايتىن شەبەرحانالار اشىلعان» («رۋحناما» س.تۋركمەنباشي. 214-215 بەتتەر).

قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندە وسى مەتە اتامىزدىڭ ەسٸمٸ ساقتالعان. قازاق – الشىن – بايۇلى - اداي – كەلٸنبەردٸ - مۇڭال – جاۋلى – جارى – مەتە بولىپ تاراتىلادى.

ال, شىڭعىسحان اتامىزدىڭ دا رۋى قازاق – الشىن – بايۇلى -  اداي – كەلٸمبەردٸ – مۇڭال – جارى – قييان (قييات) بولىپ تابىلادى. ۇرانى الاش,  تاڭباسى «تٸل تاڭبا». تٸل تاڭبانى شىڭعىس قاعاننىڭ رۋلىق كۋەلٸگٸ دەسەك تە بولادى. شىڭعىس قاعان ەسٸمٸنٸڭ الشىننىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىنان باستالاتىنى دا وسىدان.

«ساداق پەن جەبەنٸڭ جەنە ونىڭ ۇشىنىڭ» قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايعا رۋلىق تاڭبا بولىپ ەنشٸلەنۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ, بۇل قارۋدى ەڭ بٸرٸنشٸ ويلاپ تاپقاندار, قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ اتا-بابالارى ەكەندٸگٸ بولاتىن. ونى «جەبەنٸڭ» تەك قانا رۋلىق تاڭبا ەكەندٸگٸنەن عانا ەمەس, «ساداق» (س-ادا-ق) دەگەن سٶزدٸڭ قۇرامىنداعى «ادا», «ساق» جەنە وسى ساداقتىڭ كەرمە قايىسىنىڭ «ادىرنا (اد-ىرنا)»,  ياعني بۇل قارۋ بارلىق قارۋلاردىڭ اتاسى دەلٸنٸپ, ادام اتامىزدىڭ اتىن يەمدەنۋٸنەن دە كٶرۋگە بولادى.  وسى قارۋدىڭ قاي كەزەڭدە دٷنيەگە كەلگەنٸن سارالايتىن بولساق, ونى قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىن ۇستاپ قالعان اداي اتامىزدىڭ ٷش نەمەرەسٸ قۇنانورىس, اقپان جەنە جەمەنەيلەردٸڭ كەزٸ دەپ تۇجىرىم جاسايمىز.  سەبەبٸ, «ساداق» سٶزٸنٸڭ قۇرامىنداعى قاز ادايدىڭ اقپانى مەن بٷكٸل ەلەم بٸلەتٸن ساقتىڭ, ساداقتىڭ ەكٸنشٸ اتاۋى جايدىڭ قۇرامىنداعى «اي»-دى, ٷشٸنشٸ اتاۋى جاقتىڭ قۇرامىنداعى «اق»-تى جەنە جەبەلەردٸ سالاتىن «قورامساقتى» قوسىڭىز. قورامساق – بٸرٸككەن سٶز. سٶز تٷبٸرٸ ور, ارى قاراي قور, ورام, اق, ساق. مەنٸڭشە بۇعان ەشقانداي كوممەنتاريي قاجەت بولماسا كەرەك. سەبەبٸ, ور – ارتىق سۋ جينايتىن ساي بولسا, قور – ارتىق جيناقتالعان كەرەكتٸ دٷنيە. ەكەۋٸنٸڭ دە نەگٸزگٸ ماعىناسى بٸردەي. ال, بۇل جەردە جەمەنەي قايدان شىقتى دەيتٸن بولساق, جەبەنٸڭ العاشقى بۋىنىنىڭ جەمەنەي اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ العاشقى بۋىنىمەن سەيكەس كەلەتٸنٸ وسىدان. مٸنە وسى جەردە جاي مەن جاقتاعى «ج» دىبىسىنىڭ دا قايدان شىققانى ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ بولسا كەرەك. سوندا جەبەنٸڭ (ساداقتىڭ) ادايلارعا تاڭبا بولىپ بەكٸتٸلۋٸنٸڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ ولاردىڭ وسى قارۋدى ويلاپ تاۋىپ, كٷندەلٸكتٸ قولدانىسقا ەنگٸزۋلەرٸ بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ رۋ تاڭبالارىنىڭ بەرٸ وسىلاي دٷنيەگە كەلگەن. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن تاعى بٸر مىسال: ماڭعىستاۋلىق ادايلارعا كٶرشٸ (قازٸرگٸ اقتٶبە وبلىسىنا قاراستى بايعانين اۋدانى, ەجەلدە تابىن اۋدانى دەپ اتالعان) الشىننىڭ جەتٸ رۋىنا جاتاتىن تابىن رۋىنىڭ تاڭباسى توستاعان. رۋ ەسٸمٸنٸڭ تابىن, تاڭباسى «توستاعان» بولۋى بۇل رۋدىڭ شىعۋ تەگٸن ٶتە تەرەڭگە سٸلتەيدٸ. دەلٸرەك ايتقاندا, تابىن (جىلقىشى) اتالارىمىزدىڭ دالانىڭ جابايى قۇلانىن قولعا ٷيرەتٸپ, ەرتتەپ مٸنگەن جەنە ونىڭ سٷتٸنەن قىمىز  اشىتىپ,  توستاعانعا قۇيىپ, قوناعىنا ۇسىنعان كەزەڭٸ. قازاقتاردىڭ كٷنٸ بٷگٸندە دە جىلقى ٷيٸرٸن تابىن دەيتٸندەرٸ وسىدان. سول سيياقتى نايزانى ويلاپ تاپقاندار, بٷگٸنگٸ  نايمانداردىڭ اتا-بابالارى. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە, قازاقتىڭ بەس قارۋىنىڭ ەڭ ەجەلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ نايزا ەكەندٸگٸن قوسىڭىز. كەز-كەلگەن ۇعىمعا, ياعني ويلاپ تابىلعان جاڭالىق اتاۋلىعا سول ادامنىڭ (رۋ, تايپانىڭ) ەسٸمٸ بەرٸلەدٸ. بۇل قاعيدانى سول بۇرىنعى كٷيٸندە بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانادى. مىسالى: تٷرٸكتەر بٷكٸل جٷننەن توقىلعان بۇيىمداردىڭ بەرٸن قازاق دەيدٸ, ورىستار يليۋشين جاساعان سامولەتتٸڭ اتىن «يل», انتونوۆتٸكٸن - «ان», تۋپولوۆتٸكٸن - «تۋ», وم زاڭى, نيۋتون زاڭى, ارحيمەد زاڭى ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ. بٸز قازٸر  مۇنى «اۆتورلىق» قۇقىق دەپ اتاپ جٷرمٸز.

ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتٸڭ ەجەلگٸ قورىمدارىنىڭ بەرٸندە, ماڭعىستاۋدىڭ باس قالاسى اقتاۋداعى ٷيلەردٸڭ قابىرعاسىندا, ەۋەجايدان قالاعا بارار جولداعى بيلبوردتا, تاۋلاردىڭ باۋرايىندا, تەڭٸز جاعاسىنداعى جارقاباقتاردا "ساداق تارتىپ تۇرعان سالت اتتى" ادامنىڭ بەينەسٸ كٶپتەپ سالىنعان. ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتەگٸ ەجەلگٸ مىڭداعان, ميلليونداعان قۇلپىتاستاردا دا ساداق پەن ساداقتىڭ جەبەسٸ بار. ال "جەبە" قازاقتىڭ كەنجە ۇلى ادايدىڭ رۋلىق تاڭباسى. كەيبٸرەۋلەر قازاقتاردى قاعازعا تٷسكەن ەجەلگٸ جازبا تاريحى قايدا دەپ, كەلەمەج كٷلكٸ ەتكٸلەرٸ كەلەدٸ. اقيقاتىندا, مٶر باسىلعان قاعاز بٸر جاۋىن ٶتسە دىم قالمايدى. ال, قازاقتاردىڭ سالىپ كەتكەن تاڭباسى قۇدايدان بۇيرىق بولماسا مەڭگٸ تۇرادى. بۇل تاڭبالارعا جاۋىن, جەر سٸلكٸنۋ, داۋىل, تٸپتٸ توپان سۋدا ەشتەڭە ٸستەي المايدى. بۇل تاڭبالاردى جويۋدىڭ جالعىز جولى (اللاتاعالا بەتٸن اۋلاق قىلعاي!) بٷكٸل جەر ٶز وربيتاسىنان شىعىپ, جارىلىپ, ۇساق بٶلشەكتەرگە بٶلٸنٸپ كەتۋٸ كەرەك. ەجەلگٸ قازاقتار تاريحىن مٸنە وسىلاي جازعان. ال, بٸزدەردٸڭ تاريحتى وسىلاي جازباق تٷگٸلٸ, اپ-ايقىن جازۋلى تۇرعان دٷنيەنٸ دە وقۋعا بٸلٸمٸمٸز جەتپەي جٷر.

ساداقتىڭ اۆتورلىق قۇقىعى قازاقتىڭ بەل بالاسى ساق اتالارىمىزدا جاتقانىنا دەلەل رەتٸندە ايتارىمىز:

ساقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) - اق. «اق» ٶز كەزەگٸندە قاز دەگەن تٷبٸرگە جالعانىپ «قازاق» دەگەن ەل اتىمىزدى قۇراپ تۇر. «اقتىڭ» قاز-اق دەگەنٸمٸزدەگٸ قازعا جالعانىپ, قازاقتىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىندا تۇرۋى ساقتاردىڭ قازاق ەلٸنٸڭ ۇرپاعى (بالاسى) ەكەندٸگٸن ايقىن كٶرسەتٸپ تۇر.

قاز بي (قاس بي, كاسپيي) اتانعان  حالىقتىڭ, ياعني قازاقتىڭ كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيتٸن مىناداي بٸر قاعيداسى بار. ول سٶزدٸڭ اتاسىن ورتاسىنا ورنالاستىرۋ. مىسالى:   

ساداق (س-ادا-ق) – ساقتاردىڭ اتاسى.

ساناق (س-انا-ق) – ساقتاردىڭ اناسى.

ساعاق (س-اعا-ق) - Cاقتاردىڭ اعاسى.

ساباق  - ساقتاردىڭ اپاسى.

سەنەك – ساقتاردىڭ ەنەسٸ.

قاعان – حانداردىڭ اعاسى.

قاتار – اقيقاتتىڭ اتاسى (قار مەن اق سينونيم), قاز قاتار – قاز اقيقاتتىڭ اتاسى جەنە قازاق ەلٸنٸڭ  قاتاردىڭ باسىندا بٸرٸنشٸ بولىپ تۇرۋى, بۇل قازاق ەلٸ ەڭ العاشقى ەل, ياعني قالعان ەلدەر قازاقتان كەيٸن تٸزٸلٸپ دٷنيەگە كەلدٸ دەگەن سٶز.  ەيتپەسە, اراپ قاتار, ورىس قاتار, قىتاي قاتار, ەۆرەي قاتار ت.ت. بولعان بولار ەدٸ.     

قابار (ح-ابا-ر) - اقيقاتتىڭ اپاسى, اناسى (قار مەن اق سينونيم).

قاعاز  - قازدىڭ (قازاقتىڭ) اعاسى.

كٶلەڭكە (ك-ٶلەڭ-كە) – ٶلەڭنٸڭ كٶكەسٸ. «ٶلەڭ سٶزدٸڭ پاتشاسى» (اباي). ٶلەڭ مەڭگٸ سٶزبەن بٸرگە, كٶلەڭكە مەڭگٸ اداممەن بٸرگە.

سەۋكەلە (سەۋ-كە-لە)  – سەۋلەنٸڭ (نۇردىڭ), ياعني ساقتاردىڭ ەكەسٸ. ەجەلگٸ ساقتاردىڭ شوشاق تٶبەلٸ باس كيٸم كيەتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى.

جاناق – جاقتىڭ (ساداقتىڭ بالاما اتاۋى) اناسى.

جاناي – جايدىڭ (ساداقتىڭ بالاما اتاۋى) اناسى.

قادام – قام  ەلٸنٸڭ (نۇق پايعامباردىڭ ٷش ۇلىنىڭ ٷلكەنٸنٸڭ ەلٸ) اتاسى.

قالام – قام ەلٸ الدىڭعى ەل. نۇق اتامىزدىڭ ٷش ۇلىنىڭ (قام, سام, ياپەس) ٷلكەنٸ.

قاپام – قام ەلٸنٸڭ اپاسى.

قالماق - (ق-الما-ق) سٶز تٷبٸرٸ الما, بۇل باياعى ادام اتا مەن اۋا انانى ۇجماقتان قۋاتىن جەمٸس اعاشى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, تۇتاس دٷنيەنٸ قاق جارعان, ياعني بٶلٸنۋدٸڭ باسى الما دەپ تۇر.

اتا مەكەن (م-ەكە-ن),  – اتا الدىندا, مەن سٶزٸنٸڭ قاق ورتاسىندا ەكە (ەكە) تۇر.  بۇل سٶزدٸڭ تولىق ماعىناسى «اتام, ەكەم جەنە مەنٸڭ تۋعان جەرٸم». اتا-مەكەن, بۇل قازاق اتامنىڭ ەڭ قاسيەتتٸ ۇعىمى.

الايدا, بۇل ۇعىمنىڭ قاسيەتٸن تولىق تٷسٸنۋ ٷشٸن, قازٸرگٸ تاڭدا وسى ۇعىمنىڭ ورنىنا قولدانىستا جٷرگەن وتان ۇعىمىنىڭ ماعىناسىن تولىق تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت.

وتان – وت انامىز بەن وتباسىمىزدىڭ, ياعني بالا-شاعامىزدىڭ ورنالاسقان جەرٸ. دەمەك, وتباسىڭ قايدا بولسا وتانىڭ سوندا, ياعني يت سيياقتى قارنىڭ قاي جەردە تويسا, وتانىڭ سول جەر دەگەن سٶز. بۇل قازٸرگٸ امەريكاعا جەر-جەردەن جينالعان ەر تٷرلٸ ۇلتتاردىڭ «قاڭعىباس» ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاعيداسىنا تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ.

بٸز قازٸر اتامەكەندٸ اۋىزعا المايمىز, ونىڭ ورنىنا بار جەردە ٷنەمٸ بٸرٸنشٸ ەتٸپ «وتان وتباسىنان باستالادى» دەپ, وتان دەگەن سٶزدٸ اۋىزدان تاستامايمىز. بٸزگە ۇلى اتالارىمىزعا لايىق تولىق قاندى ەل بولۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە وتان ەمەس, اتامەكەن تۇرۋى تيٸس. شىندىعىندا دا, اتامەكەندٸ اۋىزعا الماي, تەك قانا جالاڭ وتاندى ۋاعىزداۋ بٸزدٸڭ اتا تاريحتان دا, ونىڭ ۇلى مەدەنيەتٸنەن دە تولىقتاي باس تارتقاندىعىمىز بولىپ تابىلادى. بۇل كوسموپوليتيزمنٸڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ, ياعني سول جەرگە تٸكە اپاراتىن جول. انا تٸلٸمٸزدەگٸ كوسموپوليتيزمنٸڭ بالاماسى «ەر تۋعان جەرٸندە, ...» دەلٸنەدٸ. قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ اسا كٶبەيٸپ كەتۋٸ وسى تۇجىرىمىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. بۇل باياعى امەريكالىقتاردىڭ (ەۆروپالىقتاردىڭ), ياعني ەبرەيلەردٸڭ جوباسىمەن قولدان جاسالعان «موي ادرەس سوۆەتسكيي سويۋزدىڭ» جالعاسى.

سالاق (س-الا-ق) – ساقتاردىڭ الاسى, ياعني ٶڭٸ ٶزگەرٸپ, بۇزىلعان ساقتار (سالاق ادام) ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ. بۇل جەردە سٶزدٸڭ اتاسى (تٷبٸرٸ, اۆتورى)  جالپى ۇعىمنىڭ قاق ورتاسىندا بەرٸلٸپ تۇر. بۇدان اسقان دانالىق بولار ما? مٸنە بٸزدٸڭ اتالارىمىزدى وسى ٷشٸن دە قاس بي (كاسپيي) دەپ اتاعان. 

ساداق – ساقتاردىڭ اتا (باس, ۇلى) قارۋى. وعى جەبە. جەبە قورامساقتا قارۋمەن بٸرگە جٷرەدٸ. قازاقتاردا دا سولاي جەتٸ اتاعا دەيٸن ەت-جاقىن تۋىس سانالىپ, ولاردىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىنا جەتٸ اتاعا دەيٸن ٷيلەنۋلەرٸنە تىيىم سالىنعان. بۇل قازاقتىڭ اتا سالتى, بٷگٸنگٸشە ايتقاندا اتا زاڭى. جەبە كەرٸلە تارتىلعان اد-ىرنادان اتىلىپ اجىراعانشا قورامساقتا ساداقتان بٶلٸنبەي بٸرگە جٷرەدٸ. اتىلعاننان كەيٸن وققا اينالادى. قازاقتىڭ اۋىز ەكٸ سٶزٸندە دە, جازبا جىر-شەجٸرەلەرٸندە دە جەبە تيدٸ دەلٸنبەيدٸ, وق تيدٸ دەلٸنەدٸ. بۇل اتا جۇرتتان اجىراپ, وتاۋ تٸگٸپ كەتكەن ۇلتتار مەن ۇلىستار دەگەن سٶز. بٶلٸنۋ سەگٸز سانىنان, ياعني اراب پەن ەبرەيلەردٸڭ اتالارى سەميتتەردەن باستالادى. سەگٸز بەن سەميتتٸڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى وسىدان.  ارى قاراي ەلەم تاريحىنداعى سەگٸز وق, توعىز وق جەنە ون وق (ون جەبە) حالىقتارى دەپ جٷرگەندەرٸمٸز وسى بٸزدەن بٶلٸنگەن ەلدەردٸڭ قايتا بٸرٸككەندەگٸ اتاۋلارى. قازاقتىڭ اتا زاڭىندا ادام اتا ۇرپاقتارى جەتٸ اتاعا دەيٸن بٶلٸنبەيدٸ.

قورىتىندى:  ساداق - ساق اتا, ياعني ساداقتىڭ اۆتورى ساقتار دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ج- جەتٸنشٸ بۋىن ۇرپاق جەمەنەي (بۇزاۋ), اي - ادايدىڭ ەكٸنشٸ بۋىنى ەيەل-انا, اق - اقپان, ادايدىڭ بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى بولادى. ساقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ, ياعني تٷبٸ, ٶز اتاسى اق بولاتىنى وسىدان. قورامساق - قورامنىڭ تٷبٸرٸ ور, ورا, ورام بولسا, ەكٸنشٸ بۋىندا سولاردىڭ سىرتىندا ساق تۇر دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ادىرنانىڭ تٷبٸرٸنەن ادايدى كٶرسەك, جەبەدەن جەمەنەيدٸ كٶرەمٸز. قورامساقتىڭ «ور» دەگەن تٷبٸرٸنەن قۇنانورىستاردى كٶرەمٸز. جەتٸ سانىنىڭ - جەبە, جەمەنەيمەن تٷبٸرلەس بولاتىنى وسىدان. بارلىق اتاۋلاردىڭ تٷبٸرٸندە سول ۇعىمداردى دٷنيەگە ەكەلگەن اتالارىنىڭ اتى ساقتالىپ تۇر. قازاقتىڭ بۇل قاعيداسىن بٷتكٸل جەر بەتٸندە قولدانبايتىن بٸردە-بٸر ەل جوق.

تاريح تاعلىمى: ەسكە ۇستايىق! اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸندەگٸ سٶز تٷبٸرٸ, ياعني ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى جەنە ونىڭ قۇرامى ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرگەن ەمەس جەنە ەشقاشان جاڭىلىسپايدى دا. جاڭىلىساتىن ادامداردىڭ ساناسى, ياعني اقىلى مەن بٸلٸم دەڭگەيلەرٸ عانا.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ