Rýhani jańǵyrý kerek pe? Iá, kerek! Nege? Sebebi, HHI ǵasyrǵa Adam – azǵyndap, Qoǵam – saiasi - ekonomikalyq daǵdarys, al Tabiǵat – ekologiialyq apattarmen kirdi... Buǵan, búgingi Tabiǵattaǵy jer silkiný, órt, sý alý siiaqty túrli apattar jiilep, Qoǵamda, saiasi-ekonomikalyq daǵdarys kóbeiip, al Adamnyń ózi azǵyndap, qyzteke, erkekshora, bátshaqor, nashaqor t.b. aitpaǵanda, búginde shermendelik (intsest) zańdastyrylyp, bir Frantsiianyń ózinde, ata-anasymen jáne qandas baýyrlarymen nekelesken 50 myńnan astam, shermende «januia» qurylǵany, dálel.
Sondyqtan búgingi Prezidentimizdiń rýhani jańǵyrý jaily kótergen máselesine, kezekti saiasi naýqan retinde qaramai, ony júzege asyrýǵa tiispiz. Ol úshin biz, árbir memlekettiń qozǵaýshy kúshi, sol eldiń negizin qalaǵan ult bolǵandyqtan, memleketimizdiń rýhani jańǵyrýyna jaýapty ekenimizdi moiyndap, kómeskilene bastaǵan ózimizdiń ulttyq beinemizdi qaita jańǵyrtyp, jaqsylyǵymyzdy jetildirip, kemshiligimizdi túzetip, ózge ulttarǵa ónege kórsetip, rýhani jańǵyrýdy ózimizden bastaǵanymyz durys...
Zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý úshin hám salamatty urpaq qalyptasý úshin rýhani tárbie tal besikten bastylýy kerek.
Ol úshin jas urpaqqa rýhani tárbie berelik...
Tirshilik (biosfera) áleminen ótip, endi bastalǵan Sana (noosfera), áleminiń zańdaryna sai, ómir súretin jas urpaqty tárbieleýdi bastamas buryn, biz olardy, álem úilesimdilik zańdylyǵynan habardar etelik. Tán tárbiesi adamdy Tabiǵatpen bailanystyryp, oǵan táni aýyrmai, tabiǵat zańyna sai tirshilik keshýdi úiretse, Jan tárbiesi, adamdy jany qinalmai, Qoǵamda ómir súrýge úiretedi, al Rýh tárbiesi, urpaqty bolashaqpen bailanystyryp, álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai, Tabiǵat, Qoǵammen, úilesimdilikte bolýǵa tárbieleidi...
Sondyqtan, biz, urpaq sabaqtastyǵyn, álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai etýimiz úshin, mekteptepterde, Adamnyń Búgini úshin ǵana berilip jatqan, pendeshilik (jaratylystaný-qoǵamdyq) ilimderge qosa, jas urpaqqa rýhani tárbie berý jaǵynda oilastyrýymyz kerek. Al, ol úshin biz búgin eń aldymen júiesiz, tiip-qashyp berilip júrgen tán-jan tárbiesindegi, kemshilikterimizdi túzetip, olqylyqtardy toltyryp, urpaq tárbiesin álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai etip, rýhani tárbiemen úilesimdilikte berý jaǵyn oilastyrýymyz kerek...
Ol úshin Tárbieden Ǵylymdy ilgeri jibermelik...
Uly Farabi ǵylymǵa qarsylyǵynan emes, al adamzattyń bolashaǵyn oilaǵannan, álemdik tepe-teńdik, iaǵni úilesimdiliktiń buzylýynan qorqyp "Adamzat úshin, tárbiesiz bilim - qaýipti" degen, eskertýin tyńdamai, pendeshilikpen Adam júregi joq, qýaty mol – Ǵylymdy, júregi bar, qýaty az Tárbieden artyq damytty... Nátijede, ǵylymnyń arqasynda atom bombasy shyǵaryldy, biraq rýhani tárbie bolmaǵasyn, odan keler ziian eskerilmedi. Bul urpaq tárbiesine tek ǵylymi negiz emes, rýhani tárbiede berý kerek degen sóz.
Ǵylymnyń damý nátijesinde, uialy telefon dúniege keldi, bul jaqsy. Biraq Adam urpaǵynyń bolashaǵyn oilamai, uialy telefondy burys paidalaný adamnyń Sanasyn bodandap, taldaý qasietin tómendetip, onyń keleshekte ózi túgil urpaǵyna ziian keltiretinin, al odan shyǵatyn radiatsiialyq sáýle 4 Grei bolsa obyr, bedeýlik, belsizdik tárizdi qaterli naýqastardy kóbeitip, adamdy aýyrtatynyn, al 9 Grei bolsa óltiretinin, rýhani ustanym joqtyqtan, iaǵni Tárbieden Ǵylym ilgeri ketkendikten aitylmady, áli aitylmai keledi...
Adamzat Erteńin oilamai tek Búginimen ómir súrgendikten, «...endi 10-15 jyldan, adamzattyń atqaratyn jumysynyń 50 paiyzyn robot atqaratyn bolady» dep qýanady. Sonda jumyssyz qalǵandar napaqasyn qalai tabady? Onyń ústine «jumys» Sanaly Adam úshin, tek napaqa tabý ádisi emes, al sanaly adamǵa adami qasiet (gormon) syilaityn qural. Sondyqtan, Adam qazirdiń ózinde júieli rýhani tárbie joqtyqtan, kináli bolýdan qoryqsa da, kúná jasaýdan qoryqpai, óz napaqasyn eńbekpen emes, qýlyqpen tabýdan uialmaityn boldy...
Adam kináli bolýdan qorqady, al kúná jasaýdan qoryqpaidy...
Adamzat, órkeniet týyndylary: rentgen, rad, grei, zivert, BER shyǵaratyn radiatsiialyq sáýlelerden: aq qan, bedeýlik, obyr t.b. qaterli naýqastarǵa shaldyǵýy múmkin ekenin bilip, olardan qorqady. Al rýhani saýatsyzdyqtan, nápsini tejei almai, álem úilesimdilik zańdylyǵy túgil, tipti Tabiǵat, Qoǵam, Adam zańdaryna qaishy ósek, ótirik aityp, jalaqorlyq, zinaqorlyq, t.b. jasap «kirleýden», iaǵni kúná jasaýdan qoryqpaityn boldy. Sondyqtan, búgin, iman azaiyp, júrek qataidy... Nátijede, qarttar, jetimder, analar úileri kóbeidi...
Adamzat, urpaǵynyń Erteńin oilamai, tek óziniń, Búginimen ǵana ómir súrgendikten ol, aqsha úshin: tátti taǵamdarǵa (tort, t.b.), qanttan 200 ese kúshti, dámdeýish (aspartam) qosyp, sýsaqtyqty (diabet) kóbeitse, al jas urpaqty uialy telefonǵa táýeldi etip, belsizdik tárizdi aýrýlardy kóbeitti, osyndai «jańalyqtarymen» adamzat búgin óz tamyryna balta shabýda. Sondyqtan, urpaq jaiyn oilasaq, biz, osylarǵa tek ǵylymi negiz berýmen shektelmei, rýhani jaǵynda oilastyryp, adamǵa ziian kelmeitin jaǵyn da qarastyryp, paidalanýymyz kerek.
Tán tazalyǵymen qatar, adamǵa Jan tazalyǵyda qajet. Sondyqtan, biz aram-adaldy aralastyrmaý úshin, jas urpaqqa aram-adaldy ajyratýdy úiretkenimiz durys. Qazir, ál illiahi (transtsendent) qýatyn bilmegendikten, iaǵni rýhani nadandyqtan, bala emizip jatyp «qos mahabbatty qosý» dep, aram-adaldy aralastyryp, jynystyq qatynas jasaidy. Osynyń, nátijesinde, paida bolǵan balanyń, saitanymen (prolaktin) perishtesi (oksitotsin) qosylyp, onyń tili tátti, biraq júregi qatty kázzap bolyp, talaidy taqyrǵa otyrǵyzary sózsiz...
«Jaqsylyq qylsań da ózińe, jamandyq qylsańda ózińe...»
Ǵulamalar: «Napaqań úshin, fánide jiǵan shaqańnan (tiyn-tebenińnen), imanyń úshin jiǵanyń, eń bolmasa bir mysqal (2,5gr.) artyq bolsyn» degen. Bul, «jasaǵan pendeshiligińnen, jasaǵan jaqsylyǵyń kóp bolsyn» degen. Al, «jaqsylyqty» adam, bireý úshin, ne fánidegi abyroiy úshin, ne Jaratýshy úshin de emes, al óz jany «kirlemeý» úshin isteidi. Al jany «kirlegen» pendeniń, qansha abyroi, ataq, aqshasy bolǵanmen, onyń júregin qorqynysh bilep, rýhy baiaz tappai, ol qýanyshtyń dámin, baqyttyń mánin bilmeýmen, tirshilik keshedi...
"Adamnyń Rýhy shynymen «kirlei» me eken?" degen suraqtyń jaýabyn ultyna, dinine qaramai, kóptegen ǵalymdar izdedi. Degenmen, izdegen 10 ǵalymnyń ishinde, birinshi bolyp, jan salmaǵyn 1854 jyly Rýdolf Zivert, al eń sońynda 2008 jyly nanatehnologiia ádisimen Aleks Zetl ólshedi. Biraq, sońǵy núkteni, fániden baqiǵa attanyp bara jatqan adamnyń janyn, Greis shkalasy arqyly, psihostaziia ádisimen ólshep, Boris Iskakov qoidy... Bul jańalyq, ǵalymdardyń «álem qurylymyna» degen, kózqarasyn ózgertti...
Nátijede, adam janynyń salmaǵy 2,5gr.-6,5gr. aralyǵynda ekeni anyqtaldy. Budan, eger jan 2,5gr.-4,5gr. aralyǵynda bolsa, ol kirlemegen, taza, jeńil bolǵandyqtan, onyń ómiri mándi, tirshiligi sándi bolyp, ol baqilyqta - aspanǵa («Qara oiyq»), iaǵni - jumaqqa, al «kirlegen», iaǵni kúnási kóp bolsa, jan 4,5 gr.- 6,5 gr. arasynda bolyp, onda, onyń, jany baiaz tappai, júregin qorqynysh bilep, ol janyn tapsyra almai, alasuryp, baqilyqta, Jerge kiredi (Kolsk jartyaraly, ne «Darbaza»), dozaqqa barady" degen, boljam jasaýǵa bolady.
Al, kúnáhar, eshqashan kúnásinen, jazalanbai, qutylyp ketpeidi. Bul, álemdik úilesimdilik zańy. Jaratýshy onyń, ózin bolmasa, báribir tánin aýyrtatyn - 6, iaǵni densaýlyq, bostandyq, tynyshtyq t.b. janyn qinaityn – 6, iaǵni ata-ana, bala, jary, t.b. rýhyn kirletetin - 6 jaqyny, imanymen, táýbesin alýmen birge, onyń fánide jiǵan abyroi, ataǵynda qosyp alý arqylyda, jazalaidy. Al abyroi sanaly adamǵa, eki dúniede birdei kerek
Júieli rýhani tárbie joqtyqtan, pendeshilik basym boldy...
«Myń jyl buryn, 1/1000-Ýáli, júz jyl buryn 1/40-Qydyr bolsa, al búgin, 1/2 saitan boldy». Nege? ... Jaratýshy Tabiǵat, Qoǵam, Adamdy birtutas birlik etip jaratyp, onyń tirshilikke ie bes týyndysy: ósimdik, záre (mikro) aǵza, jándik, haiýan, adam, sonyń ishinde, tek Adamǵa ǵana, álemdik Sana álemimen bailanysatyn Sana bergen. Sol Sana arqyly, oǵan óziniń oi-pikiri, nieti, is-áreketi shyǵaratyn ál illiahi (tylsym) qýatymen, 7 bezindegi 7 myń qozdyrǵyshymen (gormon) 2 túrli qýat alyp, tek ózin emes, búkil Jer júzindegi tepe-teńdiktiń saqtalýyn, iaǵni úilesimdilik zańdylyǵy buzylmaýyn qadaǵalaý tapsyrylǵan...
Degenmen, Adam, álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai, bergenge qanaǵatty, alǵanǵa sabyrly bolyp, tapsyrmany qadaǵalaýdyń ornyna, ol M h N = X < ∞, ustanymen, iaǵni «ózine jaqsylyq tileýin, danalyǵyna kóbeitip, belgisizdikke jetip, sheksizdikke bet aldy... Sóitip, Adam, ál illiahi (árýaq) qýatyn Jer betindegi, tirshiliktiń igiligine jumsaýdyń ornyna, bailyq, bilik, aqsha, iaǵni tánimen janyn rahatqa bóleitin zattardyń bárin, tek Búgin, tek Ózim, sheksiz, ala bersem,...degen, ustanymmen, búgingi kúnge jetti...
...Sondyqtan, Adamnyń ózi túgil, sózimen, oiyda, táni (materiia) qasietke ie ekenin, ǵylym moiyndasada, Búginimen ǵana, ómir súretin Adam, muny moiyndaýǵa qulyqsyz... Al, álem úilesimdilik zańdylyǵyn buzatynda-túzeitinde, osy aq-qara 2 qýat. 1.Falaq-darýn (jaryq sáýle) ony bata, alǵys, meirim t.b.adamnyń adami peili shyǵarady. 2. Halaq-darýn (júiesiz sáýle) muny adamnyń: kúnshildik, qyzǵanysh t.b jaman oilarymen, jemqorlyq, zinaqorlyq siiaqty áreketteri shyǵarady... Búginde «Adam peilinen tabady» degen qara qýat kóbeidi...
Sol sebepti, Qazaqstandaǵy kiiktiń qyrylýyn ysyrapshyldyqtyn, al jemqorlyqtyń kóbeiýin, aram sút emgen, «Azamat» atalǵandardyń kóbeiýinen, al obyrdyń (rak) kóbeiýin zinaqorlyqtan (Baqara súresi, 234 aiat. Idda merzimi), sondai-aq búgingi alapat daýyl, jazda qar jaýyp, kúnniń sýytýy, t.b. álem úilesimdilik zańdylyǵyn buzǵanymyzdyń eskertýi dep, bilip qorytyndy shyǵarýymyz kerek... Sonymen birge, bul jas urpaqqa, tek tán-jan tárbiesin berýmen shektelmei, júieli rýhani tárbiede berý kerektigin meńzemeime?!.
Belgili ǵalym A. Gostev ashyna «Dýhovno-religioznye traditsii govoriat o tom, chto vse mysli i obrazy, kotorye porojdaiýtsia chelovekom, fiksirýiýtsia na nekom «planetarnom» i daje «vselenskom» ýrovne, poetomý liýdi ne imeiýt prava zasoriat «psihosferý planety» dedi. Bul, «Adam, jaman oi, teris áreketimen, álem úilesimdiligin buzýǵa, iaǵni tirshilik kindigin lastaýǵa huqy joq» degen. Al, búgingi qoǵamda «Balyq, basynan shirip» halyqtyń qamyn jeýge tiis, «Azamat» dep, júrgen jandarymyz, halyqty, ózderi jep jatqan joqpa?!
Elikteýdiń zardaby
«Pyshaq, durys paidalansań, adamnyń qolyn uzartatyn qural, al burys paidalansań adamdy jaralaityn – qarý». Qazirgi TV, aǵartýdan góri, azdyrýǵa bet burǵan sekildi, sebebi «Amerikanyń kúlkili vidiosy» siiaqty habarlarǵa elikteýmen jasalǵan, ultymyzǵa jat, adamnyń noradrenalinin qozdyryp, onyń sanasyn ottan alyp, sýǵa salatyn, iaǵni bireýdiń qoryqqanynan lázzat alyp, qara qýat jinaityn, osyndai habarlarǵa, urpaq jaiyn oilasaq, tosqaýyl qoiýymyz kerek! Munyń sebebin, mamandar aitsyn... Álemde, qazir adam sanasyn jaýlaý úshin «soǵys» júrip jatyr. Buǵan, bir AQSh 1 jylda 5 mlrd dollar jumsaidy eken...
«Lázzat kúni» (den orgazma) «meiramyn» dúniege ákelip «Aiyna, tanymaityn kisimen, bir ret bolsada jynystyq qatynasqa túsý, densaýlyqqa óte paidaly» dep, jezókshelikti ashyq jarnamalap, júrgen Donna Shihennin sózine senip, ekiqabat bolyp, balasyn qoqysqa tastaityndar kóbeidi. Biz, qazir, jas urpaqtyń, «irgetasyn» durystap qalap, iaǵni nápsisin tejep, imandylyqqa baýlyp, rýhani tárbie berip, bolǵyzbaýdyń ornyna, «mektepte, júkti bolmaý joldaryn úiretý kerek» dep, uialmai, nátijesimen kúresýge úgittep júrmiz...
Qazir, úlgi tutqan, orystarymyz «spasibo, iaǵni «spasi bo(g)» dep, Jaratýshydan, ózine kómektesken adamǵa tilek aitsa, olar «ne stoit» dep qabyldamaǵasyn, bizde solarǵa eliktep, bireý kórsetken kómegimiz úshin «rahmet» dep tilek aitsa, «ádeptilik belgisi» dep eseptep, «oqasy (qajeti) joq» dep, tárk etemiz. Al,«Rahmet» (tolyq «Rahym et, Alla») bul sóz qazir, alǵys bolyp esepteledi. Al, bul alǵys emes, tilek, qazir kúnásiz adam joq, sondyqtan, bul, Jaratýshydan, ózine kómektesken adamnyń kúnásin keshirýdi suraý, iaǵni imandylyq.
Adamnyń basyna túsken synaq, eger, Alladan bolsa - «jazmysh» deidi, al «taǵdyr» dep, Jaratýshynyń Adamǵa bergen 2 jolynyń birin ataidy. Qai jolmen júrýdi, sanaly adam, ózi sheshedi. Sondyqtan da, «Adam, óz taǵdyrynyń ustasy» deidi. Týra jolmen júrgenge, bále joq. Al, nápsisin tejei almai, Jaratýshynyń týra jolymen júrmei, adasqan Adamǵa, qatesin ózinen emes, ózgeden kórý úshin «taǵdyrmen» «jazmyshty» shatastyrǵan yńǵaily. Bul, oǵan qatesin úkimetten, zamannan, t.b., tipti Jaratýshydan kórsede, ózinen kórmeýge jaqsy ...
Mahabbat jáne qumarlyq (ǵashyqtyq). Bul ekeýi, eki túrli sezim. Eger, sezimniń ámirshisi Júrek bolsa, onda adamnyń perishtesi oianyp (oksitotsin), súiiktisin kórgenine-aq kóńili tolady, bul, súiiktisiniń Janyna qyzyqqany, iaǵni rýhani jaqyndyǵy. Bul sezimdi – Mahabbat deidi. Al eger, adamnyń seziminiń ámirshisi Nápsi bolsa, ol «súiiktisiniń» Tánine, iaǵni symbatyna qyzyǵyp, onyń saitany oianyp (endorfin), jynystyq jaqyndyqqa umtylady. Bul - qumarlyq. Shyn súigen adam, nekesi qiylmai, «jaqyndyqqa» barmaidy!
Qazir balalarda týabitken naýqastar nege kóbeidi?
Búginde, balanyń sal (DTsP), mikeshe (aýtizm), miǵula (parkinson) t.b. naýqastarǵa shaldyǵyp týylýy, kádýilgi jaǵdaiǵa ainaldy. «Buryn, óte sirek kezdesetin bul naýqastar, qazir nege kóbeidi?» degen, suraqqa, tipti qazirgi meditsinada tushymdy jaýap bermeidi. Qazir álemde, 1/42 miǵula, mikeshe, sal naýqastarymen týylsa, bizdiń ózimizde 19 myń bala sal aýrýymen tirkeýde tur... Muny, birde tabiǵattyń tosyn syiy dese, endi birde órkeniettiń damýynan deidi, al keide, tipti «jazmysh» dep, Qudaidan kórsede, Adam ózinen kórmeidi...
Al, bul naýqastarǵa kináli, nápsiniń quly bolǵan, rýhani nadan Adamnyń ózi. Burynda, urpaq sabaqtastyǵymyz myqty, ata-ana balalaryna syily kezde, munyń sebebin qazaqtyń kezkelgen keiýanasy bilip, aldyn alýǵa tyrysatyn edi. Olar kelini ekiqabat bolyp, bala kótergesin 4-5 aidan bastap, kelininiń álsiz, al óz balasynyń nápsiqumar ekenin baiqasa «týmai jatyp, nemeremniń basyna, toqpaq tiip, mikeshe bolyp júrmesin» dep, kelinin, bosanǵansha, qasyna alyp jatqasyn, «bul naýqastar, bizde bolmaǵan» edi... deýge bolady.
Bul, naýqastardyń, bizde paida bolýyna araq, sharap, esirtkimen birge, BAQ-tyń jynystyq «oiyndardy» úzdiksiz jarnamalaýyda sebep bolsa, ekinshi sebep «ekiqabat kezdegi, jynystyq qatynastyń, lázzátin-ai» dep, tamsana ýaǵyzdap júrgen Týtti Larsen sekildi zalymdardyń sózine senip, jabaiy lázzatqa qushtar bolǵan, bizdiń ultymyzdyń ókilderi de bar. Qazaq, osyndai naýqasy bar bala týylǵan rýmen «teksiz» dep quda bolmaǵan. Al ózderi áieli ekiqabat bolǵasyn, urpaq bolashaǵyn oilap, 4-5 aidan bastap, áielin «mazalamaǵan».
Qazaq, mini joq zatty «qyzdyń balasyndai eken» deidi. Sebebi qyz, júkti bolyp qalǵasyn, uialyp, jynystyq qatynasyn jalǵastyra almaidy, sondyqtan onyń balasynyń «basyna toqpaq timeidi». Al «toqpaqty», urpaǵynyń bolashaǵyn oilamaityn, nápsiqumar, nadan ákeler tigizedi. Sondyqtan olardy «Kóreiin tańnyń atýyn, kúnniń batýyn ǵana bilseń, serilik qurǵanyńdy» dep, jumysqa salǵan... ne ózi esti bolsa nápsisin, ermekpen (hobbi) aýyzdyqtap, iaǵni artyq qýatyn qyzyǵatyn isimen shuǵyldanýǵa jumsaǵan...
Nápsiqumardyń, haiýani áreketinen balany qorǵaý úshin, jatyr úsh qabat qabyqtan jasalǵanyn, Qurannyń 23 «Al Mýminýn» súresiniń 13-14 aiattarynda aitqanyn, adamzat qazir ǵana bildi. Onyń 1 qabaty adamnyń rýhyna, 2 janyna, al 3 tánine, jaýapty bolyp, onyń 1 - soǵylsa, balanyń meirimi az, salqyn, al 2- jani soǵylsa, pendeshiligi basym bolyp - jemqor, t.b. al 3- táni zaqymdalsa bala mikeshe, miǵula, sal, t.b. bolatynyn, álem úilesimdilik zańdylyǵynan, sondai-aq frenologiiadan habary bar adam, endi túsine bastady.
Áielderde nege keýde, jatyr obyry kóbeidi?
Áieldiń, erkekke qaraǵanda, uiaty eki ese kóp bolýyna bailanysty, onyń kórsetýge tyiym salynǵan jeride, eki ese kóp. Olar: san (10 %), qoltyq (20%), keýde (30%), jynystyq músheler (40%)... Erkekterdiń qýaty azaiǵasyn,olardy qozdyrý maqsatynda mini, bikini, dekolte shyǵaryldy. Bul, erkekterdiń suǵyn (onyń massasy 10-30 dárejeden 10-20 dáreje arasynda) kúsheitip, qara qýat, iaǵni halak-darýn, áielderde keýde obyryn kóbeitti...Qazir, osy aýrýdan kúnige 2 áiel óledi eken. Al endi, rýhani tárbie berilip, imani ustanym qalyptastyrmasaq, nátijesin boljaýdyń ózi qiyn...Musylman elderde, bul naýqas, joq.
Qurannyń «Baqara» súresiniń 234 aiatynda, ajyrasqan, ne jesir qalǵan áiel «Idda merzimi», iaǵni 120 kún ótpei, ekinshi er adammen jynystyq jaqyndyqta bolsa, jatyr obyry aýrýyna tap bolýy múmkin ekeni aitylǵan... «Naýka sledýet za Koranom»... Issledovaniia, provedennye amerikanskoi issledovatelskoi grýppoi, Kembridjskogo ýniversiteta dokazali naýchnýiý mýdrost Korana, sviazannyh s opredeleniem sroka 120 dnei... esli do istecheniia etogo sroka proishodit kontakt s drýgim... eto stanet prichinoi rakovyh opýholei... grýdi i iaichnikov ý jenshin, imeiýshih takoi polovoi kontakt...
Jalǵandyq daǵdyly jaǵdaiǵa ainaldy
Adamzattyń, jaqsy nietimen, jaman peilinen shyǵatyn, bul jalǵandyqtar qazir, daǵdyly jaǵdaiǵa ainaldy. Sondyqtan pendeshilikpen istelgen jalǵandyqtyń ózi, adamzattyń ózine zaýal bolary sózsiz. Buǵan, tánge tiisti, sportta, jetistikke - esirtkimen, álem arýyna – otamen, sulý músinge selikonmen, al janǵa tiisti, bala – EKO-men, mýzyka – fonogrammamen jetistikke jetý jatady. Ókinishke qarai, bul kúnde jalǵandyq daǵdyly jaǵdaiǵa ainalyp, bul azdai jalǵan dári, jasandy azyq-túlik t.b. jasaýda kóbeidi... Adamzattyń Búgingi jasaǵan qatesi úshin, Erteń, urpaǵy «atańa nálet» degen, qarǵysty estip, jaýap bereri anyq...
Qazir, jalǵandyq jaqsy nietten, iaǵni tán-janǵa tiisti zattarda ǵana emes, o basta sanaǵa syna qaǵyp, rýhani kirletý úshin shyqqan zattarda odan da kóbeidi. Sondyqtan olardan keler qaýip, sumdyq aýyr. Sebebi adamǵa, búgin, Tirshilik áleminen, iaǵni balalyq shaqtan, eseiý, iaǵni Sana álemine ótken kezinde, «maskúnem», «nashaqor» degen, ataqqa ie bolý úshin, araqty t.b. burynǵydai, jyldap ishpei-aq 1-2 ret paidalansa da jetkilikti, sebebi onyń ishine, aqsha úshin, ary túgil, imanyn satatyn qýlar, adamnyń Sanasyn zaqymdap, esin alatyn, metanol tárizdi túrli qospalar qosady, bul, adamdy jan shoshyrlyq qylmystarǵa aparýy múmkin...
Rýhani ustanymnyń dushpandary kim?
1. Zigmýnd Freid - adam sanasyn, tán lázzatyn alýǵa burǵan «ǵalym». Ol alǵashqy ret, óz ákesin óltirip, anasyna úilengen Edip patshanyń úlgisi túrtki bolyp, óz anasyna, tán qumarlyǵy oianǵanyn, dosy Fliske aityp berip, osy Edip shermendeligin (Edipov kompleks) negizge alyp, eńbek jazǵan...Qazir, osy, janyn tapsyra almai, alasuryp ólgen, nashaqor-shermendeniń eńbegin basshylyqqa alyp, jas urpaq tárbieleitin «ustaz» daiyndap júrmiz...
2. Salvador Dali – siýrrealizm (aqiqattanda joǵary) syndy aǵymdy ákelip, sulýlyq ónerin lastaýshy. «Súretshi» Dali, súret ónerine: balany jep jatqan shibóri, qulaqqa kirip-shyǵyp jatqan qurt siiaqty adamnyń sanasyna syimaityn «jańalyqtary» azdai, er adamnyń jynystyq múshelerin, ózi jarnamalap, adam janyn tazartatyn sýret ónerine, anaiylyq engizip, adamnyń haiýni túisigin oiatty. Búgingi tańda, ony pir tutatyndar, bizdede kóbeidi...
3. Paratsels (Tselsten ozǵan) - adamdy tabiǵi emnen alshaqtatyp, jasandy dárige (tabletka) táýeldi etken, alǵashqy dáriger. Onymen qoimai, adamzatqa jasandy baqyt syilap, adamnyń esirtkige táýeldi bolýyna, ózi jol ashyp, esirtkimen emdelý kerektigin nasihattady. Ol, osy «eńbegin» buldap, «men, uly rim dárigeri Tselstende ozdym» dep, tipti tegin, Paratsels qylyp ózgertip alǵan. Ol 48 jasynda belgisiz jaǵdaida dúnie saldy.
4. Maikl Djekson – sanaǵa syna qaǵýshy. O basta, M. Djekson, «Bitlz» degenderdi, álemdi bilep turǵan «Kommitet 300»diń, esirtkini jarnamalaýǵa shyǵarǵan «týyndylary» bolatyn. Keiin, jastardyń sanasyn ýlaý úshin, onyń qimylyn, túr-túsin ózgertip, qalyptasqan qundylyqtarǵa, iaǵni adamdy buzatyn pop-mýzyka arqyly, adamdy rýhani baiytatyn klassikalyq mýzykaǵa soqqy berdi. Nátijede, sanaǵa syna qaǵyp, ózi esirtkiden kóz jumdy.
5. Hirosi Isigýro – robot jasaýshy. Ol android, iaǵni adam tárizdi robot jasap, qyzmet kórsetetin: daiashy, esepshi, muǵalim, t.b. jumystardy, solarǵa tapsyra bastady. Bul, birinshiden: jappai jumyssyzdyqty kóbeitse, ekinshiden bul, adami bailanystardy joiyp, adamnyń meirim qasietterin azaityp, júregin qataitady. Al úshinshiden, androidter baǵynbai ketip, adamzattyń ózine, qaýip tóndirýi múmkin. Bul, «tirshilik joiylady» degen...
Urpaǵymyz bilýi kerek málimetter
Málimet. QR 2016 jyly, ajyrasýdan 1 oryn, janyqastyqtan álemde 3 oryn boldy, bul rýhani qýattyń azdyǵy, tipti joqtyǵy. Nápsiniń quly bolǵannan 958 myń túsik tastalyp (óltirilip), sonyń 20 myńy ekiqabat bolyp qalǵan oqýshy qyzdardan. Al oqýshy balalardyń 35% araq iship kórgen bolsa, sonyń 17% ishýdi ádetke ainaldyrǵan, al 3,5 myń oqýshy "maskúnem" degen, atpen, tirkeýde tur... Buǵan, «aqqa, kir tez juǵady» degen, júieli rýhani tárbieniń joqtyǵy, jynoinaqtyń kóptigi sebep bolyp otyr...
Táni-jani bolyp sanalatyn 72 qýattyń ishinde, eń aýyr táni qýattar, adamnyń 7 túrli áreketinen shyǵady: 1- shermendelik (ata-anasy, ne týysymen «jaqyndyq»), 2-qyztekelik (erkektiń erkekke qushtarlyǵy), 3-erkekshora (áieldiń áielge) 4- bátshaqorlyq (pedofiliia), 5-jynysyn ózgertý, ne aqtalaný (chaild-fri), 6 – ólim ańsaý (evtanaziia), 7- aǵza satý, jeý (maniak) jatady. Jani qýattar: 1-jemqorlyq, 2-zinaqorlyq, 3-nashaqorlyq, 4-alaiaqtyq, 5-qumarpazdyq, 6-maskúnemdikten, 7-kúnshildikten shyǵady. Esiń bolsa, osylardan aýlaq bol!
Jan tárbiesi, jan qinalmaý úshin kerek...
Bizdiń halyqtyń, tektik-muralyq jadynda «ajyrasý» degen, túsinik bolmaǵan, deýge bolady. Sebebi, bizde, buryn «kimmen aǵarsań (turmysqa shyqsań), sonymen qarai (ól)» degen, ustanym bolatyn. Bul, kúieýi qaitys bolyp, «ámengerlik saltymen» bireýge atastyrmasa, «áiel, erden ketsede, elden ketpeidi» dep, balalaryn týystarynan aiyrmaý úshin, áiel sol elde qalǵan. Qazir, muny «áiel teńdigi bolmaǵan» deidi. Onda nege, qazaq «áieldi, áiel dep dattama, olda erkektiń balasy, al erkekti, erkek dep maqtama, áiel onyń - anasy» degen?!
Bizde, sondai-aq, janyqastyq bolmaǵan, sebebi «janyqasqa – janaza joq» degen. Janyqastyq, kóbinese, «adamnyń ashýyn, adam alady» degen, syr-suhbat joqtyqtan, ne «aǵaiyn – bir ólide, bir tiride» degen, óziniń ýaiym-qaiǵysymen, jalǵyz qalǵannan bolady. Bul, qarylǵash dostyqtyń joqtyǵy, iaǵni ultymyzǵa tán, imani ustanymnyń azaiýynan. Túsik tastaý, «qyzǵa, qyryq úiden tyiýdyń» bolmaýynan, elikteýmen uiattyń (serotonin) azaiýy (bikini, mini, dekolte), TV dan jynystyq oiyndardyń úzdiksiz jarnamalanýy t.b.
Balasyn qoqysqa tastaý. «Torǵaiekesh, torǵaida balapanyn qorǵaidy». Al bizdiń qyzdar nege balalaryn tastaidy? Oǵan birinshi sebep, «tek» (kedergi) joq bolǵandyqtan - elikteýdiń kúshtiligi, ekinshi sebep, TV nyń noradrenalin shyǵaryp, oksitotsindi (meirim) joiatyn «tek kúlki úshin» siiaqty habarlar. Úshinshi sebep «beitanys kisimen aiyna bir jynystyq qatynasqa túsý óte paidaly» dep, júrgen Donna Shihem jáne « ekiqabat kezdegi jynystyq qatynas lázzátin-ai» degen Týtti Larsen, sekildi zalymdardy «jarnamalaýynyń» áseri bar.
Azǵyndap ketpeý úshin, elikteýdiń zardabyn joialyq
Dinimizdiń, shoshqa etin «aram» deýine, onyń lastyǵyn aitpaǵanda, shoshqanyń, shyn ash bolsa, óz balasyn jep, óskesin balasy-anasyna, atasy-balasyna «shabatyny»...Bul, tabiǵat zańyna jat áreketi, shoshqa etin, jegenniń nápsisin tejeitin qasieti (serotonin) joiyp, onyń elirý qasietin (adrenalin) kúsheitedi. Sondyqtan, shoshqa etin jegen: batyl, biraq meirimi az, táni sýyqqa shydamdy, biraq týysyna jylylyǵy joq, densaýlyǵy myqty, biraq júikesi álsiz, qairaty kóp, biraq uiaty az bolady. Osyny, musylmandardan kórip, zerttegen jóiitterde, 1190 jyldan bastap, ravvinderiniń bátýasymen, shoshqa etin jeýden bas tartqan...
Keshe, «katyn» degen sóz úshin, pyshaqqa túsetin jigitterimiz, búgin jynysyn, ózi ózgertip, qyzteke bolyp jatyr... Qazir, BAQ osylarmen «syrlasqan» bolyp, osylardy jailap, jarnamalai bastady... Al, bul Tabiǵat zańyna qaishy azǵyndaýdy boldyrmaý úshin, iaǵni er adamda áielge tán estrogen (gormon) paida bolmas úshin, qasietti Quran, er adamǵa altyn taqpaýǵa, qyzyl tústen jáne áielshe kiinbeýdi, áielder tirshilik aimaǵynan (as úi t.b.) aýlaq bolýǵa keńes bergen edi... Sondyqtan, munyń Búgin aldyn almasaq, Erteń kesh bolady...
Qoryta aitqanda...
Búginde biz Batysqa eliktep, olardyń ustanymdaryn basshylyqqa alǵandyqtan, Shyǵysty – dinmen, al Batysty – ǵylymmen ǵana astastyramyz (assotsiirovat). Degenmen biz Shyǵystyń túlegi bolǵandyqtan, "Tabiǵat zańyn buzsaq - aýyratynymyzdy, Qoǵam zańyn buzsaq - jazalanatynymyzdy, al Adam zańyn buzsaq-uialatynymyzdy este saqtaýmyz kerek» ekenin, danalarymyz eskertip ketken. Sondyqtan biz, atalarymyzdyń salyp bergen sara jolynan aýytqý, adasý ekenin, umytpaǵanymyz durys...
Paiǵambarymyz, Qytaidy onsha unatpasada, «Paidaly ilim bolsa, Qytaida bolsa da baryp al» degen, úmmetine ósiet qaldyrǵan. Bul «zerttemei kóshirip al» degendi bildirmeidi. Bireýge bolǵan, bireýge bolmaýy múmkin. Sondyqtan, muny, óz oi elegińnen ótkizip jáne babalaryńnyń tektik-muralyq jadyndaǵy málimettermen salystyryp, «ózińe qajetin al» degen dep, túsiný kerek... Jóiitter, musylmandardy unatpasada, bizden shoshqa etin jemeýdi, balany súndetteýdi, jeti atasynan jaqynǵa úilenbeýdi, eki ǵasyrdai ýaqyt zerttep alyp, durys ekenine kóz jetkizgesin, Ierýsalimde, júzege asyrýǵa bátýa shyǵarǵan...
Qazirgi ǵylym, adam boiyndaǵy 7 myń qozdyrǵyshtyń (gormon), 1 % jetpeitin, iaǵni 70-ke jýyǵyn ǵana zerttep, onyńda 60- jýyǵy jaily ústirtin, pikirin aitty... Al endi, sol táni, jani, rýhani dep, atalatyn 7 myń qozdyrǵyshtyń, árqaisyn erekshelikterine qarai, imani, saitani dep, eki aiyrsaq: qyzteke, erkekshora, bátshaqor ciiaqty azǵyndaýlar bolmas edi... Qazir rýhani saýatsyzdyqtan, shatastyrýǵa bolmaityn, mahabbatpen-qumarlyq siiaqty, sezimderdi aralastyrýymyzǵa bailanysty, shermendelik (intsest) siiaqty azǵyndaý kóbeidi.
Sondai-aq, eger qozdyrǵyshtardyń (gormon) ertedúnie ǵulamalarynyń eńbekterinen, qozdyrǵyshtardyń umytylǵan bóligin tapsaq: qylmys, jala, ótirik, siiaqty t.b. adamnyń haiýni túisigi shyǵaratyn, ádiletsizdikterdiń nátijesinen qutylar edik. Al Sana áleminiń úilesimdilik zańymen júretin, jańa Adam tárbieleý, bizdiń ultymyz siiaqty jas, azǵyndap úlgermegen ultqa qiyn bolmasy anyq. Sondyqtan, jastarymyzdyń meirimi az, júregi tas bolmaý úshin, olarǵa «rýhani tárbie berip, imani ustanym qalyptastyralyq»!
Mýsatai Kórpeliev
