«Qazaq rýlary - qazaq halqynyń negizin quraýshy rý-taipalar. Bir atadan órbigen týystas adamdardyń jiyntyǵy» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Rý – Ata degen sóz (sinonim), iaǵni bir Ata balalarynyń ósip, ónip, kóbeiip rýǵa ainalýy. Sonaý túpkirdegi Adam atadan beri urpaǵynyń bir-birine degen meiirimdiligi men aýyz birligi úshin jasaǵan jaqsy isimen urpaǵyna úlgi bolǵan, japyraǵy jaiqalǵan, alyp báiterekke ainalyp elin jaqsylyqqa jetelegen uly adamdar ǵana rý atyn iemdengen. Atam qazaqtyń rýyń kim degeni – seniń álem tanityn eń Uly atańnyń aty kim degeni.
Tek qana «as iship, aiaq bosatqandar» jáne qazaq halqynyń ulttyq múddesine qyzmet jasap urpaqqa úlgi bola almaǵandar rý atyn iemdene almaǵan, iemdene de almaidy. Olardyń Rý degen sózden záreleri ketip, qorqatyn sebepteri osydan. Rýǵa bóliný degen sózdi shyǵaryp júrgender de solar. Rýyn biletinder men rý atyn iemdengen Atasynyń halqynyń birligi úshin jasaǵan eren erligin bilip, sony túisinip, sol úshin maqtana alatyndar eshqashan rýǵa bólinbeidi. Olar birigedi. Birikende de aralarynan qyl ótpestei bolyp birigedi. Sebebi, olar uly atalarynyń ne úshin rý atyn iemdengenderin jaqsy bilip, jaqyn týmalastar bir-birimen qyz alyspai, qan tazalyǵyn saqtaityn bolady. Rýyn bilmeitin jáne onyń máni men maǵynasyn zerdelei almaityn teksizder ǵana rýdy jamandap, rýǵa bóledi.
RÝ – «R» jáne «Ý», bar joǵy eki dybys-tańbadan turady. Maǵynasy, R – Ra (Kún Qudaiy), Ras (Allanyń ózi de ras, sózi de ras (Abai)), Rahmet (Rizashylyq bildirý, «Alla razy bolsyn!» alǵys), Rá (Rásim), Rý (Ata), iaǵni «R» tańbasy «Kún Qudaiy» dep oqylady jáne ol sózdiń qai jerinde qoldanylsa da kópshe maǵyna berý men birge buiryq raida qoldanylady. Mysaly, «lar», «ler», «dar», «der», «bar», «kór», «júr», «otyr» «tur» t.t. Al «Ý» – kez-kelgen qimyl árekettiń sońy, iaǵni shyrqap shyǵar shyńy. Mysaly, «Ý» ishseń ólesiń, barý, kelý, ketý, shyǵý, tosý, kesý, jetý, bolý, ólý t.t.
Rý degen túbirden týyndaityn sózder:
Rýly el – bir rýly el, az rýly el, kóp rýly el. Bul bir Ata urpaqtarynyń áriden baryp qosylýy. Mysaly, qazirgi qazaq eli basynda Az (Áz) dep atalǵan bir rýly, az rýly, keiinnen kóbeie kele kóp rýly elge ainalyp Qaz (Qazaq) dep ataldy, Búkil dúnie júzi elderiniń bári osylai dúniege keldi, iaǵni Atam qazaqtyń bir rýynan tarady.
Rýh – Rý jáne Uq (Nuq) degen eki birikken sózden turady. Adamǵa jiger beretin tylsym kúsh, iaǵni adamzatty topan sýdan aman alyp shyqqan Nuq paiǵambar Atamyzdyń rýhy;
Rýhani – Rý, Nuq han atyn iemdengen atalarymyz siiaqty janymyzdyń tazalyǵy. «I» - dybys-tańbasy uly, balasy, jalǵasy (mysaly, Iassaýi, Júgineki, Shirazi, Farabi, Qashqari, Býhari, Birýni, Balasaǵuni, Dýlati, Tarazi, Mami t.t.) jáne zamanaýi, ádebi, mádeni, saiasi, ǵylymi t.t. degen siiaqty, sonyń ishinde, nemese sonyń ishinen shyqty degen maǵyna beredi.
Rýlas – atalas (týmalas). Maǵynasy: Rý, Ul jáne As degen uǵymdardyń basyn qosady. Rý – Ata (sinonim), Ulymyz – Ul, al «As» barlyq jaqsy adami qasiettiń eń biik shyńyna shyqqan adam, iaǵni jaqsylyqqa jarysyp, adami qasiettiń eń biik shyńyna shyqqan Qas jaqsy (Qas bi, Qas batyr, Qas mergen, Qas sheshen, Qas júirik t.t atalaryńnan taraǵan týmalastaryńnyń qatarynda bolý.
Rýshyldyq – jamandyq pen azǵyndyq ataýlynyń bárinen qashyp, jaqsylyqqa jarysýshylardy qoldaý. Rý atyn iemdengen bir Atanyń urpaqtarynyń arasynda azǵyndyq pen qylmys ataýly múldem bolmaǵan, sol úshinde kúni keshege deiin qazaq qoǵamy «aramdy aýzyna almaǵan, túrme, zyndan salmaǵan». Sebebi, rýlastar (atalastar) arasynda bir-birine qylmystyq áreketter jasaityndar bolmaǵan.
Rýlyq – rýǵa tiesili rýlyq (atalyq) júie, rýlyq uran, rýlyq tańba, rýlyq qorym t.t.).
Rýna – jazý, dybystardyń eń alǵash tańbalanýy, bastaýyn Atam qazaqtyń rýlyq tańbasynan alady. Rýna – Rý jáne Ana degen eki birikken sózden turady.
Rýbl (orys aqshasy) – Atam qazaqtyń rýyńdy bil, Rýpi (úndi aqshasy) – rý bi degen sózinen.
Rýl – basqarý tetigi, qazaqtyń Rý jáne Ul degen eki birikken sózinen turady. Balamasy, mashinanyń, kemeniń, ushaqtyń t.t. rýli.
Rým, Rýmyniia, Rýǵila, Rýt, Rýs, Rýdaki, Rýza, Rýhiia, Rýslan t.t. – adam jáne el esimderi.
Búkil álemdegi elder men memleketterdiń bári bastaýyn Atam Qazaqtyń «bir rýly elinen» alady.
Osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy, jebreilerdiń yqpalymen orystar ózderin Rýs, Rýssiia, sý perilerin Rýsalka dep atady. Olar ejelde Rýs dep atalmaǵan, orys dep atalǵan. Batystyqtardyń «Mail Rý (mail.ru)» degenderi «Rýymnyń adresi» degen maǵyna beredi. Olardyń únemi Rýdy jamandap, Qazaq halqyn Rýdyń «avtorlyq quqyǵynan» ajyratýǵa baryn salyp jantalasyp júrgenderiniń syry osy. Týra baiaǵy Qazaq degen el atymyzdan bizdi ajyratýǵa baryn salyp, tórt júz jyl boiy birese Kirgiz, birese Kaisak, birese ekeýinde qosarlap «kirgiz-kaisaki» dep jazǵandary siiaqty. Naýryz merekemizdi 70 jyl boiy toilatpai qoiǵandary siiaqty. Tilimiz ben dástúrli dinimizge tyiym salǵandary siiaqty. Ata tarihtan ajyratý úshin álippemizdi joiǵandary siiaqty (on jylda eki ret aýystyrǵan, taǵy aýystyrǵaly jatyrmyz).
Búgingi keibir «bilgishterdiń» Atalarymyzdyń attaryn umytsaq, «rýshyl bolmaimyz» degenderi eshqandai aqylǵa simaidy. Tegimizdi (rýymyzdy) umytqannan jetistikke jetsek, qalǵan ulttarǵa qara kórsetpei ketetin ýaqytymyz boldy. Al, Biz bolsaq kún ozǵan saiyn «rýshyl bolmaimyz dep azǵyndyqtyń batpaǵyna belshemizden batyp» baramyz. Mysaly:
- Jaqynda ǵana 31 kanal jańalyqtarynan elimizde 500 000-ǵa jýyq jalǵyz basty ana bar ekenin jariialady. Árqaisysynda orta eseppen eki bala bar dep eseptesek, elimizde bir million jetim bala ósip jatyr.
- Qazaqstandaǵy qyzdardyń erte júktiligi Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy elderimen salystyrǵanda 6 esege jii kezdesedi. Bul týraly BUU Halyqty qonystandyrý qory baǵdarlamasynyń (IýNFPA) Qazaqstandaǵy úilestirýshisi Ǵaziza Moldaqulova málim etti, dep habarlaidy QazAqparat.
- Boijetken qyzdarymyzdyń jalańash tánin, sulýlyǵyn, kórkin báigege salǵan "arýlar saiysy" deitin jeksuryn baiqaýsymaq qai Ata-babamyzdan qalǵan dástúr edi? Ne úshin, Kim úshin arýlarymyzdyń tánin jalańashtap «sahnaǵa (kórmege)» shyǵardyq? Satý úshin be?
- Táýelsizdik basynda Qazaqstan halqy 18 mln. edi. Áli sol 18 mln-byz. Myna kórshi ózbekter 19 mln. edi, qazir olar 32 mln-ǵa jetip otyr. Nendei sebeptermen óspei otyrmyz? Elbasymyzdyń 20 mln-ǵa jetýge tiispiz degen tapsyrmasyn nege oryndamadyq?
- 25 jylda elimizde tórt million túsik tastalǵan. Tórt mln. sábidiń obaly kimge?
- Ótken 2016 jyldyń qyrqýiek aiynda jetinshi kanaldan Qazaqstan búkil álem elderi ishinen ajyrasý boiynsha onynshy oryndy iemdenetinin habarlady. Sonda batystyq «demokratiia» men «genderdik saiasatynyń» bizdi shyǵarǵan shyńy osy ma?
- Qazirgi tańda Qazaqstanda 700 000 kári qyz ben 350 000 súrboidaq bar eken. Úkimet pen Parlament qaida qarap otyr? Munyń aldyn alý ońaidyń ońaiy emes pe? Bar-joǵy boidaq salyqty eselep kóterip, sodan túsken aqshaǵa jastardyń baspana máselesin sheship, murnyna otbasy, bala-shaǵa tárbiesi degen sózderdiń iisi barmaityn súr boidaqtardyń joǵarǵy bilikke aralasýyna shekteý qoisań boldy.
- Qazaq-qazaq bolǵaly ómirde bolmaǵan «tirlik» jasap, balalarymyzdy shetel asyryp otyrmyz. "Qazaqstannan shetel azamattary asyrap alǵan (ásheiin berilmegen bolar) balalardyń jalpy sany 8 805-ke jetti. Bul týraly «QazAqparattyń»resmi saýalyna QR BǴM Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komiteti joldaǵan jaýapta habarlandy. (10.10.2016 jyly «Ult Kz» (http://ult.kz/post/elimizden-shetel-azamattary-asyrap-algan-balalardyn-zhalpy-sany-8-805-ke-zhetti) gazetinde jaryq kórgen).
- Ómirimizde estimegen "gei" dei me, lesbi" dei me, «jeńil júristiler» dei me sondai pálelerdi qaptatyp, tipti aitý túgili oilaýdyń ózi uiat Qurmanǵazy men Pýshkindi súiistirip qoiǵanymyzdy qalai túsinemiz? Erkekti erkekke, qyzdy qyzǵa úilendirip ony ashyq jarnamalap jatqanymyz qalai?
Mundai azǵyndyqtyń mysaldaryn áli de kóptep tize berýge bolar. Jaraidy osymen doǵaraiyn.
Úsh júz jylǵa jýyq basynda patshalyq, keiinnen Keńestik qyzyl bilik qazaqtyń rýlyq shejiresine, tili men dinine, salty men dástúrine, ádetteri men ǵuryptaryna barynsha jaý bolyp, tamyryna balta shabýǵa tyrysty. Qarapaiym qaǵida, Dushpany jek kórgen dúnie sol eldiń baǵa jetpes asyly bolyp tabylady. Demek, jaýlarymyz bizdiń ulttyq bolmysymyzdan neni kórgisi kelmese, biz ulttyq múdde turǵysynan solardyń bárin túgendep oryn-oryndaryna qoiýymyz kerek.
«Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taipalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boiy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boiynsha ósip-órkendep otyrǵan» (Qazaq Respýblikasynyń Prezidenti Nazarbai Nursultan Ábishuly).
«Atasy (rýy M.Q.) alys bolǵanmen,
Jamiǵi qazaq bir týǵan» (Bazar jyraý. (1842-1911).
«Ei, adamdar! Negizinde, Biz senderdi bir er jáne bir áielden jarattyq, ári senderdi bir-birlerińdi tanyp, bilýleriń úshin halyqtar men rýlar etip jasadyq» (Quran Kárim. Ál-Hýjýrat súresi. 13 aiat).
Tápsir: Asa uly Alla adam balasynyń shyǵý tegi, túbi bir ekendigin baian etti. Búkil adamzat Adam ata, oǵan Allanyń sálemi bolsyn jáne Aýa anadan taraidy. Alla olardan kóp adamdar taratyp, olardy bir-birlerin tanýy úshin úlken halyqtar, sondai-aq kishigirim rý-taipalar túrinde búkil jer betine jaidy. Sondyqtan árbir adam óziniń shyqqan tegin, elin bilýi qajet. Alaida Allanyń aldynda adamdardyń eń qadirlisi – barlyq jaǵdaida tek asa uly Allaǵa boisunyp, kúnálardan saqtanǵan izgileri. A.Sadi. Bul aiatta násilshildikke de (rasizm M.Q.), ultsyzdyqqa da (internatsionalizm M.Q.) tyiym salynǵan. Qar: Ál-Mansi". Olarǵa «Jaqsylyqqa jarysýdy» paryz etti.
Uly Jaratýshy Alladan kelgen Qasietti Quran Kárim men Uly Atalarymyzdyń bizge qaldyrǵan ósieti osy. Elbasymyzdyń «jańǵyrtqysy» kelip otyrǵany da osy dúnie.
Elbasymyz aitqandai, shyn nietimizben «Rýhani jańǵyrýdy» kózdeitin bolsaq, rýdy jamandaýdy toqtatqanymyz jón bolady.
ULY JARATÝShY - ALLA OSY JOLDARDY OQYǴAN BARShAŃYZǴA IMAN BERGEI!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)