رۋحاني جاڭعىرۋ. رۋدى جامانداۋدى توقتاتاتىن مەزگٸل جەتتٸ

«قازاق رۋلارى - قازاق حالقىنىڭ نەگٸزٸن قۇراۋشى رۋ-تايپالار. بٸر اتادان ٶربٸگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

رۋ – اتا دەگەن سٶز (سينونيم), ياعني بٸر اتا بالالارىنىڭ ٶسٸپ, ٶنٸپ, كٶبەيٸپ  رۋعا اينالۋى. سوناۋ تٷپكٸردەگٸ ادام اتادان بەرٸ ۇرپاعىنىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن مەيٸرٸمدٸلٸگٸ مەن اۋىز بٸرلٸگٸ ٷشٸن جاساعان جاقسى ٸسٸمەن ۇرپاعىنا ٷلگٸ بولعان, جاپىراعى جايقالعان, الىپ بەيتەرەككە اينالىپ ەلٸن جاقسىلىققا جەتەلەگەن ۇلى ادامدار عانا رۋ اتىن يەمدەنگەن. اتام قازاقتىڭ رۋىڭ كٸم دەگەنٸ – سەنٸڭ ەلەم تانيتىن ەڭ ۇلى اتاڭنىڭ اتى كٸم دەگەنٸ.

تەك قانا «اس ٸشٸپ, اياق بوساتقاندار» جەنە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸنە قىزمەت جاساپ ۇرپاققا ٷلگٸ بولا الماعاندار رۋ اتىن يەمدەنە الماعان, يەمدەنە دە المايدى. ولاردىڭ رۋ دەگەن سٶزدەن زەرەلەرٸ كەتٸپ, قورقاتىن سەبەپتەرٸ وسىدان. رۋعا بٶلٸنۋ دەگەن سٶزدٸ شىعارىپ جٷرگەندەر دە سولار. رۋىن بٸلەتٸندەر مەن رۋ اتىن يەمدەنگەن اتاسىنىڭ حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ  ٷشٸن جاساعان ەرەن ەرلٸگٸن بٸلٸپ, سونى تٷيسٸنٸپ, سول ٷشٸن ماقتانا الاتىندار ەشقاشان رۋعا بٶلٸنبەيدٸ. ولار بٸرٸگەدٸ. بٸرٸكەندە دە ارالارىنان قىل ٶتپەستەي بولىپ بٸرٸگەدٸ. سەبەبٸ, ولار ۇلى اتالارىنىڭ نە ٷشٸن رۋ اتىن يەمدەنگەندەرٸن جاقسى بٸلٸپ, جاقىن تۋمالاستار بٸر-بٸرٸمەن قىز الىسپاي, قان تازالىعىن ساقتايتىن بولادى. رۋىن بٸلمەيتٸن جەنە ونىڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن زەردەلەي المايتىن تەكسٸزدەر عانا رۋدى جامانداپ, رۋعا بٶلەدٸ.

رۋ – «ر» جەنە «ۋ», بار جوعى ەكٸ دىبىس-تاڭبادان تۇرادى. ماعىناسى, ر – را (كٷن قۇدايى), راس (اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس (اباي)),  راحمەت (ريزاشىلىق بٸلدٸرۋ, «اللا رازى بولسىن!» العىس),  رە (رەسٸم), رۋ (اتا),  ياعني «ر» تاڭباسى «كٷن قۇدايى» دەپ وقىلادى جەنە ول سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا كٶپشە ماعىنا بەرۋ مەن بٸرگە بۇيرىق رايدا قولدانىلادى. مىسالى, «لار», «لەر», «دار», «دەر», «بار», «كٶر», «جٷر», «وتىر» «تۇر» ت.ت. ال «ۋ» – كەز-كەلگەن قيمىل ەرەكەتتٸڭ سوڭى, ياعني شىرقاپ شىعار شىڭى. مىسالى, «ۋ» ٸشسەڭ ٶلەسٸڭ, بارۋ, كەلۋ, كەتۋ, شىعۋ, توسۋ, كەسۋ, جەتۋ, بولۋ, ٶلۋ ت.ت.

رۋ دەگەن تٷبٸردەن تۋىندايتىن سٶزدەر:

رۋلى ەل – بٸر رۋلى ەل, از رۋلى ەل, كٶپ رۋلى ەل. بۇل بٸر اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەرٸدەن بارىپ قوسىلۋى. مىسالى, قازٸرگٸ قازاق ەلٸ باسىندا از (ەز) دەپ اتالعان بٸر رۋلى, از رۋلى, كەيٸننەن كٶبەيە كەلە كٶپ رۋلى ەلگە اينالىپ قاز (قازاق) دەپ اتالدى, بٷكٸل دٷنيە جٷزٸ ەلدەرٸنٸڭ بەرٸ وسىلاي دٷنيەگە كەلدٸ, ياعني اتام قازاقتىڭ بٸر رۋىنان تارادى.

رۋح – رۋ جەنە ۇق (نۇق) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. ادامعا جٸگەر بەرەتٸن تىلسىم كٷش, ياعني ادامزاتتى توپان سۋدان امان الىپ شىققان نۇق پايعامبار  اتامىزدىڭ رۋحى;

رۋحاني – رۋ, نۇق حان اتىن يەمدەنگەن اتالارىمىز سيياقتى جانىمىزدىڭ تازالىعى. «ي» - دىبىس-تاڭباسى ۇلى, بالاسى, جالعاسى (مىسالى, ياسساۋي, جٷگٸنەكي, شيرازي, فارابي, قاشقاري, بۋحاري, بيرۋني, بالاساعۇني, دۋلاتي, تارازي, مامي ت.ت.) جەنە زاماناۋي, ەدەبي, مەدەني, ساياسي, عىلىمي ت.ت. دەگەن سيياقتى, سونىڭ ٸشٸندە, نەمەسە سونىڭ ٸشٸنەن شىقتى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.

رۋلاس – اتالاس (تۋمالاس). ماعىناسى: رۋ, ۇل جەنە اس دەگەن ۇعىمداردىڭ باسىن قوسادى. رۋ – اتا (سينونيم), ۇلىمىز – ۇل, ال «اس» بارلىق جاقسى ادامي قاسيەتتٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا شىققان ادام, ياعني جاقسىلىققا جارىسىپ, ادامي قاسيەتتٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا شىققان قاس جاقسى (قاس بي, قاس باتىر, قاس مەرگەن, قاس شەشەن,  قاس جٷيرٸك ت.ت اتالارىڭنان تاراعان تۋمالاستارىڭنىڭ قاتارىندا بولۋ.  

رۋشىلدىق – جاماندىق پەن ازعىندىق اتاۋلىنىڭ بەرٸنەن قاشىپ, جاقسىلىققا جارىسۋشىلاردى قولداۋ. رۋ اتىن يەمدەنگەن بٸر اتانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا ازعىندىق پەن قىلمىس اتاۋلى مٷلدەم بولماعان, سول ٷشٸندە كٷنٸ كەشەگە دەيٸن قازاق قوعامى «ارامدى اۋزىنا الماعان, تٷرمە, زىندان سالماعان». سەبەبٸ, رۋلاستار (اتالاستار) اراسىندا بٸر-بٸرٸنە قىلمىستىق ەرەكەتتەر جاسايتىندار بولماعان.

رۋلىق – رۋعا تيەسٸلٸ رۋلىق (اتالىق) جٷيە, رۋلىق ۇران, رۋلىق تاڭبا, رۋلىق قورىم ت.ت.).

رۋنا –  جازۋ, دىبىستاردىڭ ەڭ العاش تاڭبالانۋى, باستاۋىن اتام قازاقتىڭ رۋلىق تاڭباسىنان الادى. رۋنا – رۋ جەنە انا دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى.

رۋبل (ورىس اقشاسى) – اتام قازاقتىڭ رۋىڭدى بٸل, رۋپي (ٷندٸ اقشاسى) – رۋ بي دەگەن سٶزٸنەن.

رۋل – باسقارۋ تەتٸگٸ, قازاقتىڭ رۋ جەنە ۇل دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزٸنەن تۇرادى. بالاماسى, ماشينانىڭ, كەمەنٸڭ, ۇشاقتىڭ ت.ت. رۋلٸ.

رۋم, رۋمىنييا, رۋعيلا, رۋت, رۋس, رۋداكي, رۋزا, رۋحييا, رۋسلان ت.ت. – ادام جەنە ەل ەسٸمدەرٸ.

بٷكٸل ەلەمدەگٸ ەلدەر مەن مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸ  باستاۋىن اتام قازاقتىڭ «بٸر رۋلى ەلٸنەن» الادى.

وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى, جەبرەيلەردٸڭ ىقپالىمەن ورىستار ٶزدەرٸن رۋس,  رۋسسييا, سۋ پەرٸلەرٸن رۋسالكا دەپ اتادى. ولار ەجەلدە رۋس دەپ اتالماعان, ورىس دەپ اتالعان. باتىستىقتاردىڭ «مايل رۋ (mail.ru)» دەگەندەرٸ «رۋىمنىڭ ادرەسٸ» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ولاردىڭ ٷنەمٸ رۋدى جامانداپ, قازاق حالقىن رۋدىڭ «اۆتورلىق قۇقىعىنان» اجىراتۋعا بارىن سالىپ جانتالاسىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. تۋرا باياعى قازاق  دەگەن ەل اتىمىزدان بٸزدٸ اجىراتۋعا بارىن سالىپ, تٶرت جٷز جىل بويى بٸرەسە كيرگيز, بٸرەسە كايساك, بٸرەسە ەكەۋٸندە قوسارلاپ «كيرگيز-كايساكي» دەپ جازعاندارى سيياقتى. ناۋرىز مەرەكەمٸزدٸ 70 جىل بويى تويلاتپاي قويعاندارى سيياقتى. تٸلٸمٸز بەن دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە تىيىم سالعاندارى سيياقتى. اتا تاريحتان اجىراتۋ ٷشٸن ەلٸپپەمٸزدٸ جويعاندارى سيياقتى (ون جىلدا ەكٸ رەت اۋىستىرعان, تاعى اۋىستىرعالى جاتىرمىز).

بٷگٸنگٸ كەيبٸر «بٸلگٸشتەردٸڭ» اتالارىمىزدىڭ اتتارىن ۇمىتساق, «رۋشىل بولمايمىز» دەگەندەرٸ  ەشقانداي اقىلعا سيمايدى. تەگٸمٸزدٸ (رۋىمىزدى) ۇمىتقاننان جەتٸستٸككە جەتسەك, قالعان ۇلتتارعا قارا كٶرسەتپەي كەتەتٸن ۋاقىتىمىز بولدى. ال, بٸز بولساق كٷن وزعان سايىن «رۋشىل بولمايمىز دەپ ازعىندىقتىڭ باتپاعىنا بەلشەمٸزدەن باتىپ» بارامىز. مىسالى:

- جاقىندا عانا 31 كانال جاڭالىقتارىنان ەلٸمٸزدە 500 000-عا جۋىق جالعىز باستى انا بار ەكەنٸن جارييالادى. ەرقايسىسىندا ورتا ەسەپپەن ەكٸ بالا بار دەپ ەسەپتەسەك, ەلٸمٸزدە بٸر ميلليون جەتٸم بالا ٶسٸپ جاتىر. 

- قازاقستانداعى قىزداردىڭ ەرتە جٷكتٸلٸگٸ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا 6 ەسەگە جيٸ كەزدەسەدٸ. بۇل تۋرالى بۇۇ حالىقتى قونىستاندىرۋ قورى باعدارلاماسىنىڭ (يۋنفپا) قازاقستانداعى ٷيلەستٸرۋشٸسٸ عازيزا مولداقۇلوۆا مەلٸم ەتتٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.

-  بويجەتكەن قىزدارىمىزدىڭ جالاڭاش تەنٸن, سۇلۋلىعىن, كٶركٸن بەيگەگە سالعان "ارۋلار سايىسى" دەيتٸن جەكسۇرىن بايقاۋسىماق قاي اتا-بابامىزدان قالعان دەستٷر ەدٸ? نە ٷشٸن, كٸم ٷشٸن ارۋلارىمىزدىڭ تەنٸن  جالاڭاشتاپ «ساحناعا (كٶرمەگە)» شىعاردىق? ساتۋ ٷشٸن بە?

-  تەۋەلسٸزدٸك باسىندا قازاقستان حالقى 18 ملن. ەدٸ. ەلٸ سول 18 ملن-بىز. مىنا كٶرشٸ ٶزبەكتەر 19 ملن. ەدٸ, قازٸر ولار 32 ملن-عا جەتٸپ وتىر. نەندەي سەبەپتەرمەن ٶسپەي وتىرمىز? ەلباسىمىزدىڭ 20 ملن-عا جەتۋگە تيٸسپٸز دەگەن تاپسىرماسىن نەگە ورىندامادىق?

-  25 جىلدا ەلٸمٸزدە تٶرت ميلليون تٷسٸك تاستالعان. تٶرت ملن. سەبيدٸڭ وبالى كٸمگە?

-  ٶتكەن 2016 جىلدىڭ قىرقۋيەك ايىندا جەتٸنشٸ كانالدان قازاقستان بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ ٸشٸنەن اجىراسۋ بويىنشا ونىنشى ورىندى يەمدەنەتٸنٸن حابارلادى. سوندا باتىستىق «دەموكراتييا» مەن «گەندەردٸك ساياساتىنىڭ» بٸزدٸ شىعارعان شىڭى وسى ما?

-   قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا 700 000 كەرٸ قىز بەن 350 000 سٷربويداق بار ەكەن. ٷكٸمەت پەن پارلامەنت قايدا قاراپ وتىر? مۇنىڭ الدىن الۋ وڭايدىڭ وڭايى ەمەس پە? بار-جوعى بويداق سالىقتى ەسەلەپ كٶتەرٸپ, سودان تٷسكەن اقشاعا جاستاردىڭ باسپانا مەسەلەسٸن شەشٸپ, مۇرنىنا وتباسى, بالا-شاعا تەربيەسٸ دەگەن  سٶزدەردٸڭ يٸسٸ بارمايتىن سٷر بويداقتاردىڭ جوعارعى بيلٸككە ارالاسۋىنا شەكتەۋ قويساڭ بولدى.

- قازاق-قازاق بولعالى ٶمٸردە بولماعان «تٸرلٸك» جاساپ, بالالارىمىزدى شەتەل اسىرىپ وتىرمىز. "قازاقستاننان شەتەل ازاماتتارى اسىراپ العان (ەشەيٸن بەرٸلمەگەن بولار)  بالالاردىڭ جالپى سانى 8 805-كە جەتتٸ. بۇل تۋرالى «قازاقپاراتتىڭ»رەسمي ساۋالىنا قر بعم بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتٸ جولداعان جاۋاپتا حابارلاندى. (10.10.2016 جىلى «ۇلت كز» (http://ult.kz/post/elimizden-shetel-azamattary-asyrap-algan-balalardyn-zhalpy-sany-8-805-ke-zhetti) گازەتٸندە جارىق كٶرگەن).

- ٶمٸرٸمٸزدە ەستٸمەگەن "گەي" دەي مە, لەسبي" دەي مە, «جەڭٸل جٷرٸستٸلەر» دەي مە سونداي پەلەلەردٸ قاپتاتىپ, تٸپتٸ ايتۋ تٷگٸلٸ ويلاۋدىڭ ٶزٸ ۇيات قۇرمانعازى مەن پۋشكيندٸ سٷيٸستٸرٸپ قويعانىمىزدى قالاي تٷسٸنەمٸز? ەركەكتٸ ەركەككە, قىزدى قىزعا ٷيلەندٸرٸپ ونى اشىق جارنامالاپ جاتقانىمىز قالاي?

مۇنداي ازعىندىقتىڭ مىسالدارىن ەلٸ دە كٶپتەپ تٸزە بەرۋگە بولار. جارايدى وسىمەن دوعارايىن.

ٷش جٷز جىلعا جۋىق باسىندا پاتشالىق, كەيٸننەن كەڭەستٸك قىزىل  بيلٸك قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنە, تٸلٸ مەن دٸنٸنە, سالتى مەن دەستٷرٸنە, ەدەتتەرٸ مەن عۇرىپتارىنا بارىنشا جاۋ بولىپ, تامىرىنا بالتا شابۋعا تىرىستى. قاراپايىم قاعيدا, دۇشپانى جەك كٶرگەن دٷنيە سول ەلدٸڭ باعا جەتپەس اسىلى بولىپ تابىلادى. دەمەك, جاۋلارىمىز بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان نەنٸ كٶرگٸسٸ كەلمەسە, بٸز ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان سولاردىڭ بەرٸن تٷگەندەپ ورىن-ورىندارىنا قويۋىمىز كەرەك.

«رۋ شەجٸرەسٸن بٸلۋ – ساحارا تٶسٸندە كٶشٸپ-قونعان قازاقتار ٷشٸن ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸك. قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق, جٷزدٸك-قاۋىمداستىق بٸرتۇتاس بٸتٸمٸ عاسىرلار بويى «بٷكٸل قازاق – بٸر اتانىڭ ۇرپاعى, بٸر تامىردىڭ بۇتاعى» دەگەن ۇستانىم بويىنشا ٶسٸپ-ٶركەندەپ وتىرعان»  (قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نازارباي نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى).

         «اتاسى (رۋى م.ق.) الىس بولعانمەن,

         جاميعي قازاق بٸر تۋعان» (بازار جىراۋ. (1842-1911).

«ەي, ادامدار! نەگٸزٸندە, بٸز سەندەردٸ بٸر ەر جەنە بٸر ەيەلدەن جاراتتىق, ەرٸ سەندەردٸ بٸر-بٸرلەرٸڭدٸ تانىپ, بٸلۋلەرٸڭ ٷشٸن حالىقتار مەن رۋلار ەتٸپ جاسادىق» (قۇران كەرٸم. ەل-حۋجۋرات سٷرەسٸ. 13 ايات).

تەپسٸر: اسا ۇلى اللا ادام بالاسىنىڭ شىعۋ تەگٸ, تٷبٸ بٸر ەكەندٸگٸن بايان ەتتٸ. بٷكٸل ادامزات ادام اتا, وعان اللانىڭ سەلەمٸ بولسىن جەنە اۋا انادان تارايدى. اللا ولاردان كٶپ ادامدار تاراتىپ, ولاردى بٸر-بٸرلەرٸن تانۋى ٷشٸن ٷلكەن حالىقتار, سونداي-اق كٸشٸگٸرٸم رۋ-تايپالار تٷرٸندە بٷكٸل جەر بەتٸنە جايدى. سوندىقتان ەربٸر ادام ٶزٸنٸڭ شىققان تەگٸن, ەلٸن بٸلۋٸ قاجەت. الايدا اللانىڭ الدىندا ادامداردىڭ ەڭ قادٸرلٸسٸ – بارلىق جاعدايدا تەك اسا ۇلى اللاعا بويسۇنىپ, كٷنەلاردان ساقتانعان ٸزگٸلەرٸ. ا.سادي. بۇل اياتتا نەسٸلشٸلدٸككە دە (راسيزم م.ق.), ۇلتسىزدىققا دا (ينتەرناتسيوناليزم م.ق.) تىيىم سالىنعان. قار: ەل-مانسي". ولارعا «جاقسىلىققا جارىسۋدى» پارىز ەتتٸ.

ۇلى جاراتۋشى اللادان كەلگەن قاسيەتتٸ قۇران كەرٸم مەن ۇلى اتالارىمىزدىڭ بٸزگە قالدىرعان ٶسيەتٸ وسى. ەلباسىمىزدىڭ «جاڭعىرتقىسى» كەلٸپ وتىرعانى دا وسى دٷنيە.

ەلباسىمىز ايتقانداي, شىن نيەتٸمٸزبەن «رۋحاني جاڭعىرۋدى» كٶزدەيتٸن بولساق, رۋدى جامانداۋدى توقتاتقانىمىز جٶن بولادى.

ۇلى جاراتۋشى - اللا وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا يمان بەرگەي!

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى