«Rýhani jańǵyrý: Bolashaqqa baǵdar» atty Elbasymyzdyń ulttyq baǵdarlamasyna sáikes, ulttyq múdde turǵysynan birinshi Alla dep, ekinshi «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltender» jaily zertteý eńbegimdi Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynǵandy jón kórdim:
Kúni búgingi deiin álem tarihshylarynyń da, qazaq tarihshylarynyń da máni men maǵynasy jóninde bir toqtamǵa kele almai júrgen sózi - Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten. Áńgimemizdiń basyn solardyń sózinen bastaiyq: 1. «Ǵaiyperen qyryq shilten – arabtyń, kóne túrkiniń jáne parsynyń sózderinen quralǵan ǵajap tirkes. Arabtyń «ǵaiyby» «joq bolyp ketý», «kózden tasalaný» degen maǵynalarda jumsalady. «Shilten» parsy tilinde «qyryq tán nemese qyryq dene» degen uǵymdy bildiredi. Buǵan qosa, mynadai da dini joramaldar bar. Jalpy, áýlieliktiń jeti satysy bar. Onyń eń joǵarǵysy – qutyp, ekinshi satysy – árýaqýl mýqaddas, úshinshi satysy – Ǵaiyperen qyryq shilten bolyp sanalady. Qyryq shiltenniń quramynda qyryq áýlie bolady. Áýlielerdiń ulyqtary Ǵaiyperen qyryq shiltenmen birigip, Jaratqandy ulyqtap namaz oqidy eken» (Ýikipediia).
Ýáj: Qazaqtyń Atam zamannan bergi kúndelikti qoldanysta júrgen óz sózderin óziniki dep, aitýǵa da bilimderi jetpegen. Sizderden eshkim bul sózderdiń parsysha, arabsha aýdarmasyn suraǵan joq. Olai bolsa, qazaqtyń barlyq kieli sózderiniń aýdarmasyn berińizder?
2. «Kóshpeli halyqtardyń batyrlary pir tutyp, syiynatyn islamǵa deiingi kóne rýhtardyń biri - Ǵaiyp eren, qyryq shilten. Kóne nanym boiynsha kózge kórinbeitin, shilten dep atalatyn qyryq nókeri bar adamdarǵa kómektesip júretin rýh» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan).
Ýáj: Uly Atalarymyzdyń rýhy (arýaǵy) dep ataýǵa bilimderi jetpegen.
3. «Ǵaiyp eren - musylmandar arasynda sopylyq ilim yqpalymen taraǵan túsinik boiynsha, erekshe qasietterge qol jetkizgen áýlieler. Qazaq folklorynyń keiipkerleri ádette Qudaimen qosa "Ǵaiyp eren, qyryq shilten", "Ǵaýsyl- ǵias", t.b. áýlie-pirlerdi rýhani kómekke shaqyrady. Mysaly, "Alpamys batyr" eposynda áýlielerdiń keremeti
"Sol ýaqytta batyrǵa,
Atsa, myltyq ótpedi,
Shapsa, qylysh kespedi —
Ǵaiyp eren, qyryq shilten,
Qoltyqtan súiep, demedi" dep jyrlanady. Bul túsiniktiń túp-tórkini sopylyq ilimde jatyr. Ol boiynsha dúniede áýlieler ierarhiiasy bar. Solar arqyly Alla taǵala jer betine bilik júrgizip, adamzatty jetildirýge yqpal etip otyrady. Olar rýhani bilikke kóterilip, qupiia zańdylyqty igergen. Áýlielerdiń ár tobynyń óz qyzmeti, tapsyrmasy bolady. Ǵaiyp erenge jatatyn áýlieler kóbinese ózderiniń qupiialaryn kópshilikten jasyryn ustaidy. Ǵaiyp erenniń negizgi sipaty jáne maqsaty — janashyrlyq tanytyp, adamdarǵa árqashan kómekke kelý, rýhani jolǵa túskenderge jol siltep, bata berý, jolaýshyǵa, qysylǵan adamǵa qol ushyn berý, t.b. Qydyr (Hizr) da Ǵaiyp erenge, onyń ishindegi qyryq shiltenge (abdal) jatady. Qazaqta "qyryqtyń biri - Qydyr" degen sóz bar. Qydyr - qyryq shiltendi basqaratyn keiipker bolýy da múmkin. Buqaralyq sanada bul túsinik óndelip, kórkemdik qiialǵa ulasyp jatatynyna qaramastan, islam oishyldary (mys.: ibn Arabi) Ǵaiyp eren ideiasyn jokqa shyǵarmaǵan» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan).
4. «Ǵaiyperen qyryq shilten dini – kózge kórinbei kelip, qysylǵan shaqta demeý beretin pir» (Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi).
5. «Ǵaiyp eren qyryq shilten - dini. Musylmandardy jebep, qoldap júretin, kózge kórinbeitin kieli beineler» (I. Keńesbaev. «Frazeologiialyq sózdik» 177 bet).
6. «Qyzyr, Iliias, Qyryq shilten. Balama meniń nazar sal. (Qyz Jibek).
7. «Áýlie arýaq kóterip, Ǵaiyp eren, qyryq shilten qorǵasyn» (Bata).
8. «Ǵaiyp eren - Qyryq shiltenniń bireýi dep,
Keń oily kemeńgerler mejegen-di» (Shońbai Jubanuly).
9. «Ǵaiyp eren qyryq shilten» týraly áńgimeler qupiia qubylystardyń biri (Á. Qabaev).
Ýáj: Ata-babamyzdyń shynaiy tarihyn sopylyq ilim turǵysynan zerttegen jandarǵa eshqandai qupiiasy joq.
10. «Ǵaiyp eren qyryq shiltenniń tikelei ómirge kelýine ál-Farabidiń teteles zamandasy arabtyń asa kórnekti ǵulamasy ál-Gazali sebepshi bolypty: «Ǵaiyp eren – (ǵaiyp iren) maǵynasy, shyǵý tarihy tipti kúńgirt. Ol on úsh-on tórt jasynda Indiiadan arab elderine bilim izdep shyǵady. Ákesi bir soǵys kezinde Indiiaǵa qashyp barǵan arab eken. Arabiiany óz otanym dep esepteidi. Jolda kerýeni qyryq qaraqshyǵa jolyǵady. Aqsha talap etedi. Kerýendegiler aqshasyn jasyrady, ál-Gazali bir tiynyn qaldyrmai, qaltasynan shyǵaryp beredi. Tańyrqap sebebin suraidy. Anam: «Qudaidan qoryq, adam balasyna qiianat jasama, ótirik aitpa, adaldan mal tap» – degen. «Ósietin oryndap turmyn» – deidi. Bul sóz qaraqshylarǵa qatty áser etedi. «Myna qarshadai bala tegin bolmaýy kerek. Biz qudaidan qoryqpaimyz, adamdarǵa qiianat jasaimyz, ómir boiy ótirik aityp, aramnan mal taýyp júrmiz. Kishkentai bala qurly bola almadyq-aý» – dep, ózara kúńkildesedi. Bári aqyldasa kelip, ál-Gazaliden bata suraidy. Batasy qolma-qol qabyl bolady. Kerýendegilerdiń kóz aldynda álgi qaraqshylar qus siiaqty pyr etip ushyp ketedi. Sodan bastap «ǵaiyp eren qyryq shilten» atanady. Oqiǵanyń bolǵanyna myń jyl tola qoiǵan joq» («Jas alash» gazeti 1991. 21 jeltoqsan).
Ýáj: Birinshiden, Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenderdiń dúniege kelýi Ál-Farabi (870-950) zamanynan san myńdaǵan jyldar ári de bolǵan. Sebebi, eń kóne jyrlar: qazaqtyń «Alpamys batyr», qyrǵyzdyń «Manas» jyrynda Qyryq Shiltenderdiń batyrlardy únemi qoldap júretinderi aitylady.
Ekinshiden, «Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten» ataýynyń bulai dúniege kelýi esh aqylǵa simaidy.
11. «Ǵaiyp iren» – jabaiy ań degen uǵymdy bildiredi. Keiin osy pikirin anyqtap qaiberen (qaiyp eren) qabannan basqa eti jeýge keletin jabaiy ańdardyń jalpy ataýy. ...Shilten – sanadan tysqary kúshke ie, kózge kórinbei adamdar arasynda ómir súretin tirshilik iesi» (K.K. Iýdahin. Sovetskii tiýrkolog, doktor fil. naýk, akademik. «Kirgizcha-orýscha sózlýk», Frýnze, 1965, str. 960; [140, b.171-176]).
Ýáj: Netken «daryn», netken «bilimdilik» deseńizshi! Uly Atalarymyzdyń arýaǵyn jabaiy ańdarǵa telip jibergen. Adam da sana bolatynynyn, ańda sana bolmaitynynyn da ajyratýǵa aqyly jetpegen.
12. «Qyrǵyz tilinde «qyryq shilten» («chilten» parsy sózi; maǵynasy-kózge kórinbeitin maqulyq») degen sóz bar; bu da dini uǵymmen bailanysty shyqqan sóz: «adamdardyń arasynda kózge kórinbei júretin iri alyp maqulyq» (I.Keńesbaev, filologiia ǵylymynyń doktory, professor).
Ýáj: K.K.Iýdahinnen de asyp túsip, «Qyryq Shiltendi» parsyǵa telip, atalarymyzdyń arýaǵynyń atyna «maqulyq» degen qazaqtaǵy eń jaman qorlaý sózdi qoldanyp otyr. Olai bolsa qazaq sózderiniń bárin qoldanystan shyǵaryp, qazaqtyń barlyq kieli sózderiniń aýdarmasyn ǵana qoldaný kerek bolatynyna bilimi jetpegen.
13. «Shilten parsy tilinen engen sóz, ol eki túbirden qurylǵan shil – ten. Shil parsy tilinde chil túrinde aitylyp, «qyryq» degen uǵymdy bildiredi. Ten ton bolyp aitylǵan, qazaq tilinde dara jumsalǵanda tán qalpynda aitylady, parsylarda chilton (qyryq tán) «kórinbeitin qyryq qoldaýshy» retinde túsindiriledi. (Z.H. Gýlamov. Chil sýzinning kýldonishi va maǵynalary//Ýzbek chevalary leksikasy. Toshkent, 1966).
Ýáj: Bul jerde Bizge ózbek ǵalymynyń tujyrymyn basshylyqqa alýǵa múldem bolmaidy. Sebebi, olardyń bul sózderdi parsy tilinen alýlary ábden múmkin. Ózbek tili bizden góri parsyǵa jaqyn til.
14. «Tórt túliktiń piri - saqtaýshy kiesi retinde halyq uǵymynda Oisyl qara, Qambar ata, Jylqyshy ata, Shekshek ata, Shopan ata, Zeńgi baba atalýdan tys, adamdar úshin batyrlar piri – Ǵaiyp eren qyryq shilten, qut-bereke piri – Qydyr, temir ustanyń piri – Dáýit, qaiyqshynyń piri – Úbbi, oshaq iesi – Ot ana, besik piri – Umai ana, erkekter piri – Zákáriia, áielder piri – Bibi Bátima t.b ataýlar bolady» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Sóz reti kelgesin aita keteiin. Berilgen túsinik qate. Pir – degen sózdiń túpki maǵynasy tek qana «saqtaýshy kie» emes, birinshi úiretýshi ustaz (atasy) degen maǵyna beredi, iaǵni búgingishe aitqanda «avtor». Pir menen Bir sinonim. Bir – birinshi, Pir – birinshi úiretýshi ustaz.
15. «Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten – túrki tildes halyqtardyń birqatarynyń aýyz ádebietinde kezdesetin jumbaq keiipker». (Nazarbek Baijigitov).
Ýáj: Sopylyq ilimdi zerttegen jáne Ana tilimizdiń qoldaný aiasyn biletin jandarǵa bul jerde eshqandai jumbaq joq.
16. «Eren ǵaiyp qyryq shilten - musylman túrkiler (qazaq, ózbek, qaraqalpaq, qyrǵyz, t.b. mifologiiasyndaǵy kózge kórinbeitin, rýh sipatyna ie tiri pendeler (pirler). Qalyptasqan anyqtama boiynsha, olar ǵalamdy bileitin 40 qudiretti áýlie. Mundaǵy"ǵaiyp" sózi "kózge kórinbeitin" degendi, "shilten" (parsy tilindegi chil - "kyryq", ton -"tiri pende") "qyryq jan/pende" degendi bildiredi, osy sóz túrki tilindegi "qyryq" sózi arqyly qaitalanady ("qyryq shilten"). Al "eren" sóziniń parsylyq emes, túrkilik qainary jónindegi áńgimemiz bólek (aldaǵy maqalalardyń birinde qarastyratyn bolamyn). Ázirge osy "shiltender" beinesiniń ishki ierarhiiasy haqyndaǵy qalyptasqan túsinikter týraly ǵana aitar bolsam, sopylyq mifologiiadaǵy "irender" kórinbeitin rýhtar birneshe saty-dárejede kórsetilgen: tómengi satyny (qatardy) "shiltender" quraidy, olardan joǵary satyda "paftan" delinetin jeti rýh, olardan joǵaryrak satyda "estan" dep atalatyn úsh rýh, eń joǵaryda - "gaýs" dep atalatyn jalǵyz rýh bolady. "Qyz Jibek" eposyndaǵy:
Jazataiym súrinse,
Ǵaýys, ǵaias, qyryq shilten,
Bahaýtdin, qolyńa al, - degen joldardaǵy "ǵaýys" pen "qyryq shilten" - osy erender (irender) ierarhiiasynyń joǵarǵy jáne tómengi satylarynyń keiipkerleri bolyp tabylady. Bul úsh ierarhiialyq saty qisyny boiynsha, shiltenderdiń jeti satylyq ierarhiiasy da bar, olar: 1) Qutb (bireý), 2) Ǵaýys (úsheý), 3) Abdal (jeteý), 4) Aýtat (qyryq), 5) Nuhiba, 6) Nýdjiba, 7) Arýah ýl-Mýhaddas. Tek osylardyń (shilten, paftan, estan, gaýs, kutb, t.b.) barlyǵynyń da "iren" dep atalýyn parsylyq "iaran" sózimen bailanystyrýdyń jóni joq siiaqty; bailanystyryla qalǵannyń ózinde de bul - ekinshi, týyndy túsinik bolmaq; "eren" beinesiniń túpki negizi túrkilerde jatyr "Qutb" sóziniń poliýs ataýy ekendigin eskersek, onyń kindik núkteniń, iaǵni Nur bulaǵynyń ataýy bolýy túsinikti bolyp shyǵady, sondyqtan ekinshi nusqany durysyraq-aý dep topshylaýǵa bolady. Al jalpy sopylyq miftik beineniń óz sipaty qandai? Erenderdiń ierarhiiasynyń bolýy, olardyń kózge kórinbeýi, epostyq qaharmandarǵa qoldaý kórsetip, qamqorlyq jasaýy olardy "Ilki Tór" keltirimimen bailanysty ete alady. Iaǵni bizder, taǵy da – Ilki Tórdi (nemese Tóretamdy) kúzetetin, qorityn, onyń erkin (doktrinasyn) adamzat arasynan shyqqan tańdaýly pendelerge jetkizip turatyn qorýshylardy (hraniteli) kórip otyrmyz. Bul turǵyda, Qutb - Ilki Tórdiń (Tóretamnyń) bas qorýshysy nemese iesi bolyp shyǵady, ol Ilki Tórdiń óz kindigin, bastaýyn simvoldai alady. Al ǵaýystar, abdaldar, aýtattar nemese estandar, paftandar, shiltender tiisinshe, birinshi (ishki), ekinshi (ortańǵy), úshinshi (syrtky) qorshaýdy (sharbaqty, qaqpany) kúzetýshi qorýshylar. Shiltender – erenderge qaraǵanda eń jaqyn ornalasqan bolyp shyǵady da, adamdarmen qarym-qatynas ornatý qyzmeti kóbine kóp osylardyń sybaǵasyna tiedi. Shiltenderdiń adam keipine (kóbinese kedeidiń, ainaladaǵy jurt "sorly", "bishara", "paqyr" dep eseptegen pende keipine) enip, adamdardyń arasynda ómir súre alýy da, eger olardyń bireýi óle qalsa (?), onyń ornyna laiyqty adamdardyń birin sailaýy týraly túsinikter de shiltenderdiń "shekaralyq ornalasýyna" bailanysty. Bastapqy "Kishi júz" uǵymynyń jai-japsary da osy shiltendermen qarailas. Shiltender, máselen qazaqtar men ózbekterdiń túsinigi boiynsha, adamdar bara almaityn, iaǵni bul jalǵannyń pendesi úshin joly jabyq, teńiz ortasyndaǵy aralda ómir súredi. Munyń ózi "Ilki Tóp" sekildi ornalasqan jabyq keńistikti nemese nysandy kórsetedi, "Qobylandy" jyrynyń bir nusqasyndaǵy "tórtkúl" dep "teńiz/dariia ortasyndaǵy araldy" eseptegendigin eske túsirsek, osyndaǵy araldyń da is júzinde tórtkúl, iaǵni kvadrat (sharshy) pishindi keńistik ekendigin topshylaýǵa bolady. Bul jerde de "úsh qiian", "úsh sharbaqty kent", "úsh júz" sekildi keńistikti kórýge bolady (S.Qondybai «Ǵaiyp Eren, Qyryq Shilten»).
Ýáj: Sóz joq. Maqala da «Ǵaiyp Eren qyryq Shilten» ataýynyń sopylyq ilimge qatystylyǵy tiianaqty zerttelgen. Ǵalymnyń tek qana qazaqtyń shilde (qyryq kún shilde) degen sózinen týyndaǵan Shiltendi parsyǵa aparyp teligenine esh kelisýge bolmaidy. Sebebi, qazaqtyń taýyǵy parsydan buryn shaqyrǵan.
17. «Ǵaiyp eren qyryq shilten sózi bir emes úsh tilden quralǵan tirkes. Atap aitar bolsaq, «ǵaiyp» arab tilinen alynǵan «joq bolý», «kózden tasa bolý» degen maǵynada, «eren» sózi kóne túrki tilinen alynǵan «er» sózi, al «shilten» bolsa, parsy tilinen aýdarǵanda «qyryq tán nemese qyryq dene» degen uǵymǵa saiady». (http://el.kz/kz/news/tugan-zher/gaiip_eren_kirik_shilte).
Ýáj: Sonda qalai? Qazaq-qazaq bolǵaly beri ózderi sóz jasai almai, tek qana kórshi elder sóziniń aýdarmasyn qoldanyp kelgen be? Olai bolsa, álemdegi eń sózdik qory kóp qazaqtyń Ana tili qaidan shyqty? Olardyń sózdik qory sonshalyqty bai bolsa, nege qazaqtar emin-erkin qoldanatyn aqyndar aitysyn meńgere almaǵan? Demek, bári kerisinshe bolǵan.
Osy bir saryndas óz sózimizdi ózgege teligen tizimdi áli de kóptep jalǵastyra berýge ábden bolady.
«Ǵaiyp Eren Qyryq shilten» jaily qazirgi tarihshylardyń zertteý qorytyndylary men túsinikteriniń uzyn yrǵasy osyndai.
Jalpy qazaqtyń sózdik qorynda qazirgi urpaq maǵynasyn tolyq túsine bermeitin osyndai sóz tirkesteri barshylyq. Mysaly, «Baba Túkti Shashty Áziz», «Qalyń Arbat», «Qarǵa boily Qaz Týǵan», «Kerqula atty Kendebai», «Qara qasqa atty Qambar bek» t.t.
Kelińiz! Ana tilimizdiń qoldaný aiasyna sai birge saraptama jasap kórelik:
- Ózderińiz kórip otyrǵandai «Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten» bir adamnyń aty emes, jiyntyq esim jáne barlyǵy da taza qazaqi sózder. Dálel me? Tyńdap kórińiz?
Qazaq dalasyndaǵy eń kóne jyr «Alpamys batyr» dastany. Jyrdyń saryny, ondaǵy oqiǵalar jelisi, jer-sý men adam attary zer salyp oqyǵan jandy myńdaǵan jyldar áridegi Qazaq dalasynyń bir pushpaǵy «360 áýlieli Kieli Mańǵystaýǵa» jeteleidi. Áńgimemizdi osy jyrmen bastaiyq:
Alǵashqyda asyp-sasqanmen, áp sátte es jiyp úlgergen qalmaq qoly jaýynyń jalǵyz ekenin kórip, sadaqpen atyp almaq bolǵan. Sol nietpen tus-tustan atylǵan myń san jebe kúnniń kózin kórsetpei jiberdi. Ǵajaptyń keremeti osy sát kóringen. Jańaǵy myń san jebe jańbyrdai jaýyp, Alpamysqa shyp-shyp tigenimen, denesine syzat ta túsire almastan keiin sharpydy. Munyń syry — Alpamys batyr kámil pirlerge syiynyp jaýǵa jalǵyz umtylǵanda, Ǵaiyp-eren qyryq shiltender tiri janǵa kórinbei kelip, jas batyrdy qorǵaýyna alǵan edi.
«Qalmaqtar atqan qalyń oq
Jańbyrdai bolyp tiedi.
Eti túgil balanyń
Terisine kirmedi
Ǵaiyp-eren qyryq shilten.
Balany qoldap demedi.
Mundai jaǵdai jyrdyń birneshe jerinde qaitalanady.
...Ǵaiyp-eren, qyryq shilten
Qylyshty qoldan qaǵady.
...Ǵaiyp-eren qyryq shilten
Balany jolda ustady.
...Ǵaiyp-eren qyryq shilten,
Kóterdi jerden qaýǵalap.
...Ǵaiyp-eren pirlerim,
Bul báleden óziń qaq» (Alpamys batyr). Mine osylaisha, jyrdyń ón boiynda Alpamys batyr Ǵaiyp-Eren Qyryq Shilten – pirlerge jalbarynyp kómek suraidy. Pirleri Alpamysty únemi qamqorlyǵyna alyp júredi. Demek, «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenniń» bastaýy beride emes, óte áride jatyr. Osynyń ózi-aq «Ǵaiypty» arabqa, «Shiltendi» parsyǵa, «Erendi» kóne túrki tiline telip júrgenderdiń tujyrymyn túgeldei joqqa shyǵarady. Áiteýir abyroi bolǵanda, qazaqtyń «qyryq» degen sózine bóten ie taba almapty.
Endi osy sóz tizbekterindegi ár sózge arnaiy saraptama jasaiyq:
Ǵaiyp – ǵaiyp boldy, kózden ǵaiyp boldy. Joq boldy, úshti-kúili joǵaldy. Men de daiyn turamyn, - deidi de, ǵaiyp bolady («Qaz. Ertegileri»).
Ǵaiyp – joq, jasyryn, qiiali, boljaldy is. Ǵaiyptan – qapelimde, kenetten (Ǵaiyp boldy – ushty-kúili joq boldy). (Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi).
«Ǵaiyp, ǵaiyp bolý, ǵaiypana (dini), ǵaiyppir (dini). (Orfografiialyq sózdik).
«Didar ǵaiyp, Ajal ǵaiyp, Qonaq ta,
Úsh ǵaiyp bar ómir degen jolaqta» (Ótegen Oralbaiuly «Tańǵy samal táńirińniń sálemi»). Úsheýi de oilamaǵan, kútpegen jerden keledi.
«Boljaituǵyn ǵaiyptan jeti kóz joq» (M.J.Kópeev).
«Ǵaiyp» arab tilinen tárjimalaǵanda «joq bolyp ketý», «kózden tasalaný» degen maǵyna beredi». (A. Musabekqyzy).
Ýáj: «Ǵaiyp» qazaq tiliniń qoldanysynda ejelden bar sóz. Ony ózge tilden tárjimalaýdyń túkke de qajeti joq.
«Ǵaiyptan týý motivi. Álemdik folklordyń siýjetine keń, tereń ornyqqan motivterdiń biri – keiipkerdiń ǵaiyptan týýy. Ǵaiyptan týý motivi barlyq folklorlyq qaharmannyń ǵumyrnamalyq baianynda turaqty oryn alyp, kóne mifterde, dini ápsanalarda, batyrlyq jáne ǵashyqtyq jyrlarda, ertegilerde, ańyzdarda da kezdesedi.
Ǵaiyptan týý motivindegi kóne túsinikter qaharmannyń jai qarapaiym kisilerden tegi bólek jan ekenin kórsetýge umtylsa, feodaldyq qoǵam tusynda somdalǵan qaharmandardyń beinesinde taptyq qoǵamda bilik úshin júrgen saiasi talas-tartystyń, kúrestiń shyndyǵy kórkem beinelengen. Bul kórinisterge halyqtyń tegi asyl, ádiletti bileýshiden úlken jaqsy ister kútken arman-ańsarlary ornyqqan (A.A.Ábsadyqov).
Ýáj: Ǵaiyptan týý motivin búkil álemdik folklor moiyndaǵan bolsa, onda onyń solai bolǵany. Sebebi, jalǵan sózdi eshkimge zorlap, tańyp moiyndata almaimyz. «Ótirik órge júzbeidi».
«Parsylyq ǵaiybana qazaq tiliniń zańdylyǵyna beiimdelgen, birneshe varianty bolǵanǵa uqsaidy: qaibana, qaimana, qaiýana, ǵaiyp «belgisiz, joq jerden paida bolý» i formy narechiia – ano. Ǵaiyp – qazaqta jeke dara qoldanylady: ǵaiyptan paida bolý, Ǵaiyp – eren, Qyryq shilten – «ańyzdyq tulǵa» dám ǵaiyp, didar-ǵaiyp – «as penen dostardyń kútpegen jerden aldyńnan shyǵýy jáne basqalar. Demek, Bizdiń bul sózderdi túsinbei júrgen sebebimiz, ǵaiybana parsy tilinen kirip, eki jáne odan da kóp nusqalaryna ainalyp ketken: qaibana, qaimana, qaiýana jáne t.b.» (Á.T.Qaidar, akademik).
Ýáj: Qazaqtyń Qaibana, Qaimana, Qaiýana, Ǵaiyp (Qaiyp) degen sózderiniń tegin parsydan emes, qazaq ultynyń negizin qalaǵan kóne rýlardyń biri Qaiy (Qańly), Saq (Jai Saq), Qassaq (Naǵyz Saq), Qas batyr, Qas mergen, Qas sheshen, Qas bilerdiń arasynan izdegen durys bolady.
Ǵaiyp (Qaiyp) – sóz túbiri «Ai», ary qarai ǵa (qa), ǵai (qai), ǵaiy (qaiy), yp, aiyp, ǵaiyp bolyp shyǵady.
- Ǵa – Aǵa degen maǵyna beredi. Qańǵa (Han aǵa), Sarǵa (Sary aǵa), balamasy Qarǵa (Qar (aq) aǵa), jorǵa (bozjorǵa) boz jory aǵa (tórt aiaǵy teń taipalǵan shabysty aǵaǵa teńep otyr) t.t.
- Qa – Qańǵa baba, Qar (aq) pen Qaz aǵa esimderiniń birinshi býyny. Bul Qazaq búkil álem elderiniń aǵasy degen sóz.
- Ai: a. Adaidyń ekinshi býyny (Ad jáne Ai), á. Ana (Ai - ana), b. jerdiń serigi, g. 27-31 den turatyn kúnderdiń jiyntyǵy.
- I (i) - balasy, urpaǵy (Tarazi, Iassaýi, Júgineki, Nizami, Mami t.t. bolyp kete beredi.
- Qaiy – Qaiy taipasy, Qazaq dalasynyń bir pushpaǵy Mańǵystaýdan Evropaǵa ǵaiyptan baryp, Osman imperiiasynyń negizin qalady. Osy túbirden qazaq ta «túie qaiydy, qaiymady», qaiyl bolý (kóný), qaiyl bolmaý (kónbeý) t.t. sózder bar. Bul taipanyń taǵy bir ataýy Qańly, iaǵni Han aýyly. Birinshi býyndaǵy «Qa» qazaq degendi bildirse, ekinshi býyndaǵy «Ai» men «An (Ana)» sinonim, ekeýi de Áiel-Ana degendi bildiredi.
- Yp – yp-yssy (yssylyqtyń shegi), lyp ete qaldy (tez boldy), turyp, jatyp, baryp, kelip t.t.
- Aiyp – aiypty, aiyby bar, aiyptaý, aiyp etý, aiypdop (sport), aiyp-shamy joq t.t. Bul jerde «ǵaiyp» sóziniń quramynda «aiyp» ne istep júr degen suraq óz-ózinen týyndap tur. Allataǵala myna jaryq dúnieni jaratqaly beri áiel adam er-azamattyń aldynda máńgi aiypty, iaǵni máńgi qaryzdar. Sebebi, Aýa anamyz Adam atanyń qabyrǵasynan jaralǵan delinedi. Ejelden kele jatqan «qabyrǵamen keńesý» jáne ettiń súiegin (jiligin) úlestirgende qabyrǵasyn áielderge tartý osyny meńzeidi. «Sen bireýdiń ǵaiybyn ashpa, Tún syqyldy perde tart (Shákárim qajy).
Ózderińiz kórip otyrǵandai, bul sóz qazaqtyń tap-taza óz sózi. Bul sózdiń týyndaýyna parsy men arap tilderiniń, ne t.b. esh qatysy joq. Kerisinshe, olardaǵy bul sózdiń qoldanylýy bastaýyn Qazaqtyń Ana tilinen alady.
Qorytyndy: Ǵaiyp – oilamaǵan jerden paida bolý nemese soǵan sáikes joq bolý.
Erender — ǵaiyp eren, ǵaiyp iren, ǵaiyp iran bolyp túrlishe jazylýy da kezdesedi. Ǵaiyp iran qyryq shilten – ańyz boiynsha kózge kórinbeitin qyryq kieli arýaqtardyń aty. Olar keide qus bolyp kelip musylmandarǵa kómektesedi, mysaly jolda adasyp ketkenderge» delinedi.
Osy Ǵaiyp Eren jaily keń aýqymdy zertteý júrgizgen ǵalymdardyń biri marqum Serikbol Qondybai bolatyn. Osy eńbektiń qysqartylǵan nusqasyn qaperlerińizge usynamyn:
«Qazaqtyń, sondai-aq basqa da musylman dindi ortalyq aziialyq túrki halyqtarynyń senim-nanymyndaǵy "eren" beinesine basqa qyrynan úńilip kórýge degen de qajettilik bar. Epostarda "ǵaiyp eren qyryq shilten", "ǵaiyp eren", "qyryq shilten" degen esimdik nusqalarda atala beretin miftik beineniń atalýy men shyǵý tegi jónindegi paiymdaýlarda birjaqtylyq qalyptasqan; osy esimdi quraǵan sózderdi ádette "parsylyq" dep esepteidi, osyǵan bailanysty miftik beine týraly keltirimdi shyǵarǵan da iran tildi orta bolyp qabyldanady.
Eren ǵaiyp (qyryq shilten) beinesin qalyptastyrǵan musylman sopylar (sýfiiler) ortasy, muny eren ǵaiyp shiltenderdiń keide "pirler" dep atalyp, pirler kategoriiasyna jatqyzylýynan da ańǵarýǵa bolady. Bul jait, óz kezeginde, qarastyrylyp otyrǵan beineniń bastaýynda tek parsylyq qana emes, kóne túrkilik miftik keltirimderdiń jatýyn yqtimal etedi; óitkeni sopylar, kóne iran keltirimderin de, kóne túrki keltirimderin de paidalanyp, jańa dinniń (islamnyń) talaptaryna sai óńdelgen qurama beinelerdi jasaǵan. Mine, osy tusta beine ataýyn quraýshy komponent - "eren" sóziniń etimologiiasyna baiypty úńilý qajettiligi týyndaidy. Al "eren" ("iren") sózi bolsa, ádette, parsy tilindegi "dos, dos peiildi" degen maǵynalarǵa ie "iarane" sózinen shyqqan dep eseptelinedi. Biraq dál osy sózdiń búgingi qazaq-túrki tilderinde "jaran" (dos-jaran, jarandar), "iaran" túrinde qoldanylyp júrgenin eskersek, "iren/eren" sóziniń "iaran" sózinen órbigenine kúmán keltirýge bolady. ...Degenmen, túrki tildi ortanyń iran, eń aldymen parsy yqpalyn kórmegen aimaqtarynda basqa maǵynaly "eren" sóziniń (uǵymynyń) de bar ekendigin aita otyryp, sóz tórkinine qatysty kúmándiligimizdiń negizsiz emes ekendigin de kórsete alamyz.
"Eren" sóziniń bolmysyn túsiný úshin de abaq tańbany "oqý" kerek. Kindiktegi núkte ataýynyń bir praformasy "ńr" nemese "ngr", al núkteni kindik etken sheńber nemese núkteden bastalǵan sáýle syzyǵy osy ataýdyń palindromy túrinde aitylatyn bolady: "rn" nemese "rng". Biz osyndai uǵym jasalý úlgisin "nur", "úńgir" jáne olardyń palindromy (teris oqylýy) bolyp tabylatyn "uryn" (ýrýng, iýriýng, varýna, ýran, oran, uran) sózderinin ózara sabaqtastyǵyn dáiekteý úshin paidalanyp kórgenbiz, endi osy úlgini "eren" sózine qatysty da qoldanyp kórýge bolady. Bul úlgi boiynsha, "eren" sózi de sheńberdiń nemese sáýleniń ataýy bolyp shyǵady. Bul jaǵdaida onyń paida bolýyna múmkindik bergen núkteniń, kindiktiń ataýy - "ener" (ener) bolyp shyǵar edi. Ener - jai ǵana kindik núkte emes, ol - tesik núkte, tesik túrindegi kindik, qazaqtaǵy "en", "ener", "ený" sózderi de osydan shyqqan jáne maǵynany saqtap otyr. Latyndyq negizdi "vera" (senim) sózi de osy "nr" praformasynan shyqqan. Ener - Nurdyń "tesigi". Mine, osy jaǵdaida, osy ener tesiginen sáýle bolyp taraǵan nemese ener tesigin kindik etip qorshap jatqan sheńber - "eren" neni bildirýi tiis? Eń aldymen ol "nurdyń syrtqa, tysqa shyǵýyn" bildiredi. Nur - qudaidyń qudireti, onyń erki (yrqy) bolsa, eren (sáýle) - osy qudirettiń pendelerge jetkizilý turpaty nemese eren (sheńber) - osy qudirettiń syrtqy, bizdiń dúniede kóriný turpaty. Simvoldyq deńgeide biz núkteden taraǵan "eren" sáýleni "sadaqtyń jebesi, oǵy" túrinde keiiptei alamyz. Iaǵni ol - jebe, oq, jai, jasyn – qudaiy qudirettiń erkin jetkizetin turpat (jai oǵy - qudaidyń oǵy ǵana emes, onyń qudiretiniń simvoly). Bir sózben aitqanda, sadaq oǵy maǵynasyndaǵy eren - jogarǵy dúnie men adamdar dúniesin jalǵastyratyn deldal, mediator, iaǵni Qudai óz qudiretin adamdarǵa jebe (jai oǵy, jai túsirý) arqyly kórsetse, adamdar da, óz kezeginde joǵarǵy dúniemen "sadaq oǵy" – eren arqyly bailanysa, habarlasa, óz tilegin sol jaqqa jetkize alatyn edi. Ony tývalyq túrkilerdiń keltiriminen anyq kórýge bolady: "Ý tývintsev sviashennaia strela - "ysyq oq" sviazyvala mir liýdei s verhnim mirom. V tývinskom obychae izgotovleniia sviashennoi strely "ydyq oq", sviazýiýshei ee vladeltsev s mirom svetlyh bojestv, iarko proiavliaetsia rol ptits kak posrednika mejdý bojestvami i liýdmi; operenie ee delalos iz perev treh ptits, orla, vorona, iastreba. Pri zabolevanii detei tývintsy priglashali shamana, kotoryi izgotovlial eren - izobrajenie iastreba, kotoroe podveshivali pod kýpolom iýrty; ot figýrki iastreba tianýlas volosianaia verevka - salbak, ýkrashennaia raznotsvetnymi lentochkami - prinosheniiami bojestvam i dýham, drýgoi konets etoi verevki priviazyvalsia ý izgolovia bolnogo i týt je podveshivali malenkii dereviannyi lýk s dereviannoi streloi; k lýký podveshivali mednýiý podveský - hola, a k nei - raznotsvetnye lentochki. Sviazyvaia eren so streloi, liýdi ýstanavlivali kontakt s nebom cherez posrednichestvo erenia-iastreba". Bul jerde "eren" dep qyrǵidy (qarshyǵany) atap turǵanyna qaramastan, eki dúnieni bailanystyrýshy nysan sadaq jebesi bolyp tur. Sadaq otynyń "ushýy" men ushatyn maqulyq - qus beinesi osy maqsatta tutastandyrylǵan, iaǵni dúnielerdi jalǵastyrýshy oq jandy keiipke (zoomorftyq turpatqa) ie bolyp, dúnielerdi jalǵastyrýshynyń jańa miftik beinesi qalyptasqan.
Eren-janýar kepti deldal-rýh bolsa, olardyń, qarapaiym keltirim boiynsha, kózge kórine bermeitini túsinikti bolady. Janýar (eń aldymen, jyrtqysh qus) keipindegi erender – eki dúnieniń arasyn jalǵastyrýshy deldaldar, "Ilki Tóp" qisyndamasy boiynsha, mundai erender - Ilki Tór men adamdar arasyn jalǵastyrýshy, Ilki Tór erkin (doktrinasyn) adamdarǵa, sondai-aq adamdardyń ótinish-tilegin Ilki Tórge jetkizip otyrýshy bolyp shyǵady, sondyqtan eren ǵaiyp qyryq shiltender beinesiniń (sondai fýnktsiiaǵa ie) qaidan shyqqandyǵyn senimdi túrde tuspaldaýǵa bolady. Mine, sopylar, osyndai kóne túrkilik keltirimdi, ózderine jaqsy tanys irandyq túsinikter men leksikalyq dástúrdi paidalana otyryp, erenniń jańa, islamdyq beinesin jasap shyǵarǵan sopylyq dúnietanym, sondyqtan da osy eren ataýyna parsynyń "gaib" ("skrytyi, nevidimii") degen anyqtama sózin jalǵaǵan, ýaqyt óte "eren" sóziniń túrkilik maǵynasy umytylyp, ol parsy tilindegi "iaran" sózi dep esepteline bastaǵan da, sóz maǵynasy da jańarǵan. Eren (eki dúnieni jalǵastyrýshy býyn) ideiasy mifologiiada osyndai jalǵastyrýshy retinde qus beinesin qabyldady, keiin "erender" dep keibir janýarlardy da eseptei bastady, artynan kezek adamǵa da keldi, iaǵni endi, "eren" dep adam tulǵaly jalǵastyrýshylardy ataityn boldy, búgingi qazaqqa belgili "eren ǵaiyp qyryq shiltennin" negizgi ideiasy da osynda jatyr. Al erenderdin kóp sandy bolýy, ony, sopylyq sandar simvolikasyna sai "qyryq" sanymen naqtylaý úrdisin týdyrǵan; "chilton" - "shilten" sózi de osyǵan bailanysty. Biraq bul sózdiń o basta sopylar arasynda óz aldyna derbes, basqa beineniń ataýy retinde qoldanylǵandyǵyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaidy.
...Erenderdiń (irenderdiń) jiktelýin kórsetetin "gaýys", "estan", "paftan", "shilten" siiaqty ataýlar bastapqy sopylyq emes, keiingi umytylý, qarabaiyrlaný zamanyndaǵy "túzetýlerdiń" saldary bolyp shyǵýy da múmkin; iaǵni biz erenderdiń úsh satylyq ierarhiiasynyń bolý variantyn da, dárejelik ataýlarynyń basqasha varianttarynyń bolǵandyǵyn da joqqa shyǵara almaimyz (máselen, "jeti paftan", "jeti abdal" termininiń ornyna "jeti pir", "jeti kámil pir", "jeti qalandar pir" siiaqty terminderdiń qoldanylýy). Sondai-aq "1:3:7:40" proportsiiasynyń ornynda "1:9:40", "1:8:40" nemese "1:6:40" siiaqty basqa da ierarhiialyq proportsiialardyń bolý múmkindigin de yqtimal dep esepteýge bolady ("40" sanynyń ornyna "49" sany da qoldanylýy múmkin). "Qyryq bir shilten" degen de tirkes bar (S.Qondybai «Ǵaiyp Eren, Qyryq Shilten»).
Serikbol baýyrymyzǵa sheksiz alǵysymyzdy bildire otyryp, zertteýdi odan ary jalǵastyraiyq.
Birinshiden, musylman balasyna 1:3:7:40 ierarhiialyq proportsiialardy basqaǵa aýystyrýǵa bolmaidy. Ony tek ary qarai jalǵastyrý kerek, 1:3:7:40:100:1000 dep. Bul sandardyń qaza bolǵan adamdardyń artynan beriletin sadaqa merzimderine tolyqtai sáikes bolýy, bul Adam Atadan bergi shejire-tarihqa qatysty degen sóz. Demek, bul osy sandardyń ataýyn iemdengen Uly Atalarymyz qurǵan qaǵanattardyń tarihyn jáne olardyń atyna álige deiin nege sadaqa berip júrgenderimizdi saralaý kerek.
Ekinshiden, Sadaq pen jebe Qazaqtyń qarashańyraǵy Qaz Adailardyń rýlyq tańbasy. Sadaqtyń avtorlyq quqyǵy Saq (Qaz Saq) Atalarymyzda jatyr. Rýlyq shejiredegi ataýy Aqpan. Sadaqtyń sóz qurylymyna kóz jiberseńiz, Saq syrtynda, Ada (Ata) ortasynda tur. Al, Saqtyń túbiri «Aqtyń» Qazaqtyń ekinshi býynynda turýynan Saqtardyń Qazaqtan taraityn tikelei urpaqtary ekenin kóremiz.
Úshinshiden, Eren sóziniń maǵynasyn basqa jaqtan izdeýdiń túkke de qajeti joq. Sebebi, Qazaqtan basqa elder tilderin Ana tili dep atamaidy. Bul qazaqtyń Ana tili búkil álem elderi tilderiniń anasy degen sóz. Ózge elderdiń óz tilderin Ana tili dep ataýlaryna quqylary joq. «Avtorlyq quqyqty» ózge adam, ózge el eshqashan iemdene almaidy.
Onyń ústine Parsylar (Iran) óz tekterin Qazaq dalasynyń bir pushpaǵy ejelgi Mańǵystaýdyń MAD (Man Adai) patshalyǵynan taratady. Olardyń «Iran tarihynda» týra osylai jazýly tur. Qara: («Iran tarihy». Riza Shabani. Tarih ǵylymdarynyń doktory, Tehrandaǵy Sháhid Beheshte atyndaǵy ýniversitettiń professory. Almaty: Zerde baspasy, 2002. Mad patshalyǵy taraýy. 1 bólim. 6 bet).
Eren – sóz túbiri «Er», ary qarai ere, en, eren bolyp shyǵady.
- Er – a. er-adam, er-azamat; á. balamasy batyr: Er Qosai, Er Tóstik, Er Tarǵyn, Er Shabai, Er Qonai; b. er quny, erkek, erkókirek, erkin, erli-zaiypty, erlik, ermek, erneý, er-saiman, er-toqym, erte, ertegi (ertedegi erlerdiń tegi), erik (erikti, óz biligi ózinde), erek (elden erek, ózgeshe), erý (erý at, erý el), erý (er, erdi, eredi), erý (eri, eridi, eridi, sýǵa erý) t.t. Osy túbirden jer, ber, ter, teri, ker, keri, seri t.t. sózder týyndaidy.
- Ere – Erlerdiń izimen ere keldi, ere júrdi, ere bardy t.t.
- En – en dala (keńistik), en (belgi, tańba) salý, eni (ensiz), ený, ene, enjar, endi-endi (bastalý), enteleý (alǵa umtylý), enshi alý, eń basy (alǵash), eń aiaǵy, eń joǵary, eń tómeni, eń kemi, iaǵni kez-kelgen uǵymnyń joǵarǵy shegi.
- Al, sońǵy «N» dybys tańbasy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da Nuq paiǵambar atamyzdyń esimin jáne soǵan sáikes urpaǵy, balasy degen maǵyna beredi. Júsip Balasaǵun, Sarin, Altynsarin, Nuralin, Nurtazin, Mailin, Mamin, Karin t.b. osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq.
- Eren (asa airyqsha), eren eńbek (asa airyqsha eńbek); Erentúz (eskishe ai aty); Erentuz (shoqjuldyz);
- Sol ýaqytta Alpamys, Jat qylady erendi (Alpamys batyr);
- «Ia, babam!» – dei berdi, Erender qamyn jei berdi (Er Tarǵyn);
- «Ǵaiyp iren kórinbeitin qoldaýshy keremet, ol jeti topqa bólinedi, altynshy topqa enetin - qyryq shilten» (Ǵ.Aidarov. filologiia ǵylymdarynyń doktory).
- «Qazaq folklorlyq iren jáne jalpy jumsalatyn jaran bir túp – iarene-den dara-dara damyp shyqqan bolý kerek. Jaran – parsy sóziniń qazaq tiliniń fonetikalyq zańdylyqtaryna túsip, erkin sińýiniń nátijesi. Iren atalǵan tirkes quramyna enip, qazaq tilinde sóilenýshilerge leksikalyq daralyǵy elenbegendikten, parsy tilindegi qalpyna jýyq túrde sińgen». (R.Ámirov. tilshi-ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń doktory).
Ýáj: Qazaqtyń rý atyn jáne onyń kúndelikti qoldanystaǵy sózderin ózge tilge telýdiń esh qajeti joq. Parsynyń Iaran (jaran) degen sózi bastaýyn qazaqtyń «jary» degen rýy ataýynan alady. Bul áigili Shyńǵys qaǵan shyqqan Muńaldyń Jarysy. Qazirgi Aqtóbe oblysy jerindegi Muńaljary taýy sol ejelgi Muńal Jarylardan qalǵan. Arqadaǵy Shyńǵys taýdyń eń biik shyńynyń «Muńal shyńy» dep, atalatyny da osydan.
«Eren - (mýjchina); mýj; eren kisi (mýjchina); «mýj»; ereni joq «jenshina bez mýja»; (S. E. Malov: 106, b.26. chlen-kor AN SSSR).
Ýáj: Erenniń qarapaiym erkek emes, el aldynda airyqsha eren eńbegi bar er adam ekendigin túsinýge bilimi jetpegen.
Qorytyndy: Ózgelerden erekshe jaratylǵan airyqsha belgisi bar, adami qasieti asa joǵary, bále-jaladan eli men jerin qorǵaýda, elge eren eńbegi sińgen, elden erek er-azamat.
Qyryq. Halqymyzdyń qasiet tutatyn sany - qyryq. Musylmandyqtyń qyryq paryzy; Paiǵambardyń qyryq hadisi; Ǵaiyp eren qyryq shilten; Qyryqtyń biri Qydyr; 40 jas qyrdyń basy; bir kún joldasqa qyryq kún sálem; bir kún qarny ashqannan qyryq kún aqyl surama; ana qyryq shyraqty; qyzǵa qyryq úiden tyiym; Qyryqkez áýlie; áieldiń qyryq jany bar; qyryq sheiit; qyryq qulash shymyraý; jaz jailaýy qyryq astaý; qyryq qabat; qyryq quraq; qyryq naiza; qyryq myltyq, qyryq tesik; qyryq jamaý; handa qyryq kisiniń aqyly bar; qyryq moldaly qurym aǵaiyn; qyryq er Qosai; Qyrymquldyń qyryq bii; qyryqbýyn (ósimdik); qyryq jyl jarlylyq, qyryq jyl bailyq joq; otyz kún oiyn, qyryq kún toiyn; otyz omyrtqa, qyryq qabyrǵa; qyryq jyl qyrǵyn, alpys jyl apat kelse de ajaldy óler; bir beibaqtyń meseli qyryq esekke júk bolǵan; qyryq jylda qyr jańa; qyryq kún shilde; qyryq rý; qyryq kisi bir jaq, qyńyr kisi bir jaq; qyryq ótirik; qyryq shybyq; boiy bir qarys, saqaly qyryq qarys; qyryqaiaq (jándik); sábidiń alǵashqy qyryq kúni (qyrqynan shyǵýy atap ótiledi); ólgen adamnyń "Qyrqyn berý" dástúri t.t. bar.
- «Araq ishken kisiniń tilegi 40 kúnge deiin qabyl bolmaidy» (Ulaǵatty sóz).
- «Qyryq qaqpanda – Qydyr bar, kóp bolsa quba-qup» (Alshyn Meńdalyuly).
- «Qyryq baital qysyraq, Qyzǵa enshi atady. ...Qyryq jylqyń qyz týsa» (T.Baltabasuly.)
- Qyryq myń úili Qiiattan
Qyryq myń ásker qol alyp,
...Qyryq kúnshilik Qazandy» («Qoblandy batyr» jyrynan).
«Jeti jyl jatqan qamalyp, Qyryq arqan boiy zyndannan.
...Kernei, syrnai tarttyryp, Qyryq qaqpaly qalaǵa.
...Yzǵardyń, yzǵar dalasy, Qyryq kúnshilik jol edi.
...Túie bas qylyp qyryq qyz, Alyp urdy jezdesin» («Alpamys batyr» jyrynan).
«Qyryq qashyrǵa qazna artyp» (Qambar batyr).
- «Bireýler «Qyryq paryz» degen eken – (Ybyraiym ahýn Qulybaiuly).
- «Qyryq sheiittiń ishinde. Bolarmyz, Alla, shamasy» (Eskeldi Súgir).
«Qorqyt ata qobaljyp. Ajalǵa tappai bir aila.
Qyryq jyl júrdi qashqannan» (Sáttiǵul Janǵabyluly).
- Ejelgi Tory atta (Taýratta) topan sý bastalarda 40 kún, 40 tún jańbyr jaýǵany aitylady.
- Muryn jyraý Seńgirbekuly jyrlaǵan Mańǵystaýlyq jyrlar tsikli «Qyrymnyń qyryq batyry» dep atalady. Osy jyrlarda atalatyn Qyryq batyrdy da, Kyryq Shiltender qataryna qosýǵa ábden bolady.
Qazaqtyń «Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi» degen maqalyna sáikes qazaqtaǵy kieli sandardyń biri Tórt. Bul san Adai Atamyzdyń tórtinshi býyn urpaǵy Qunanorys Atamyzdyń atymen bailanysty dúniege kelgen. Birinshi býyn – Qudaike men Kelimberdi. Ekinshi - Tázike. Úshinshi - Qosai. Tórtinshi - Qunanorys. Besinshi – Aqpan (Bes degen baǵa aqiqattyń atasyna berilgen), Altynshy – Balyqshy (Shybyntai, Qypshaq). Álemge áigili Alash pen Alty Alashymyz qazaqtyń rýlyq shejiresindegi orny osy. Jetinshi – Jemenei (Buzaý). Alǵashqy týystyǵy bólinbeitin jeti býyn urpaq osy. Segizinshi - Semit. Bóliný osy semitterden bastalady. Toǵyzynshy - Tobysh. Olar ejelde Evropadaǵy eń uzyn ózenderdiń biri Obtyń jaǵasyn mekendegen. Onynshy – Monǵol (Muńal). Bes degen baǵa qoiylǵan Aqpan men aqiqattyń jáne Aǵanyń, alty men balyqshynyń, jeti men jemeneidiń, segiz ben semittiń, toǵyz ben tobyshtyń, on men monǵoldyń (muńaldyń) bir túbirden bolatyny osydan.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, Tórt sany qazaqtyń rýlyq shejiresindegi Qunanorystardyń sandyq ataýy. Tórttiń sóz túbiri - Ór (órleý, joǵarylaý), Órt (órtený, kúiip-janý), Tór (úidiń tóri, tórge shyǵý), Tóre, Tóraǵa, Tóraiym. Demek, «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketip, tórteý túgel bolsa tóbedegi keler» degen maqaldyń shyǵý tegi osy. Tórteýdiń tórt kózi túgel, aýyzdary bir bolsa, olardyń oryndarynyń tórde bolatynyna qandai daý bar. Sebebi, topan sýdan aman qalǵan Nuq paiǵambar qaýymynyń aýzy bir boldy. Olardyń aýyzbirligi «taýdan tómen qarai, aýa jaiylmai bir arnamen sarqyrai aqqan sel siiaqty» búkil álemge úlgi bolǵan. Biz Shyńǵyshannyń urpaǵymyz dep júrgen tórelerdiń arǵy tegi osy. Allanyń qalaýymen adami qasiettiń shyńyna shyǵyp, Nuq paiǵambar zamanyndaǵy topan sýdan kememen aman ótip qazirgi Man ata qaýymynyń bastaýynda turǵandyqtan olardyń orny kúni búginde de tórde tur.
Qyryq sany osy tórtinshi býyn (Kelimberdi Atamyzdyń tuńǵyshy Qunanorystyń onǵa (Muńalǵa) kóbeiýi, iaǵni tórt eselengen onnyń jiyntyǵy.
Qyryq - qyr jáne yq degen eki birikken sózden turady. Qyr – qazirgi ádebi tilmen aitqanda Ústirt, biik jer, nemese biik keńistikti alyp jatqan kólemdi aimaq.
Yq – túpki maǵynasy sý. Mysaly, Jaiyq – jai aǵatyn sý, qudyq – qut sý (taza sý saqtaityn oryn), qaiyq – sý kebisi, yq (yǵý) – tómen qarai sarqyrap aqqan sý siiaqty maldyń yqqa (jeldiń ótine) qarai yǵýy t.t. Demek, qyryq sany - bir atanyń balalary aýyzdary bir bolsa, qyrdan tómen qarai sarqyrap aǵyp, tosqaýyl bermeitin sý siiaqty bolady degendi bildirgeni, iaǵni eldiń «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol» shyǵarýy.
Tarih taǵlymy: Adam ata urpaqtary bir rýly elge ainalyp, bir memleketke birikkeli beri, ol el basynda Az, keiinnen Qaz (Qas) atalyp, sol ejelgi Atalar salǵan uly jolmen keledi. Qyryq sany sol az eldi jaqsylyqqa jetelegen Áz (Qaz) atalarymyzdyń sandyq ataýy. Ejelgi qazaq handary men qaǵandarynyń qyryq rýly elden qyryq aqylshy ýázirleriniń bolatyny osydan. Ózderińiz kórip otyrǵandai, ýázirdiń sóz túbi - Áz (Áz áýlie). Bizdiń «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenderimizde de» solardyń rýhy bar. Sóz túbiri (óz túbi, óz Atasy) eshqashan jańylysqan emes.
Bul tujyrymymyzǵa Máshhúr Júsip atamyzdyń «Sóitse qyryq shiltenniń on besi sol turǵan hannyń bir balasyn qoltyqtap, qoldap han bolýǵa osy laiyqty desip júredi eken (M.J.Kópeev) degen sózi tolyqtai dálel bola alady.
Qyryq sanynyń ataýy Mańǵystaýdyń Qyrynda (Ústirtte) dúniege keldi. Mańǵystaýdyń qara oiyndaǵy Qarahan taýdyń (Qarataýdyń) Qas bi teńizine tireler tusyndaǵy Túpqaraǵan jerindegi Qańǵa baba alqabynda eń alǵash handyq qurylyp, Han Aǵa (Qanǵa) degen sóz solardan qalsa, Mańǵystaýdyń Qyrynda, ejelgi ataýy Syndy adam balasy alǵash ret Uly Jaratýshy – Allany tanydy. Soǵan sáikes sol jerdiń turǵyndary da, turaǵy da Ústińgi jurt, iaǵni Ústirt atandy. Búkil álem ǵalymdarynyń Sinai taýy dep izdep taba almai júrgenderi osy Syndy taýy. Ol jerde Syndy asýy, syndy qudyǵy kúni búginde de bar. «Man Ata» asýynan 10 km-dei jerde.
Qyr demekshi, osy Mańǵystaýdyń qyrynda qazaqpen birge dúniege kelip, osy ataýdy qazirgi qyrǵyz jerine ala ketken urpaq ózderin kúni búginde de qyrǵyz dep ataidy. Buny Qyrǵyz ataýynyń sóz túbiriniń Manqystaýdaǵy atyshýly Qyrmen sáikes ekendiginen de kórýge bolady. Sonymen qatar, osy Qyrǵyz elinde Qazaq dalasynyń Aral men Qasbi aimaǵyndaǵy ataýlardy qaitalaityn Sumsa, Qoshqar ata, Qyzyl Qiia, Qazarman, Osh (Os), Naryn, Qarasai, Qara-sý, Qara-Qulja, Qara-Qabaq, Qara-myq, Qaraqolqa, Qaraýyl tóbe, Qara-balta t.t. toponomikalyq ataýlar bar. Biz budan Qyrǵyz jerinde qaptap ketken qaralarda óz tekterin Mańǵystaýdyń Túpqaraǵany men Qaraman atasynan alatynyn kóremiz. Ol elde Qaraǵantúp (Qaralardyń túbi) degen jer ataýynyń bolmaýy osydan.
«Qyrǵyz eli Oǵyz hannyń Qyrǵyz atty nemeresiniń atymen ataldy. (Ábilǵazy. «Túrik shejiresi», 34 bet). Ábilǵazy atamyzdyń bul deregine eshqandai kúdikpen qaraýdyń qajeti joq. Bul derek Adai shejiresimen de tolyqtai sáikes keledi. Adai-Kelimberdi-Muńal-Shoǵy-Jolai-Jolmanbet-Tilegen—Qyrǵyz (Oraq) bolyp taratylady. Qyrǵyzdyń teginiń qazaq ekenin ótken ǵasyrda IýNESKO kóleminde 1000 jyldyǵy toilanǵan «Manas» jyrynan da anyq kórýge bolady. Sebebi, osy jyrdaǵy basty keiipkerler men jer-sý ataýlarynyń bári Manqystaý jyrlary: Muryn jyraýdyń Er Kókshesi, Manash uly Tuiaqbaiy men Radlovtyń Er Kókshe nusqasyndaǵy basty keiipkerler «Manas» jyrynda Manas – Manash, Er Kókshe, Er Qosai, Álmanbet, Jańbyrshy bolyp bir epostyq oqiǵa keńistiginde kezdesedi. Osy jaily S.Qondybai «Esen Qazaq» atty eńbeginde «Bul kezdeisoqtyq emes. Bul – bir ǵana epostyq dúnie jáne qyrǵyzdar qazaqtan tek bir ǵana jyrdy tutastai ózderiniń «Manasyna» qosyp alǵan» deidi (180 bet). Bul tujyrymǵa mynadai ózgeris engizgen durys jáne ol óte kókeige qonymdy bolyp shyǵady. Bul jerde qyrǵyzdardy ózimizden alshaqtatyp jáne «ury» ne «barymtashy» etip «qosyp aldy» degennen kóri, olar da óz ata-babalaryn umytpai, atalary jaily tarihi derekterdi jyrǵa qosyp, bizben týmalas ekenin moiyndap otyr. Barlyq tarihshylardyń qaperine bererim, qazaqta, iaǵni qazirgishe aitqanda búkil túrik áleminde birde-bir rý, taipa, ult óz teginen jańylyspaidy. Bóten eldiń atasyn meniki dep aitpaidy. Onyń ishinde, ásirese Qazaq pen Qyrǵyz kórshi orys, ózbek, t.b. batys elderi siiaqty «tegin bilmeitin teksizge» áli ainala qoiǵan joq.
Qyrǵyz eki birikken sózden turady. Qyr jáne Oǵyz (oq (oǵlan, ulan) jáne qyz), nemese qyr men qyz, iaǵni Qyrdyń qyzy. Mańǵystaý da Qyryqqyz, Qyrǵyz (Qyryǵyz) ataýly toponomikalyq ataýlar kúni búginde de bar. Áńgimeniń ashyǵyn aitqanda Qyrǵyzdar bizge jien bolady, iaǵni Qyrdaǵy qazaqtardyń qyzdarynan taraǵandar. Munyń dáleli, qyrǵyzdardyń qazaqtar siiaqty tilderin Ana tili demei, Ene (Ene) tili dep ataýy. Ene dep qazaq, óz anasyn emes, jubaiynyń Anasyn aitady. Qyrǵyzdardyń óz tilin Ana tili dep atamai, Ene tili deitini osydan. «Avtorlyq quqyq» tolyqtai saqtalyp tur.
Munyń taǵy bir dáleli: bostandyqqa asa qushtar, eshqashan qolǵa úirenbeitin, únemi dalaǵa qarap ulityn, óte shydamdy, eshqashan tuqymy qurymaityn Qasqyr degen ań ataýynyń bolýy. Qazaq ony Bóri, nemese Kókbóri dep atap, Alashtyń (Alshynnyń) laqap ataýy retinde de qoldana beredi. Alpamys batyrdyń ákesi Baibórini, áigili Shyńǵys qaǵannyń arǵy atasy Bórte bórini, ejelgi Rimniń negizin qalaǵan Romýl men Remniń qurmetine salynǵan, Rimniń qaq tórinde qasqyrdyń qanshyǵyn emip turǵan eki balanyń tas músinin eske alyńyz. Mine osy bir aýyz sózde birinshi býynda Qas (Qaz), ekinshi býynda Qyrdyń turýynan osy el esimderiniń dúniege kelý retin anyq baǵamdaýǵa bolady. Ózderińiz kórip otyrǵandai, Qazaq pen Qasqyrdyń túbiri bir. Demek, qasqyr degen sóz bizdiń ata-babalarymyzdyń arasynda dúniege kelgen. Árine, eń birinshi dalanyń jyrtqysh ańyn dalanyń tól perzenti Qazaq tanymai basqa kim tanýshy edi.
Bul el esimderiniń bastaý núktesi, iaǵni atasy – Áz (Az) áýlieniń molasy jatqan Mańǵystaýdaǵy Ústirt (Qyr). Mine osy bir aýyz qasqyr degen sóz, qazaq pen qyrǵyzdyń týys el ekenin jáne qyrǵyzdyń qazaqtan, iaǵni Qas biler elinen bólinip shyqqanyn kórsetedi. Qyrǵyz degendegi túbir sóz Qyrdyń - Qazdan keiingi ekinshi býynda turýy tek qana osyny bildiredi. Jaraisyńdar, Atalarym! Sóz jasasań osylai jasa! Tarih jazsań osylai jaz! Sizderdiń bul jazǵandaryńyzdy myń, million jyldardan da keiin oqýǵa bolady.
«Alpamys batyr» men qyrǵyzdyń «Manasy» bir tulǵa ekendigin marqum Serikbol Qondybai kezinde jerine jetkize dáleldep ketken bolatyn.
Mine osy qazirgi qyrǵyz jerinde de «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenge» qatysty eki jer ataýy bar. Birinshisi – Osh qalasyna jaqyn Súleimen taýyndaǵy «Qyryq Shilten» úńgiri. Ekinshisi – Batken oblysynyń Aqbulaq aýylyndaǵy «Shilten ata» beiiti. Bul beiittiń ekinshi ataýy «Qyryq Shilten». «Qyryq Shiltenniń» Alpamys batyrdy árdaiym qoldap júretini siiaqty, Qyrǵyzdyń «Manas» dastanynda da «Qyryq Shilten Manasty únemi qoldap júredi. Jyrda Qozy baǵyp júrgen bala Manastyń bir qozysyn qasqyr alyp qashyp, úńgirge kirip ketedi. Manas qýyp baryp artynan kirse qasqyr adamǵa ainalady. Sóitse Shiltenderdiń bári sol úńgirge jinalǵan eken. Olar budan bylai Manasty qoldap júretinin aitady.
Qorytyndy: Allanyń qalaýymen elin, jurtyn jarqyn bolashaqqa jetkizý jolynda «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan» uly ustaz-pirler jáne solardyń kieli rýhy. Qyryq sany «aýyzdary bir, baýyrmaldyq pen tatýlyqqa» bastaityn jáne olardyń óte kóp ekendigin aiǵaqtaityn uǵym.
Áiteýir abyroi bolǵanda, Keńestik bilim qudyǵynan sý ishken «bilgish tarihshylar» osy qyryq sany ataýyn bóten elge telimei qazaqtyń ózine qaldyrypty.
Shilten – bul sózdi qazaqtyń barlyq zertteýshileri parsynyń «chil», qazaqsha aýdarmasy qyryq degen sózinen shyqty dep tujyrymdaidy. Túp-tamyrymen qate tujyrym. Shilten - taza qazaq sózi. Dálel me? Tyńdap kórińiz?
Joǵaryda kórsetilgendei Shilten sózi parsynyń qyryq degen sózinen shyqty delinetini eshqandai aqylǵa syimaidy. Sebebi, bar-joǵy tórt sózden turatyn bir jiyntyq esimde qyryq sózin eki ret, bireýin qazaqsha, bireýin parsysha qaitalaýdyń eshqandai qajettiligi joq. Sózdik qorynda san milliondaǵan (biletinder jiyrma millionnan astam deidi) sózi bar, búkil álem elderi tilderiniń anasy atalatyn Ana tilimiz ózge jurttyń sózine zárý emes. Kerisinshe búkil álem elderi, onyń ishinde parsy tili de óz bastaýyn Qazaqtyń ana tilinen alady. Parsy eli óz bastaýyn ejelgi qazaqtyń MAD (Man Adai) patshalyǵynan alatynyn joǵary da aittyq.
Shilten – sóz túbiri «il», ary qarai shil, en, ten, ilte, shilte (shilde), shilten bolyp shyǵady.
- «Il»-den – ilki (alǵashqy, aldyńǵy), ilgeri (alǵa), ilik (septik), ilim (bilim), Ile (ózen), ile jaýap qaitardy, Nil (ózen), ilý, ilmek, ilgish, ilgek (túime), til, bil, kil, kilt t.t. Ózderińiz kórip otyrǵandai, tildiń de, ilim men bilimniń de, kilttiń de túbiri «Il». Al bizdiń bolsheviktik Keńes biliginiń ǵylymi ataǵyn alǵan barlyq «bilgish» tarihshylarymyz ben til ǵalymdarymyz tilimiz ben bilimimizdiń kiltin túp-tamyrymen ózge jurtqa (parsyǵa) óz qoldarymen ustata salǵan.
- Shil – shilde (qyryq kún shilde), jazdyń eń yssy mezgili, shil (zool), shilbi, shilbýyt, shilde ter, shildelik (zool), shildehana (Shilde toi. Sábidiń dúniege kelý qurmetine qyryq kún ótkennen keiin jasalatyn toi), shildeqońyz (zool), shili (ylǵi), shilter, shilik t.t.
Mysaly: «Qyryq kún shilde bolǵanda. ...Qys shildede Jilik júgiredi, Jaz shildede Kúlik júgiredi, ...Qyryq kún shilde, qys qaldy, jaz ornynda. ...Ǵaiyp – kórinbeitin, dos. Eren - adam, kisi. Qyryq - qasietti san. Shilten - parsysha qyryq (sinonim). Ǵaiyp eren qyryq shilten - shilde - shildehana. Qaiyperen, aýshyeren, iran, eran dini uǵym sheńberinde qoldanylady». (M.J.Kópeev);
Ýáj: Máshhúr Júsip atamyz Shiltendi parsynyń sózi dep otyrǵan joq. Qyryqtyń aýdarmasy dep otyr.
«Jazdykún shilde bolǵanda» (Abai Quanabaev);
«Jaz ótip shilde jetti, shildede kún uzyn, tún qysqa, kúnniń ystyǵy sonsha kúshti, tastar, qumdar qyzyp ketedi (M. Dýlat, aqyn, jazýshy, qoǵam qairatkeri);
«Shilde jazdyń eń ystyq qyryq kúni» (V.V. Radlov sózdigi (vostokoved-tiýrkolog, etnograf));
«Shilde. Ol áýelde qyryq kúndik mezgil retinde aitylyp, keiin otyz kúndik ai retinde qoldanylyp, qalyptasyp ketken» (M. Isqaqov);
«Qyryq kún shilter ystyqta qarsy kóship, Betpaqtyń Sar dalasy kelip tústi (QKBS, 31);
- En – en dala (keń dala, keńistik), en (belgi, tańba) salý, eni (endi-ensiz), ený, ene, enjar, endi-endi (bastalý), enteleý (alǵa umtylý), enshi alý, eń basy (alǵash), eń aiaǵy, eń joǵary, eń tómeni, eń kemi, iaǵi kez-kelgen uǵymnyń joǵarǵy jáne tómengi shegi.
- Ten (teń) – tentek (tentek adam), tentireý (kezbelikpen ainalysý), teń, teń jartysy, teń kórý, teń tóraǵa, teń túsý (teńbe-teń), teńbil, teńge (qazirgi qazaq, ejelgi búkil álemdik valiýta), teńgerý, teńdeý, teńselý, teńiz t.t.
- Ilte – bilte (bilte sham), jaryqtyń kózi, balamasy bilimniń bastaýy.
Al, sóz sońynda turǵan «N» dybys-tańbasy, sózdiń qai jerinde qoldanylsa da balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Bastaýyn Nuq paiǵambar atamyzdyń esiminen alady.
Shiltenniń shylaýy tidi (jelep-jebedi, batasy tidi).
«Bala berse – tezinen, Pirlerdiń tiip deminen.
Shiltenniń tiip shylaýy – Artylyp týsa ózimnen!» (Aqtamberdi jyraý).
Sopylyq ilimniń jolyna túskender ustazynyń (piriniń) uiǵarýymen kúnniń kózi kórinbeitin jer asty meshitterde Alladan tilek tilep, qyryq kún, qyryq tún boiy shilge otyrǵan.
Qazaqstanda «shil» atty qustardyń: «sur shil» jáne «saqaldy shil» dep atalatyn eki túri bar. Toptanyp júredi. Otyryqshy qus. Jerdi shuqylyp uia jasaidy da, oǵan qurǵaq shóp tóseidi. Jumyrtqasyn analyǵy men atalyǵy birge basady. Ósimdik tuqymymen, búrimen, jándiktermen (qońyz, qumyrsqa, t.b.) korektenedi. Ziiandy jándikterdi jep, adamdarǵa paida keltiredi. Kásiptik mańyzy bar baǵaly qus qataryna jatady.
Aqylǵa salyp qarasaq, jazdyń eń ystyq qyryq kúnin shilde dep atap, qazaq balasyn qyrqynan shyǵaryp shildehana jasaǵaly beri, adamǵa esh ziiany joq paidaly qustarǵa «shil» dep at qoiyp, soǵan sáikes sopylyq ilimniń maiyn sarqa ishken sopy-pirlerdi Shilten dep ataǵaly beri qanshama sýlar aqty, qanshama myńdaǵan jyldar ótti.
Eger biz Keńestik ǵalymdardyń jáne solardyń jolyn jalǵastyrýshylardyń Shilten degen sóz parsydan aýyp kelgen kirme sóz degenderin qabyldaityn bolsaq, onda joǵarydaǵy sózderdiń bárin de qazaqtyń óz sózi emes deýimizge týra keletinine olardyń bilimderi jetpegen. Meni qatty tań qaldyryp otyrǵan dúnie olardyń «Sóz túbiri (óz túbi), óz atasy degen sózderdi túsinýge bilimderiniń jetpeýi. Mine Bizge sońǵy jyldary «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenderdiń» shylaýy timei júrgen sebebi.
Jattyń zorlyǵymen Ata-babamyzdyń arýaǵyn umytyp, ulttyń ary men namysynyń, iaǵni tili men diliniń kiltin ózgeniń qolyna óz qolymyzben berippiz. Uly Atalarymyz «Atalarymyzdyń arýaǵyn aýzymyzǵa alyp, qaitys bolǵan ata-analarymyz ben týmalastarymyzǵa arnap as-sadaqa berip, juma saiyn jeti nan tarqatyp, árbir as ishken saiyn astyń batasyn jasap, marqumdarǵa duǵa baǵyshtap otyrmasaq, arýaqtarda bizben bailanysyn úzedi» dep, beker aitpaǵan. Taǵy qaitalaimyn. Bul jerdegi eń soraqy dúnie, Shiltenniń kiltin óz qolymyzben ózgege ustatqanymyz bolyp tur.
Qorytyndy: Búkil adamzat qaýymyna shamshyraq bolyp janyp, en dalany jailaǵan elderdi kezip musylmandyqty asqan bilimimen, sheshen tilimen ýaǵyzdap, qinalǵan jandarǵa kómekke kelip, júrek kiltin ashatyn uly dini tulǵalardyń ózi men rýhy.
Al, olar Kimder? Ańyz ba? Álde tarihta bolǵan jandar ma? degen suraqtyń jaýabyn Ybyraiym ahýn Qulybaiulynyń myna jyr-shýmaqtarynan tabamyz:
«Sharǵynyń tórteý dáleli-
Berik qorǵan qalasy:
Islamnyń bes paryz,
Orazanyń otyz kún,
Kún táýlikte bes namaz,
Sharǵynyń qyryq edi balasy.
Halifadai árbiri
Bularmen kimniń talasy?
...Qyryq bala degeniń
Shariǵatty aqtaǵan,
Dúnieniń júzin saqtaǵan
Qaiyp – Eren Qyryq – Shilten
Araby esimi Abdal-dy.
Shariǵatty júrgizgen,
Din-musylmandy tirgizgen
Muhammedtiń úmbeti
Ázireti Omar men
Qyryq kisi bolǵan-dy,
Kápirlerden qoryqpai
Qalyń topty qaq jardy,»... (Ybyraiym ahýn Qulybaiuly 1886-1982).
«Ǵun tilinde aitylǵan keibir taipalardyń atyn aitsaq, olar: Arǵyn (Ýarhýn), Abdal (Eftal, eftalit), Kerderi (Kidari), Alban (Lavan), tarniiaq, kotzager, bender (zabender) jáne basqalar.
Ǵun taipalary abdal men kidaritter týraly Á.H.Marǵulan: «Olardy grekter hionit, rim jazýshylary eftalit, bolmasa «Kidarit hýndary», armian jazýshylary «heptal», arabtar «haital» deidi.
Bul taipanyń atyn durys jazǵan Vizantiia jazýshysy Feofilakt Simokatta, ǵundardyń ózi qalai aitsa solai jazǵan-«abdal», bizde «eftalit» dep aitylatyn sózdiń túp nusqasy - deidi. Istemi qaǵannyń Vizantiia patshasyna jazǵan hatynda «Men abdaldardyń kósemin ózime baǵyndyrdym, ol meniń odaqtasym boldy» -deidi. ...Bir ǵajaby bul «abdal» taipasy keiin túrikpen men Kishi júz qazaqtarynyń quramynda saqtaldy. Olardyń urpaǵy áli kúnge deiin bar...» - dep jazǵan bolatyn» (Aral-Kaspii óńiriniń tarihi-mádeni muralary. Aqtaý 2007. 248-253 better).
Osy derekterdi sarapqa salsaq tómendegidei bolyp shyǵady:
- Abdal - qazaqtyń rý aty. Alshyndaǵy 12 Ata Baiulynyń bir balasy Tazdan taraidy. Abdaldar Túrikpen, Ózbektiń Laqai, Qyrǵyzdyń Sarybaǵys taipalarynyń quramynda kezdesedi.
- Tarihqa álemge áigili Kún qaǵany Edil patshany bergen Ǵun (Kún) eliniń tegi Qazaq, onyń quramyndaǵy kórsetilgen taipalardyń barlyǵy derlik (Arǵyn, Kerderi, Alban, Abdal t.b.) kúni búginde de qazaq halqynyń quramynda.
- Ybyraiym ahýn Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltendi arap dep otyrǵan joq. Araptardyń olardy «Abdal» dep rý atymen ataitynyn aityp otyr.
- Abdal - sóz túbiri «Ab (Ap), (Aba (Apa), Baba (Ata-Baba, iaǵni Ata men Áke))», ary qarai al (alǵy, alǵashqy, aldyńǵy), dal (dal bolý, ne isterin bilmei daǵdarý). Demek, «qalyń tumannan» jol tappai eldiń daǵdarǵan shaǵynda, búkil álemge musylmandyqtyń nuryn shashyp, búkil eldiń imanǵa uiýyna uiytqy bolǵan alǵashqy atalarymyzdyń rýlyq ataýy.
«Túrkistanda túmen bab,
Sizderden medet tileimin.
Sairamdaǵy sansyz bab,
Otyrardaǵy otyz bap,
Eń úlkeni Arystan bab,
Sizderden medet tileimin» (Qazaqtyń eski jyrynan). Osy baptardyń izin jalǵastyrýshylar Túrkistandyq pirlerdiń piri Qul Qoja Ahmet Iassaýi men Mańǵystaýlyq Áýlie Beket Pir Atalar bolyp tabylady.
- Abdal rýynyń ómir súrgen kezeńderi óte ári de, birneshe myńdaǵan jyldarǵa ketedi dese de bolady. Ony «Alpamys batyr» jyryndaǵy Alpamys batyrdy, Qyrǵyzdyń «Manasyndaǵy» Manasty «Ǵaiyp eren Qyryq Shiltenderdiń» qoldaǵany jóninde aitylatynan da kórýge bolady.
Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenniń barlyǵy da Mańǵystaýlyq Áz (Qazaq) atamyzdyń urpaǵy. Olardyń molasy da osy jerde.
- Qyryqshilten – qorym; Qaraǵan túbekte, Ashymuryn múiisinen ońtústikte 25 km jerde (S.Qondybai «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 217 bet).
Ózge óńirlerde de «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenge» bailanysty kieli oryndar kezdesedi. Mańǵystaýdaǵy qorymǵa «Ǵaiyp eren» degen sóz tirkesi qosylmaidy. Nege? Sebebi, olar Mańǵystaýǵa «ǵaiyptan-taiyp» kelgen joq, bári osy óńirdiń bilim bulaǵynan sý ishken urpaqtary.
- Mańǵystaýda Qyryqshiltennen de basqa qyryq sanyna qatysty kóptegen toponomikalyq ataýlar bar: Qyryqqyz (Qyrǵyz) – jer aty, Qyryqkez – qorym; Qyryqqystaý – qorym; Qyryqqudyq - qudyq; Qyryqmergen – jer aty; Qyryqmyltyq – qorym; Qyryqsegiz – qudyq t.t.
- Atalarymyz kezinde «Qyrqadan qyrǵa qarap, qyryq shalǵysyn kúnine, on eki silkip taraǵan», iaǵni eldi jaqsylyqqa jeteleitin azamattardyń «tek qana bir baǵytqa qarai aǵatyn, qyrdan aqqan sý siiaqty» aýzy bir bolýlaryn jáne sol on eki Ata urpaqtarynyń adami qasietteriniń asa joǵary deńgeide bolýyn qadaǵalap otyrǵan. Qazaqtyń qara shańyraǵy «On eki ata Baiuly» osylai bolǵan. Olar búkil álem elderiniń Astana halqy atalǵan. Ol jaily Murat Móńkeuly atamyz:
«Qyrqadan qyrǵa qarasa,
Qyryq shalǵysyn kúnine
On eki silkip tarasa;
Qý tóńkerse aspannan
Úsh tilegen bappenen.
Daýylpaz soqsa astynan
Jelbegei kúreń atpenen,
Baýyry shubar, syrty kók
Qarshyǵa qusqa jarasar!
Alas bolyp adasqan,
Munar bolyp tuldasqan,
Musylman bolyp dindi ashqan;
Munyń bári jigitter,
Bir kisiden tabylmas –
Astana jurtqa jarasar» (Murat Móńkeuly «Bes ǵasyr jyrlaidy» Almaty-1989. 131 bet).
Qazirgi jaǵdaida elimizde ulttyq idelologiianyń: til, din jáne dildiń tolyqtai moiyndalmaýynan azamattarymyz «qyrqadan qyrǵa qarai» almai, «qyrqadan oiǵa qaraýǵa» májbúr. Osynyń saldarynan «kúnine on eki silkip tarap otyrmaǵasyn, qyryq shalǵynyń da júzin tot» basyp, «aramshópterdi» otap otyrýǵa shamacy jetpeýde. Sebebi, biz atalarymyz siiaqty piramidanyń basyna ardy emes aqshany qoidyq. Adami qasietten (ardan) Altyndy (bailyqty) joǵary qoiǵan eldiń de, onyń basshylarynyń da bolashaǵy bolmaidy. Bul bizdiń uly atalarymyzdyń qaǵidasynda «Malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» jáne «Arystan basqarǵan el arystan, túlki basqarǵan el túlki, qoian basqarǵan el qoian» bolady dep tujyrymdalǵan.
Tarih taǵlymy: Bútkil jer betindegi eń alǵashqy memleket Az, Qaz, Qazan, Qazar, Qazaq memleketi qurylǵaly beri, qazaqtyń memlekettik jáne otbasylyq qurylymy júieleriniń ekeýi de birdei boldy. Qazaq eli qazaq otbasysynyń úlkeitilgen maketi. Sebebi, qazaqtyń memlekettik qurylymy óz bastaýyn otbasy qurylymynan alǵan. Atalarymyzdyń «Otbasy shaǵyn memleket» deitinderi osy. Qazaqta «úlken ul taq murageri, al kenje ul qara shańyraq iesi» ekendigi san myńdaǵan jyldardan beri saqtalyp, ainymas dástúrge ainalǵan.
Uly Atalarymyzdan qalǵan eski jádigerlerdiń ishindegi, eshkimdi eshqandai daýǵa jibermeitin eń senimdi derek kóz: jer, sý, taý, elder men eldi meken ataýlary bolyp tabylady. Mine osy qaǵidaǵa sáikes, Nuq paiǵambardyń kemesi toqtap, ilińgir salǵan jer búgingi Ońtústik Qazaqstan oblysy jerinde alystan qaraǵanda shógip jatqan qos órkeshti túieni elestetetin Qazyǵurt aýdany jerinde ornalasqan, Qazyǵurt taýy bolyp tabylady. Taýdyń tóbesi oipań, jazyq, uzyndyǵy 20, eni 10 shaqyrymdai, biiktigi teńiz deńgeiinen 1768 metr. Osy taýda «Adam Ata shoqysy», “Keme qalǵan”, “Paiǵambar toqtaǵan”, «Ilińgir (iakor)», “Paiǵambar saýsaǵy”, «Paiǵambar atynyń sý ishken jeri», Aqbýra, Kózdi Ata, Áńgir aýyly aimaǵyndaǵy taý shoqysynyń erneginde Adam Ata men Aýa Ana kieli tasy men sol shoqynyń eteginde Qaiyp Eren Qyryq Shiltender sý ishken bulaq t.t. qasietti jerler bar. Biraq, bizdiń ashyq entsiklopediiamyzda bulardyń bárin ańyz jetegindegi oryndar dep jazypty. Ata-baba murasyn meńgerýge bilimderi jetpei, ózderi ylǵi ótirik aitatyn bolǵasyn Atalarymyzdy da ótirikshilerdiń sanatyna betteri búlk etpesten telip jibergen.
Qazyǵurt demekshi, Qazyǵurttyń tolyq maǵynasy Qazyq jurt. Myna ataýlar sol Qazyq jurttan qalǵan eń senimdi derek kózder.
Arnaiy baryp Qazyǵurt taýynyń baýraiyndaǵy Áńgir aýyly aimaǵynda ornalasqan «Qaiyp Eren Qyryq Shiltendi de» kórdim. Uly Jaratýshy - Alla alaqandai jerge on segiz myń ǵalamnyń búkil bolmysynan habar beretindei tas belgilerdi shoǵyrlandyrypty. Qatty jeldiń ótinen, borannyń yzǵarynan qorǵaimyn dep, shapany shurq tesik bolǵan Adam Ata men onyń baýyryna tyǵylǵan Aýa Ana tasy da osynda. Ana tasynyń baýyr jaǵynda tórt bólikke bólingen qazanǵa uqsaityn belgi bar. Bul – «tórt qubylamyz túgel» bolsyn dep tilek tileitin jer. Odan sál árirekte náreste belgisi bar. Perzentti bolǵysy keletinder osy jerde Alladan tilek tileidi. Munda ushqan qustan, júgirgen ańnan aýmaityn neshe túrli tas beineler, «Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltender» sý ishken úsh bulaq kózi bar. Shyraqshynyń aitýynsha birinshi bulaq – kóz sýy, ekinshi bulaq – qulaq sýy, úshinshi bulaq – óńesh sýy dep atalyp, bulaqtardyń sýy osy aǵzalarǵa em bolatyn kórinedi.
Bala kezimizde áke-sheshemizdiń úiretýimen «Batyrlar jyryn», qazaqtyń kóptegen shejire dastandaryn oqyp, jattap óstik. Aýyl qariialary birinshi Allany ulyqtap, Allaǵa siynatyn, sonymen qatar Allany ulyqtaýda urpaqtaryna úlgi bolǵan Mańǵystaýlyq 360 áýlielerdi, Áz áýlieni, Qaraman Ata, Shopan Ata, Shaqpaq Ata, Masat Ata, Beket Ata, Baba Túkti Shashty Áziz, Ǵaiyp Eren Qyryq Shiltenderdiń arýaǵyna duǵa baǵyshtap, aýyzdarynan tastamaityn. Osy áýlielerdiń báriniń Mańǵystaýda ǵumyr keshkendikterin, el jady olardy ne úshin aýyzdarynan tastamai jattap júretinderiniń syryn áńgimelerine arqaý etip, osy áýlielerdiń molalarynyń da Mańǵystaýda ekendikterin jyr qylyp aityp otyratyn.
«Syiynalyq Alla men Ekinshi, Ǵaiyp-Eren dep» Sáttiǵul atamyz jyrlaǵandai «Batyrlar jyrynda» jáne ózge de shejire-dastandarda Alladan keiingi aýyzǵa kóp alynatyny osy «Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten» bolatyn.
Ol kezde Mańǵystaýdan jyraqta júrgendikten sol batyrlarmen birge mende Qyryq Shiltenge baryp, basyna ziiarat etsem dep armandadym. Sol armanymdy oryndaý tym uzaqqa sozyldy. Sebebi, biz elge (Mańǵystaýǵa) qaita oralǵanymyzda sopylyq ilimniń shyrqaý shyńynda turǵan ejelgi qazaq mádenietiniń oty óshýge ainalǵan. Mańǵystaýda birde-bir sopylyq ilim ordalary qalmaǵan. Bárin qiratqan. Qiratpaǵanyn mal qora men araq saqtaityn qoimaǵa ainaldyrǵan. Dini saýatty ǵulama-ǵalymdardyń bárin túrmege qamaǵan, atqan, atpaǵandaryn jer aýdarǵan, qalǵandaryn qoldaryndaǵy maldaryn tartyp alyp qyrǵynǵa ushyratqan. Qysqasy, resmi derekterde kórsetilgendei 1919 jyly Mańǵystaý da 350-400 myńdai Qaz Adailar turǵan bolsa, sodan 1935 jylǵy esep te 35-40 dai ǵana qalǵan.
Patshalyq, Keńestik orys iliminiń úsh ǵasyr boiy úzdiksiz jazǵan, jalǵan saiasi jazbalarynyń saldarynan Mańǵystaýlyq barlyq áýlieler ózge ulttarǵa telingen. Tipti, Sovettik tárbie alǵan Mańǵystaýlyq kózi ashyq, kókiregi oiaý bilimdi jandardyń ózi solarǵa senip, sol jalǵan senimdi óz shyǵarmalaryna arqaý etken. Mysaly, solardyń eń kórnektisi S.Qondybaidyń «Qaraman Ata» atty eńbeginde «Qaraman Ata 362 áýlieniń biri sanalatyn eski qorym, búginde memleket qaraýyndaǵy murajai, jerasty meshiti bar, qasietti oryn, óz ulty Túrikpen bolsa kerek» degen joldar bar. Osy joldardy basshylyqqa alǵan búgingi tarihshylar Qaraman atany tek qana túrkpenderge telip júr. Bul qate tujyrym. Bunyń shejire deregin «Qobylandy batyr» jyrynan tabamyz. Onda Qiiat rýynan shyqqan «Seiildiń uly Qaraman batyrdyń» beinesi somdalǵan. Al, Qiian (Qiiat) Qorqyt baba men Shyńǵys han shyqqan rýdyń aty emes pe?
Endi áńgimemizdiń ózegi Qyryq Shiltenge oralaiyq. Zeinetke shyǵyp, ólkemizdiń tarihyn zertteý jumystarymen ainalysqan sońǵy 10 jylda Qyryq Shiltendi úzbei uzaq izdedim. Jazba derekterdiń talaiyn aqtardym, ólkemizdiń sóz biletin, jer biletin talai azamattaryna suraý saldym. Serikbol baýyrymyzdyń kitabyndaǵy myna derekterge:
«Qyryq Shilten. Qaraǵan túbektegi Ashymuryn múiisinen ońtústikte 16-17 km jerde. Basqa málimet joq. Jalpy Orta Aziialyq islamdaǵy «qyryq shilten» uǵymy sýfistik aǵymdarmen bailanysty. Mundaǵy «shilten» - parsy tilindegi «qyryq» degen sózdi (chiltan) bildiredi, tek qazaq tiliniń aitylý zańdylyǵyna baǵynyp, ózgeriske ushyraǵan.
...Eren ǵaiyp qyryq shiltender eposta – kózge kórinbeitin jaýynger-batyrlar nemese olardyń rýhtary retinde túsinilgen. Onyń bir qorymynyń Mańǵystaýda, onyń teńizge astasyp jatqan tusy – Qaraǵan túbekte kezdesýi, sirá, kezdeisoq emes, ókinishtisi, mańǵystaýlyq shilten-erenderge qatysty ańyzdar jinaqtalmaǵan» (S.Qondybai «Mańǵystaý men Ústirttiń kieli oryndary» Almaty-2000. 91 bet) degen derekke súienip, sol óńirdi jaman mashinammen túgel sharladym. Óstip júrgende bes-alty jylda óte shyqty.
Mine byltyr sáti túsip qolyma Mańǵystaýdyń ejelgi kartasy tústi. Kartanyń qolyma túsýine sebepker bolǵan jan «Aral-Kaspii aralyǵy tarihi-mádeni eskertkishterindegi arab grafikaly mátinderdiń anyqtamalyǵy» (Almaty, Babamura-M baspasy, 2015) atty kitaptyń avtory Nurlan Qulbaev (Qazaqstannyń áigili sýretshisi marqum Aitbai Qulbaevtyń balasy) degen azamat boldy. Qorym karta da «Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten» emes, tek qana «Qyryq Shilten» dep atalypty.
Qorym Taýshyq – Aq Ketik (qazirgi Fort Shevchenko) qalasy jolynyń 31-shi km-de (kerisinshe Aq Ketik – Taýshyq jolynyń 60 km-de) joldyń oń jaq, iaǵni teńiz jaq betinde 400-500 metrdei jerdegi qystaýdyń qarsy aldyndaǵy qoradan 200 metrdei jerde ornalasqan. Qorym aýmaǵynyń eni elý, kóldeneńi júz metr shamasynda.
Qorymnyń qaq ortasynda kezinde óńdelmegen úlkendi-kishili tastardan qalanǵan kesene bolǵany anyq baiqalatyn úlken tas úiindi bar. Aýmaǵy 10*10 metrdei jerdi alyp jatyr. Osy kesene úiindisinen 10 metrdei jerde qatarynan jatqan tórt qulpytas bar. Uzyndyǵy 60 sm. men bir metr arasynda. Ústinde Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdardyń bárinde derlik kóptep kezdesetin ústinde «asa taiaq» belgisi bar sopylyq ilim jolyn qýǵandar basyna qoiylatyn qulpytastary bar. Ekeýi birshama jaqsy saqtalǵan. Úshinshisin jel mújip tastaǵan, tek qana sulbasy jatyr. Al tórtinshisi synyp 3 bólikke bólingen. Qorymda jalpy sany aitsa aitqandai 40 shamasynda beiit bar.
Qorymnyń teńiz jaq shetinde óńdelmegen tastan qalanyp salynǵan birneshe beiit bar. Bireýiniń ústine qazaqtyń handary kietin tájge uqsas tas belgi qoiylǵan. Olardan da basqa basyna tek tas stellalar qoiylǵan jáne ýaqyt tezine tótep bere almai jermen jeksen bolyp ketken birneshe beiittiń oryndary baiqalady. Qorymda joǵaryda kórsetkenimdei tórt qulpytastan basqa, birde-bir óńdelgen tas ta, rýlyq tańba da joq.
Ortalyq qiraǵan keseneden jol jaqqa qarai 50 metrdei jerde aýmaǵy 10*10 metr shamasynda, kezinde úlken etip salynǵany anyq kórinip turǵan ejelgi ǵimarattyń ornyn, túneýhana orny bolar dep shamalaýǵa ábden bolǵandai. Sebebi, astynda qorym joq, tabany qima taspen qiymdalyp tóselgeni aiqyn baiqalady.
Qorym teńiz jaǵalaýynan onsha alys emes. Qorym turǵan tóbeshikten teńizde, teńiz jaǵasyndaǵy jarqabaq ta alaqandaǵydai aiqyn kórinedi. Qorym Shaqpaq ata men Sultan epe qorymdarynyń orta jerinde ornalasqan. Osy qorymnan Ketik baǵytyna qarai teńiz jaǵalai júrgende Kenti baba 10 km + ary qarai Sultan epe 1 km = 11 km. shamasy bolady. Al, keri qarai iaǵni Taýshyq baǵytyna qarai teńiz jaǵalap ketseńiz 11 km. shamasynda Shaqpaq Ata jer asty meshitine tap bolasyz. Qorymnyń Aq Ketik baǵytynda Kishi Qaraǵashty - 2 km; úlken Qaraǵashty 12 km; Maia qorymy 17-18 km. shamasynda. Qapam Ata qorymy da osy óńirde, 5-6 km. jerde. Zer salyp qarasaq, Mańǵystaý da eski qorymsyz bos jatqan birde-bir biik jer (tóbeshik) tappaisyz. Biz budan bul óńirdiń kezinde úlken mádeniet oshaǵy bolǵanyn aiqyn ańǵaramyz.
Bilmegen adam «ý» isher degen osy bolar. Tipti úi men qoranyń qaq ortasynda da ejelgi beiitterdiń orny jatyr. Ústin mal men adam bári basqylap júr.
Keleshek te «Qyryq Shilten» áýlieniń molasynyń qasyndaǵy qystaýdy qorymnan alysyraq jerge kóshirgen, nemese tek qana qorany qystaýdyń qarsy jaq betine aýdaryp, qorymnyń syrtyn qorshaǵan durys bolar edi.
Áńgimeniń qysqasy qorym qaraýsyz qalǵan. Aýmaly tókpeli zar-zamannyń tepkisi jergilikti halyqty qyrǵynǵa ushyratty. Aman qalǵany jer aýdy. Qozǵaýshy kúshi jebreiler bolǵan Keńes biligi halyqtyń tili men dinin qoldanýǵa, kóktem merekesi Naýryz toiyn toilaýǵa, Ata-babalarynyń arýaǵyna arnap as-sadaqa berýge tyiym salyp, Ata-babalarynyń arýaǵynda eske aldyrmaýǵa baryn saldy. Halyq ziiarat etetin Uly Atalarymyz jatqan áýlieli oryndardy qulatty, qiratty, basyndaǵy belgilerdi alyp tastap ústine dál osylai mal qoralar saldy.
«Ǵaiyp Eren Qyryq Shilten» sopylyq ilimniń shyrqap shyqqan shyńy. Bul shyńǵa shyqqandar Allanyń qalaýymen qarapaiym adamdar kóre almaityn dúnielerdi kóredi, qarapaiym adamdar istei almaityn dúnielerdi isteidi. Allanyń haq jolynda júrgen adal jandardy qoldaýyna alady. Mysaly: Adamdar men elderdi alda ne kútip turǵanyn boljap saqtandyrady. Kez kelgen aýrýdyń shipasyn taba biledi. Ólikke jan berý, aspanǵa qus bolyp ushý, qara sýdy teris aǵyzý, qajet kezinde jel shaqyrý, jaýyn jaýǵyzý, daýyl turǵyzý siiaqty ne bir túrli keremetterdi jasaidy. Jai adamdarǵa kórinbei júre alady, alty ailyq jolǵa kózdi ashyp, jumǵansha jetedi. Olar osy ómirde qalai bolsa, olardyń rýhtary da týra solai júrekteri Alla dep soǵatyn, adal nietti jandardy qamqorlyǵyna alyp júredi. Mine dál sondai tulǵalardyń sońǵy tuiaqtarynyń biri Áýlie Beket – Pir Ata bolyp tabylady. Uly Jaratýshy – Allany shyn súiip, tarihat jolyn zertteitin sopylyq ilimdi asa joǵary deńgeide meńgergen Uly Atalarymyzdyń ózderi myna jaryq dúnie de adamdarǵa durys jol siltep, qoldaý bildirse, sol Atalarymyzdyń arýaǵy da urpaqtaryna týra solai jasaǵan.
Uly Atalarymyz jerlengen kieli oryndar urpaǵymen birge jasaidy. Urpaǵy umytpasa Áýlieler de umytpaidy. Ulttyq rýhani jańǵyrýdyń budan asqan joly joq.
OSY JOLDARDY OQYǴAN BARShAŃYZǴA ULY JARATÝShY – ALLA IMAN BERGEI!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)