«رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» اتتى ەلباسىمىزدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسىنا سەيكەس, ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان بٸرٸنشٸ اللا دەپ, ەكٸنشٸ «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەر» جايلى زەرتتەۋ ەڭبەگٸمدٸ سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸم:
كٷنٸ بٷگٸنگٸ دەيٸن ەلەم تاريحشىلارىنىڭ دا, قازاق تاريحشىلارىنىڭ دا مەنٸ مەن ماعىناسى جٶنٸندە بٸر توقتامعا كەلە الماي جٷرگەن سٶزٸ - عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىن سولاردىڭ سٶزٸنەن باستايىق: 1. «عايىپەرەن قىرىق شٸلتەن – ارابتىڭ, كٶنە تٷركٸنٸڭ جەنە پارسىنىڭ سٶزدەرٸنەن قۇرالعان عاجاپ تٸركەس. ارابتىڭ «عايىبى» «جوق بولىپ كەتۋ», «كٶزدەن تاسالانۋ» دەگەن ماعىنالاردا جۇمسالادى. «شٸلتەن» پارسى تٸلٸندە «قىرىق تەن نەمەسە قىرىق دەنە» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. بۇعان قوسا, مىناداي دا دٸني جورامالدار بار. جالپى, ەۋليەلٸكتٸڭ جەتٸ ساتىسى بار. ونىڭ ەڭ جوعارعىسى – قۇتىپ, ەكٸنشٸ ساتىسى – ەرۋاقۋل مۋقادداس, ٷشٸنشٸ ساتىسى – عايىپەرەن قىرىق شٸلتەن بولىپ سانالادى. قىرىق شٸلتەننٸڭ قۇرامىندا قىرىق ەۋليە بولادى. ەۋليەلەردٸڭ ۇلىقتارى عايىپەرەن قىرىق شٸلتەنمەن بٸرٸگٸپ, جاراتقاندى ۇلىقتاپ ناماز وقيدى ەكەن» (ۋيكيپەدييا).
ۋەج: قازاقتىڭ اتام زاماننان بەرگٸ كٷندەلٸكتٸ قولدانىستا جٷرگەن ٶز سٶزدەرٸن ٶزٸنٸكٸ دەپ, ايتۋعا دا بٸلٸمدەرٸ جەتپەگەن. سٸزدەردەن ەشكٸم بۇل سٶزدەردٸڭ پارسىشا, ارابشا اۋدارماسىن سۇراعان جوق. ولاي بولسا, قازاقتىڭ بارلىق كيەلٸ سٶزدەرٸنٸڭ اۋدارماسىن بەرٸڭٸزدەر?
2. «كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ باتىرلارى پٸر تۇتىپ, سىيىناتىن يسلامعا دەيٸنگٸ كٶنە رۋحتاردىڭ بٸرٸ - عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن. كٶنە نانىم بويىنشا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, شٸلتەن دەپ اتالاتىن قىرىق نٶكەرٸ بار ادامدارعا كٶمەكتەسٸپ جٷرەتٸن رۋح» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان).
ۋەج: ۇلى اتالارىمىزدىڭ رۋحى (ارۋاعى) دەپ اتاۋعا بٸلٸمدەرٸ جەتپەگەن.
3. «عايىپ ەرەن - مۇسىلماندار اراسىندا سوپىلىق ٸلٸم ىقپالىمەن تاراعان تٷسٸنٸك بويىنشا, ەرەكشە قاسيەتتەرگە قول جەتكٸزگەن ەۋليەلەر. قازاق فولكلورىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸ ەدەتتە قۇدايمەن قوسا "عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن", "عاۋسىل- عياس", ت.ب. ەۋليە-پٸرلەردٸ رۋحاني كٶمەككە شاقىرادى. مىسالى, "الپامىس باتىر" ەپوسىندا ەۋليەلەردٸڭ كەرەمەتٸ
"سول ۋاقىتتا باتىرعا,
اتسا, مىلتىق ٶتپەدٸ,
شاپسا, قىلىش كەسپەدٸ —
عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن,
قولتىقتان سٷيەپ, دەمەدٸ" دەپ جىرلانادى. بۇل تٷسٸنٸكتٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ سوپىلىق ٸلٸمدە جاتىر. ول بويىنشا دٷنيەدە ەۋليەلەر يەرارحيياسى بار. سولار ارقىلى اللا تاعالا جەر بەتٸنە بيلٸك جٷرگٸزٸپ, ادامزاتتى جەتٸلدٸرۋگە ىقپال ەتٸپ وتىرادى. ولار رۋحاني بيلٸككە كٶتەرٸلٸپ, قۇپييا زاڭدىلىقتى يگەرگەن. ەۋليەلەردٸڭ ەر توبىنىڭ ٶز قىزمەتٸ, تاپسىرماسى بولادى. عايىپ ەرەنگە جاتاتىن ەۋليەلەر كٶبٸنەسە ٶزدەرٸنٸڭ قۇپييالارىن كٶپشٸلٸكتەن جاسىرىن ۇستايدى. عايىپ ەرەننٸڭ نەگٸزگٸ سيپاتى جەنە ماقساتى — جاناشىرلىق تانىتىپ, ادامدارعا ەرقاشان كٶمەككە كەلۋ, رۋحاني جولعا تٷسكەندەرگە جول سٸلتەپ, باتا بەرۋ, جولاۋشىعا, قىسىلعان ادامعا قول ۇشىن بەرۋ, ت.ب. قىدىر (حيزر) دا عايىپ ەرەنگە, ونىڭ ٸشٸندەگٸ قىرىق شٸلتەنگە (ابدال) جاتادى. قازاقتا "قىرىقتىڭ بٸرٸ - قىدىر" دەگەن سٶز بار. قىدىر - قىرىق شٸلتەندٸ باسقاراتىن كەيٸپكەر بولۋى دا مٷمكٸن. بۇقارالىق سانادا بۇل تٷسٸنٸك ٶندەلٸپ, كٶركەمدٸك قييالعا ۇلاسىپ جاتاتىنىنا قاراماستان, يسلام ويشىلدارى (مىس.: يبن ارابي) عايىپ ەرەن يدەياسىن جوكقا شىعارماعان» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان).
4. «عايىپەرەن قىرىق شٸلتەن دٸني – كٶزگە كٶرٸنبەي كەلٸپ, قىسىلعان شاقتا دەمەۋ بەرەتٸن پٸر» (قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ).
5. «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن - دٸني. مۇسىلمانداردى جەبەپ, قولداپ جٷرەتٸن, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن كيەلٸ بەينەلەر» (ٸ. كەڭەسباەۆ. «فرازەولوگييالىق سٶزدٸك» 177 بەت).
6. «قىزىر, ٸليياس, قىرىق شٸلتەن. بالاما مەنٸڭ نازار سال. (قىز جٸبەك).
7. «ەۋليە ارۋاق كٶتەرٸپ, عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن قورعاسىن» (باتا).
8. «عايىپ ەرەن - قىرىق شٸلتەننٸڭ بٸرەۋٸ دەپ,
كەڭ ويلى كەمەڭگەرلەر مەجەگەن-دٸ» (شوڭباي جۇبانۇلى).
9. «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» تۋرالى ەڭگٸمەلەر قۇپييا قۇبىلىستاردىڭ بٸرٸ (ە. قاباەۆ).
ۋەج: اتا-بابامىزدىڭ شىنايى تاريحىن سوپىلىق ٸلٸم تۇرعىسىنان زەرتتەگەن جاندارعا ەشقانداي قۇپيياسى جوق.
10. «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەننٸڭ تٸكەلەي ٶمٸرگە كەلۋٸنە ەل-فارابيدٸڭ تەتەلەس زامانداسى ارابتىڭ اسا كٶرنەكتٸ عۇلاماسى ەل-گازالي سەبەپشٸ بولىپتى: «عايىپ ەرەن – (عايىپ يرەن) ماعىناسى, شىعۋ تاريحى تٸپتٸ كٷڭگٸرت. ول ون ٷش-ون تٶرت جاسىندا يندييادان اراب ەلدەرٸنە بٸلٸم ٸزدەپ شىعادى. ەكەسٸ بٸر سوعىس كەزٸندە ينديياعا قاشىپ بارعان اراب ەكەن. ارابييانى ٶز وتانىم دەپ ەسەپتەيدٸ. جولدا كەرۋەنٸ قىرىق قاراقشىعا جولىعادى. اقشا تالاپ ەتەدٸ. كەرۋەندەگٸلەر اقشاسىن جاسىرادى, ەل-گازالي بٸر تيىنىن قالدىرماي, قالتاسىنان شىعارىپ بەرەدٸ. تاڭىرقاپ سەبەبٸن سۇرايدى. انام: «قۇدايدان قورىق, ادام بالاسىنا قييانات جاساما, ٶتٸرٸك ايتپا, ادالدان مال تاپ» – دەگەن. «ٶسيەتٸن ورىنداپ تۇرمىن» – دەيدٸ. بۇل سٶز قاراقشىلارعا قاتتى ەسەر ەتەدٸ. «مىنا قارشاداي بالا تەگٸن بولماۋى كەرەك. بٸز قۇدايدان قورىقپايمىز, ادامدارعا قييانات جاسايمىز, ٶمٸر بويى ٶتٸرٸك ايتىپ, ارامنان مال تاۋىپ جٷرمٸز. كٸشكەنتاي بالا قۇرلى بولا المادىق-اۋ» – دەپ, ٶزارا كٷڭكٸلدەسەدٸ. بەرٸ اقىلداسا كەلٸپ, ەل-گازاليدەن باتا سۇرايدى. باتاسى قولما-قول قابىل بولادى. كەرۋەندەگٸلەردٸڭ كٶز الدىندا ەلگٸ قاراقشىلار قۇس سيياقتى پىر ەتٸپ ۇشىپ كەتەدٸ. سودان باستاپ «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» اتانادى. وقيعانىڭ بولعانىنا مىڭ جىل تولا قويعان جوق» («جاس الاش» گازەتٸ 1991. 21 جەلتوقسان).
ۋەج: بٸرٸنشٸدەن, عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەردٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸ ەل-فارابي (870-950) زامانىنان سان مىڭداعان جىلدار ەرٸ دە بولعان. سەبەبٸ, ەڭ كٶنە جىرلار: قازاقتىڭ «الپامىس باتىر», قىرعىزدىڭ «ماناس» جىرىندا قىرىق شٸلتەندەردٸڭ باتىرلاردى ٷنەمٸ قولداپ جٷرەتٸندەرٸ ايتىلادى.
ەكٸنشٸدەن, «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» اتاۋىنىڭ بۇلاي دٷنيەگە كەلۋٸ ەش اقىلعا سيمايدى.
11. «عايىپ يرەن» – جابايى اڭ دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. كەيٸن وسى پٸكٸرٸن انىقتاپ قايبەرەن (قايىپ ەرەن) قاباننان باسقا ەتٸ جەۋگە كەلەتٸن جابايى اڭداردىڭ جالپى اتاۋى. ...شٸلتەن – سانادان تىسقارى كٷشكە يە, كٶزگە كٶرٸنبەي ادامدار اراسىندا ٶمٸر سٷرەتٸن تٸرشٸلٸك يەسٸ» (ك.ك. يۋداحين. سوۆەتسكيي تيۋركولوگ, دوكتور فيل. ناۋك, اكادەميك. «كيرگيزچا-ورۋسچا سٶزلۋك», فرۋنزە, 1965, ستر. 960; [140, ب.171-176]).
ۋەج: نەتكەن «دارىن», نەتكەن «بٸلٸمدٸلٸك» دەسەڭٸزشٸ! ۇلى اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىن جابايى اڭدارعا تەلٸپ جٸبەرگەن. ادام دا سانا بولاتىنىنىن, اڭدا سانا بولمايتىنىنىن دا اجىراتۋعا اقىلى جەتپەگەن.
12. «قىرعىز تٸلٸندە «قىرىق شٸلتەن» («چٸلتەن» پارسى سٶزٸ; ماعىناسى-كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن ماقۇلىق») دەگەن سٶز بار; بۇ دا دٸني ۇعىممەن بايلانىستى شىققان سٶز: «ادامداردىڭ اراسىندا كٶزگە كٶرٸنبەي جٷرەتٸن ٸرٸ الىپ ماقۇلىق» (ٸ.كەڭەسباەۆ, فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور).
ۋەج: ك.ك.يۋداحيننەن دە اسىپ تٷسٸپ, «قىرىق شٸلتەندٸ» پارسىعا تەلٸپ, اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىنىڭ اتىنا «ماقۇلىق» دەگەن قازاقتاعى ەڭ جامان قورلاۋ سٶزدٸ قولدانىپ وتىر. ولاي بولسا قازاق سٶزدەرٸنٸڭ بەرٸن قولدانىستان شىعارىپ, قازاقتىڭ بارلىق كيەلٸ سٶزدەرٸنٸڭ اۋدارماسىن عانا قولدانۋ كەرەك بولاتىنىنا بٸلٸمٸ جەتپەگەن.
13. «شٸلتەن پارسى تٸلٸنەن ەنگەن سٶز, ول ەكٸ تٷبٸردەن قۇرىلعان شٸل – تەن. شٸل پارسى تٸلٸندە چيل تٷرٸندە ايتىلىپ, «قىرىق» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. تەن تون بولىپ ايتىلعان, قازاق تٸلٸندە دارا جۇمسالعاندا تەن قالپىندا ايتىلادى, پارسىلاردا چيلتون (قىرىق تەن) «كٶرٸنبەيتٸن قىرىق قولداۋشى» رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ. (ز.ح. گۋلاموۆ. چيل سۋزيننينگ كۋلدونيشي ۆا ماعىنالارى//ۋزبەك چەۆالارى لەكسيكاسى. توشكەنت, 1966).
ۋەج: بۇل جەردە بٸزگە ٶزبەك عالىمىنىڭ تۇجىرىمىن باسشىلىققا الۋعا مٷلدەم بولمايدى. سەبەبٸ, ولاردىڭ بۇل سٶزدەردٸ پارسى تٸلٸنەن الۋلارى ەبدەن مٷمكٸن. ٶزبەك تٸلٸ بٸزدەن گٶرٸ پارسىعا جاقىن تٸل.
14. «تٶرت تٷلٸكتٸڭ پٸرٸ - ساقتاۋشى كيەسٸ رەتٸندە حالىق ۇعىمىندا ويسىل قارا, قامبار اتا, جىلقىشى اتا, شەكشەك اتا, شوپان اتا, زەڭگٸ بابا اتالۋدان تىس, ادامدار ٷشٸن باتىرلار پٸرٸ – عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن, قۇت-بەرەكە پٸرٸ – قىدىر, تەمٸر ۇستانىڭ پٸرٸ – دەۋٸت, قايىقشىنىڭ پٸرٸ – ٷببٸ, وشاق يەسٸ – وت انا, بەسٸك پٸرٸ – ۇماي انا, ەركەكتەر پٸرٸ – زەكەرييا, ەيەلدەر پٸرٸ – بيبٸ بەتيما ت.ب اتاۋلار بولادى» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).
سٶز رەتٸ كەلگەسٸن ايتا كەتەيٸن. بەرٸلگەن تٷسٸنٸك قاتە. پٸر – دەگەن سٶزدٸڭ تٷپكٸ ماعىناسى تەك قانا «ساقتاۋشى كيە» ەمەس, بٸرٸنشٸ ٷيرەتۋشٸ ۇستاز (اتاسى) دەگەن ماعىنا بەرەدٸ, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتور». پٸر مەنەن بٸر سينونيم. بٸر – بٸرٸنشٸ, پٸر – بٸرٸنشٸ ٷيرەتۋشٸ ۇستاز.
15. «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن – تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ بٸرقاتارىنىڭ اۋىز ەدەبيەتٸندە كەزدەسەتٸن جۇمباق كەيٸپكەر». (نازاربەك بايجٸگٸتوۆ).
ۋەج: سوپىلىق ٸلٸمدٸ زەرتتەگەن جەنە انا تٸلٸمٸزدٸڭ قولدانۋ اياسىن بٸلەتٸن جاندارعا بۇل جەردە ەشقانداي جۇمباق جوق.
16. «ەرەن عايىپ قىرىق شٸلتەن - مۇسىلمان تٷركٸلەر (قازاق, ٶزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, ت.ب. ميفولوگيياسىنداعى كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, رۋح سيپاتىنا يە تٸرٸ پەندەلەر (پٸرلەر). قالىپتاسقان انىقتاما بويىنشا, ولار عالامدى بيلەيتٸن 40 قۇدٸرەتتٸ ەۋليە. مۇنداعى"عايىپ" سٶزٸ "كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن" دەگەندٸ, "شٸلتەن" (پارسى تٸلٸندەگٸ چيل - "كىرىق", تون -"تٸرٸ پەندە") "قىرىق جان/پەندە" دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, وسى سٶز تٷركٸ تٸلٸندەگٸ "قىرىق" سٶزٸ ارقىلى قايتالانادى ("قىرىق شٸلتەن"). ال "ەرەن" سٶزٸنٸڭ پارسىلىق ەمەس, تٷركٸلٸك قاينارى جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمەمٸز بٶلەك (الداعى ماقالالاردىڭ بٸرٸندە قاراستىراتىن بولامىن). ەزٸرگە وسى "شٸلتەندەر" بەينەسٸنٸڭ ٸشكٸ يەرارحيياسى حاقىنداعى قالىپتاسقان تٷسٸنٸكتەر تۋرالى عانا ايتار بولسام, سوپىلىق ميفولوگيياداعى "يرەندەر" كٶرٸنبەيتٸن رۋحتار بٸرنەشە ساتى-دەرەجەدە كٶرسەتٸلگەن: تٶمەنگٸ ساتىنى (قاتاردى) "شٸلتەندەر" قۇرايدى, ولاردان جوعارى ساتىدا "پافتان" دەلٸنەتٸن جەتٸ رۋح, ولاردان جوعارىراك ساتىدا "ەستان" دەپ اتالاتىن ٷش رۋح, ەڭ جوعارىدا - "گاۋس" دەپ اتالاتىن جالعىز رۋح بولادى. "قىز جٸبەك" ەپوسىنداعى:
جازاتايىم سٷرٸنسە,
عاۋىس, عاياس, قىرىق شٸلتەن,
باھاۋتدين, قولىڭا ال, - دەگەن جولدارداعى "عاۋىس" پەن "قىرىق شٸلتەن" - وسى ەرەندەر (يرەندەر) يەرارحيياسىنىڭ جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ ساتىلارىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل ٷش يەرارحييالىق ساتى قيسىنى بويىنشا, شٸلتەندەردٸڭ جەتٸ ساتىلىق يەرارحيياسى دا بار, ولار: 1) قۇتب (بٸرەۋ), 2) عاۋىس (ٷشەۋ), 3) ابدال (جەتەۋ), 4) اۋتات (قىرىق), 5) نۇحيبا, 6) نۋدجيبا, 7) ارۋاح ۋل-مۋحادداس. تەك وسىلاردىڭ (شٸلتەن, پافتان, ەستان, گاۋس, كۇتب, ت.ب.) بارلىعىنىڭ دا "يرەن" دەپ اتالۋىن پارسىلىق "ياران" سٶزٸمەن بايلانىستىرۋدىڭ جٶنٸ جوق سيياقتى; بايلانىستىرىلا قالعاننىڭ ٶزٸندە دە بۇل - ەكٸنشٸ, تۋىندى تٷسٸنٸك بولماق; "ەرەن" بەينەسٸنٸڭ تٷپكٸ نەگٸزٸ تٷركٸلەردە جاتىر "قۇتب" سٶزٸنٸڭ پوليۋس اتاۋى ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, ونىڭ كٸندٸك نٷكتەنٸڭ, ياعني نۇر بۇلاعىنىڭ اتاۋى بولۋى تٷسٸنٸكتٸ بولىپ شىعادى, سوندىقتان ەكٸنشٸ نۇسقانى دۇرىسىراق-اۋ دەپ توپشىلاۋعا بولادى. ال جالپى سوپىلىق ميفتٸك بەينەنٸڭ ٶز سيپاتى قانداي? ەرەندەردٸڭ يەرارحيياسىنىڭ بولۋى, ولاردىڭ كٶزگە كٶرٸنبەۋٸ, ەپوستىق قاھارماندارعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, قامقورلىق جاساۋى ولاردى "ٸلكٸ تٶر" كەلتٸرٸمٸمەن بايلانىستى ەتە الادى. ياعني بٸزدەر, تاعى دا – ٸلكٸ تٶردٸ (نەمەسە تٶرەتامدى) كٷزەتەتٸن, قوريتىن, ونىڭ ەركٸن (دوكتريناسىن) ادامزات اراسىنان شىققان تاڭداۋلى پەندەلەرگە جەتكٸزٸپ تۇراتىن قورۋشىلاردى (حرانيتەلي) كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل تۇرعىدا, قۇتب - ٸلكٸ تٶردٸڭ (تٶرەتامنىڭ) باس قورۋشىسى نەمەسە يەسٸ بولىپ شىعادى, ول ٸلكٸ تٶردٸڭ ٶز كٸندٸگٸن, باستاۋىن سيمۆولداي الادى. ال عاۋىستار, ابدالدار, اۋتاتتار نەمەسە ەستاندار, پافتاندار, شٸلتەندەر تيٸسٸنشە, بٸرٸنشٸ (ٸشكٸ), ەكٸنشٸ (ورتاڭعى), ٷشٸنشٸ (سىرتكى) قورشاۋدى (شارباقتى, قاقپانى) كٷزەتۋشٸ قورۋشىلار. شٸلتەندەر – ەرەندەرگە قاراعاندا ەڭ جاقىن ورنالاسقان بولىپ شىعادى دا, ادامدارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ قىزمەتٸ كٶبٸنە كٶپ وسىلاردىڭ سىباعاسىنا تيەدٸ. شٸلتەندەردٸڭ ادام كەيپٸنە (كٶبٸنەسە كەدەيدٸڭ, اينالاداعى جۇرت "سورلى", "بيشارا", "پاقىر" دەپ ەسەپتەگەن پەندە كەيپٸنە) ەنٸپ, ادامداردىڭ اراسىندا ٶمٸر سٷرە الۋى دا, ەگەر ولاردىڭ بٸرەۋٸ ٶلە قالسا (?), ونىڭ ورنىنا لايىقتى ادامداردىڭ بٸرٸن سايلاۋى تۋرالى تٷسٸنٸكتەر دە شٸلتەندەردٸڭ "شەكارالىق ورنالاسۋىنا" بايلانىستى. باستاپقى "كٸشٸ جٷز" ۇعىمىنىڭ جاي-جاپسارى دا وسى شٸلتەندەرمەن قارايلاس. شٸلتەندەر, مەسەلەن قازاقتار مەن ٶزبەكتەردٸڭ تٷسٸنٸگٸ بويىنشا, ادامدار بارا المايتىن, ياعني بۇل جالعاننىڭ پەندەسٸ ٷشٸن جولى جابىق, تەڭٸز ورتاسىنداعى ارالدا ٶمٸر سٷرەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ "ٸلكٸ Tٶp" سەكٸلدٸ ورنالاسقان جابىق كەڭٸستٸكتٸ نەمەسە نىساندى كٶرسەتەدٸ, "قوبىلاندى" جىرىنىڭ بٸر نۇسقاسىنداعى "تٶرتكٷل" دەپ "تەڭٸز/دارييا ورتاسىنداعى ارالدى" ەسەپتەگەندٸگٸن ەسكە تٷسٸرسەك, وسىنداعى ارالدىڭ دا ٸس جٷزٸندە تٶرتكٷل, ياعني كۆادرات (شارشى) پٸشٸندٸ كەڭٸستٸك ەكەندٸگٸن توپشىلاۋعا بولادى. بۇل جەردە دە "ٷش قييان", "ٷش شارباقتى كەنت", "ٷش جٷز" سەكٸلدٸ كەڭٸستٸكتٸ كٶرۋگە بولادى (س.قوندىباي «عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن»).
ۋەج: سٶز جوق. ماقالا دا «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» اتاۋىنىڭ سوپىلىق ٸلٸمگە قاتىستىلىعى تيياناقتى زەرتتەلگەن. عالىمنىڭ تەك قانا قازاقتىڭ شٸلدە (قىرىق كٷن شٸلدە) دەگەن سٶزٸنەن تۋىنداعان شٸلتەندٸ پارسىعا اپارىپ تەلٸگەنٸنە ەش كەلٸسۋگە بولمايدى. سەبەبٸ, قازاقتىڭ تاۋىعى پارسىدان بۇرىن شاقىرعان.
17. «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن سٶزٸ بٸر ەمەس ٷش تٸلدەن قۇرالعان تٸركەس. اتاپ ايتار بولساق, «عايىپ» اراب تٸلٸنەن الىنعان «جوق بولۋ», «كٶزدەن تاسا بولۋ» دەگەن ماعىنادا, «ەرەن» سٶزٸ كٶنە تٷركٸ تٸلٸنەن الىنعان «ەر» سٶزٸ, ال «شٸلتەن» بولسا, پارسى تٸلٸنەن اۋدارعاندا «قىرىق تەن نەمەسە قىرىق دەنە» دەگەن ۇعىمعا سايادى». (http://el.kz/kz/news/tugan-zher/gaiip_eren_kirik_shilte).
ۋەج: سوندا قالاي? قازاق-قازاق بولعالى بەرٸ ٶزدەرٸ سٶز جاساي الماي, تەك قانا كٶرشٸ ەلدەر سٶزٸنٸڭ اۋدارماسىن قولدانىپ كەلگەن بە? ولاي بولسا, ەلەمدەگٸ ەڭ سٶزدٸك قورى كٶپ قازاقتىڭ انا تٸلٸ قايدان شىقتى? ولاردىڭ سٶزدٸك قورى سونشالىقتى باي بولسا, نەگە قازاقتار ەمٸن-ەركٸن قولداناتىن اقىندار ايتىسىن مەڭگەرە الماعان? دەمەك, بەرٸ كەرٸسٸنشە بولعان.
وسى بٸر سارىنداس ٶز سٶزٸمٸزدٸ ٶزگەگە تەلٸگەن تٸزٸمدٸ ەلٸ دە كٶپتەپ جالعاستىرا بەرۋگە ەبدەن بولادى.
«عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» جايلى قازٸرگٸ تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىلارى مەن تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ ۇزىن ىرعاسى وسىنداي.
جالپى قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا قازٸرگٸ ۇرپاق ماعىناسىن تولىق تٷسٸنە بەرمەيتٸن وسىنداي سٶز تٸركەستەرٸ بارشىلىق. مىسالى, «بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز», «قالىڭ اربات», «قارعا بويلى قاز تۋعان», «كەرقۇلا اتتى كەندەباي», «قارا قاسقا اتتى قامبار بەك» ت.ت.
كەلٸڭٸز! انا تٸلٸمٸزدٸڭ قولدانۋ اياسىنا ساي بٸرگە ساراپتاما جاساپ كٶرەلٸك:
- ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» بٸر ادامنىڭ اتى ەمەس, جيىنتىق ەسٸم جەنە بارلىعى دا تازا قازاقي سٶزدەر. دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز?
قازاق دالاسىنداعى ەڭ كٶنە جىر «الپامىس باتىر» داستانى. جىردىڭ سارىنى, ونداعى وقيعالار جەلٸسٸ, جەر-سۋ مەن ادام اتتارى زەر سالىپ وقىعان جاندى مىڭداعان جىلدار ەرٸدەگٸ قازاق دالاسىنىڭ بٸر پۇشپاعى «360 ەۋليەلٸ كيەلٸ ماڭعىستاۋعا» جەتەلەيدٸ. ەڭگٸمەمٸزدٸ وسى جىرمەن باستايىق:
العاشقىدا اسىپ-ساسقانمەن, ەپ سەتتە ەس جيىپ ٷلگەرگەن قالماق قولى جاۋىنىڭ جالعىز ەكەنٸن كٶرٸپ, ساداقپەن اتىپ الماق بولعان. سول نيەتپەن تۇس-تۇستان اتىلعان مىڭ سان جەبە كٷننٸڭ كٶزٸن كٶرسەتپەي جٸبەردٸ. عاجاپتىڭ كەرەمەتٸ وسى سەت كٶرٸنگەن. جاڭاعى مىڭ سان جەبە جاڭبىرداي جاۋىپ, الپامىسقا شىپ-شىپ تيگەنٸمەن, دەنەسٸنە سىزات تا تٷسٸرە الماستان كەيٸن شارپىدى. مۇنىڭ سىرى — الپامىس باتىر كەمٸل پٸرلەرگە سىيىنىپ جاۋعا جالعىز ۇمتىلعاندا, عايىپ-ەرەن قىرىق شٸلتەندەر تٸرٸ جانعا كٶرٸنبەي كەلٸپ, جاس باتىردى قورعاۋىنا العان ەدٸ.
«قالماقتار اتقان قالىڭ وق
جاڭبىرداي بولىپ تيەدٸ.
ەتٸ تٷگٸل بالانىڭ
تەرٸسٸنە كٸرمەدٸ
عايىپ-ەرەن قىرىق شٸلتەن.
بالانى قولداپ دەمەدٸ.
مۇنداي جاعداي جىردىڭ بٸرنەشە جەرٸندە قايتالانادى.
...عايىپ-ەرەن, قىرىق شٸلتەن
قىلىشتى قولدان قاعادى.
...عايىپ-ەرەن قىرىق شٸلتەن
بالانى جولدا ۇستادى.
...عايىپ-ەرەن قىرىق شٸلتەن,
كٶتەردٸ جەردەن قاۋعالاپ.
...عايىپ-ەرەن پٸرلەرٸم,
بۇل بەلەدەن ٶزٸڭ قاق» (الپامىس باتىر). مٸنە وسىلايشا, جىردىڭ ٶن بويىندا الپامىس باتىر عايىپ-ەرەن قىرىق شٸلتەن – پٸرلەرگە جالبارىنىپ كٶمەك سۇرايدى. پٸرلەرٸ الپامىستى ٷنەمٸ قامقورلىعىنا الىپ جٷرەدٸ. دەمەك, «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەننٸڭ» باستاۋى بەرٸدە ەمەس, ٶتە ەرٸدە جاتىر. وسىنىڭ ٶزٸ-اق «عايىپتى» ارابقا, «شٸلتەندٸ» پارسىعا, «ەرەندٸ» كٶنە تٷركٸ تٸلٸنە تەلٸپ جٷرگەندەردٸڭ تۇجىرىمىن تٷگەلدەي جوققا شىعارادى. ەيتەۋٸر ابىروي بولعاندا, قازاقتىڭ «قىرىق» دەگەن سٶزٸنە بٶتەن يە تابا الماپتى.
ەندٸ وسى سٶز تٸزبەكتەرٸندەگٸ ەر سٶزگە ارنايى ساراپتاما جاسايىق:
عايىپ – عايىپ بولدى, كٶزدەن عايىپ بولدى. جوق بولدى, ٷشتٸ-كٷيلٸ جوعالدى. مەن دە دايىن تۇرامىن, - دەيدٸ دە, عايىپ بولادى («قاز. ەرتەگٸلەرٸ»).
عايىپ – جوق, جاسىرىن, قييالي, بولجالدى ٸس. عايىپتان – قاپەلٸمدە, كەنەتتەن (عايىپ بولدى – ۇشتى-كٷيلٸ جوق بولدى). (قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ).
«عايىپ, عايىپ بولۋ, عايىپانا (دٸني), عايىپپٸر (دٸني). (ورفوگرافييالىق سٶزدٸك).
«ديدار عايىپ, اجال عايىپ, قوناق تا,
ٷش عايىپ بار ٶمٸر دەگەن جولاقتا» (ٶتەگەن ورالبايۇلى «تاڭعى سامال تەڭٸرٸڭنٸڭ سەلەمٸ»). ٷشەۋٸ دە ويلاماعان, كٷتپەگەن جەردەن كەلەدٸ.
«بولجايتۇعىن عايىپتان جەتٸ كٶز جوق» (م.ج.كٶپەەۆ).
«عايىپ» اراب تٸلٸنەن تەرجٸمالاعاندا «جوق بولىپ كەتۋ», «كٶزدەن تاسالانۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ». (ا. مۇسابەكقىزى).
ۋەج: «عايىپ» قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىندا ەجەلدەن بار سٶز. ونى ٶزگە تٸلدەن تەرجٸمالاۋدىڭ تٷككە دە قاجەتٸ جوق.
«عايىپتان تۋۋ موتيۆٸ. ەلەمدٸك فولكلوردىڭ سيۋجەتٸنە كەڭ, تەرەڭ ورنىققان موتيۆتەردٸڭ بٸرٸ – كەيٸپكەردٸڭ عايىپتان تۋۋى. عايىپتان تۋۋ موتيۆٸ بارلىق فولكلورلىق قاھارماننىڭ عۇمىرنامالىق بايانىندا تۇراقتى ورىن الىپ, كٶنە ميفتەردە, دٸني ەپسانالاردا, باتىرلىق جەنە عاشىقتىق جىرلاردا, ەرتەگٸلەردە, اڭىزداردا دا كەزدەسەدٸ.
عايىپتان تۋۋ موتيۆٸندەگٸ كٶنە تٷسٸنٸكتەر قاھارماننىڭ جاي قاراپايىم كٸسٸلەردەن تەگٸ بٶلەك جان ەكەنٸن كٶرسەتۋگە ۇمتىلسا, فەودالدىق قوعام تۇسىندا سومدالعان قاھارمانداردىڭ بەينەسٸندە تاپتىق قوعامدا بيلٸك ٷشٸن جٷرگەن ساياسي تالاس-تارتىستىڭ, كٷرەستٸڭ شىندىعى كٶركەم بەينەلەنگەن. بۇل كٶرٸنٸستەرگە حالىقتىڭ تەگٸ اسىل, ەدٸلەتتٸ بيلەۋشٸدەن ٷلكەن جاقسى ٸستەر كٷتكەن ارمان-اڭسارلارى ورنىققان (ا.ا.ەبسادىقوۆ).
ۋەج: عايىپتان تۋۋ موتيۆٸن بٷكٸل ەلەمدٸك فولكلور مويىنداعان بولسا, وندا ونىڭ سولاي بولعانى. سەبەبٸ, جالعان سٶزدٸ ەشكٸمگە زورلاپ, تاڭىپ مويىنداتا المايمىز. «ٶتٸرٸك ٶرگە جٷزبەيدٸ».
«پارسىلىق عايىبانا قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا بەيٸمدەلگەن, بٸرنەشە ۆاريانتى بولعانعا ۇقسايدى: قايبانا, قايمانا, قايۋانا, عايىپ «بەلگٸسٸز, جوق جەردەن پايدا بولۋ» ي فورمى نارەچييا – انو. عايىپ – قازاقتا جەكە دارا قولدانىلادى: عايىپتان پايدا بولۋ, عايىپ – ەرەن, قىرىق شٸلتەن – «اڭىزدىق تۇلعا» دەم عايىپ, ديدار-عايىپ – «اس پەنەن دوستاردىڭ كٷتپەگەن جەردەن الدىڭنان شىعۋى جەنە باسقالار. دەمەك, بٸزدٸڭ بۇل سٶزدەردٸ تٷسٸنبەي جٷرگەن سەبەبٸمٸز, عايىبانا پارسى تٸلٸنەن كٸرٸپ, ەكٸ جەنە ودان دا كٶپ نۇسقالارىنا اينالىپ كەتكەن: قايبانا, قايمانا, قايۋانا جەنە ت.ب.» (ە.ت.قايدار, اكادەميك).
ۋەج: قازاقتىڭ قايبانا, قايمانا, قايۋانا, عايىپ (قايىپ) دەگەن سٶزدەرٸنٸڭ تەگٸن پارسىدان ەمەس, قازاق ۇلتىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان كٶنە رۋلاردىڭ بٸرٸ قايى (قاڭلى), ساق (جاي ساق), قاسساق (ناعىز ساق), قاس باتىر, قاس مەرگەن, قاس شەشەن, قاس بيلەردٸڭ اراسىنان ٸزدەگەن دۇرىس بولادى.
عايىپ (قايىپ) – سٶز تٷبٸرٸ «اي», ارى قاراي عا (قا), عاي (قاي), عايى (قايى), ىپ, ايىپ, عايىپ بولىپ شىعادى.
- عا – اعا دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. قاڭعا (حان اعا), سارعا (سارى اعا), بالاماسى قارعا (قار (اق) اعا), جورعا (بوزجورعا) بوز جورى اعا (تٶرت اياعى تەڭ تايپالعان شابىستى اعاعا تەڭەپ وتىر) ت.ت.
- قا – قاڭعا بابا, قار (اق) پەن قاز اعا ەسٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بۋىنى. بۇل قازاق بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ اعاسى دەگەن سٶز.
- اي: ا. ادايدىڭ ەكٸنشٸ بۋىنى (اد جەنە اي), ە. انا (اي - انا), ب. جەردٸڭ سەرٸگٸ, گ. 27-31 دەن تۇراتىن كٷندەردٸڭ جيىنتىعى.
- ي (ي) - بالاسى, ۇرپاعى (تارازي, ياسساۋي, جٷگٸنەكي, نيزامي, مامي ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.
- قايى – قايى تايپاسى, قازاق دالاسىنىڭ بٸر پۇشپاعى ماڭعىستاۋدان ەۆروپاعا عايىپتان بارىپ, وسمان يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالادى. وسى تٷبٸردەن قازاق تا «تٷيە قايىدى, قايىمادى», قايىل بولۋ (كٶنۋ), قايىل بولماۋ (كٶنبەۋ) ت.ت. سٶزدەر بار. بۇل تايپانىڭ تاعى بٸر اتاۋى قاڭلى, ياعني حان اۋىلى. بٸرٸنشٸ بۋىنداعى «قا» قازاق دەگەندٸ بٸلدٸرسە, ەكٸنشٸ بۋىنداعى «اي» مەن «ان (انا)» سينونيم, ەكەۋٸ دە ەيەل-انا دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
- ىپ – ىپ-ىسسى (ىسسىلىقتىڭ شەگٸ), لىپ ەتە قالدى (تەز بولدى), تۇرىپ, جاتىپ, بارىپ, كەلٸپ ت.ت.
- ايىپ – ايىپتى, ايىبى بار, ايىپتاۋ, ايىپ ەتۋ, ايىپدوپ (سپورت), ايىپ-شامى جوق ت.ت. بۇل جەردە «عايىپ» سٶزٸنٸڭ قۇرامىندا «ايىپ» نە ٸستەپ جٷر دەگەن سۇراق ٶز-ٶزٸنەن تۋىنداپ تۇر. اللاتاعالا مىنا جارىق دٷنيەنٸ جاراتقالى بەرٸ ەيەل ادام ەر-ازاماتتىڭ الدىندا مەڭگٸ ايىپتى, ياعني مەڭگٸ قارىزدار. سەبەبٸ, اۋا انامىز ادام اتانىڭ قابىرعاسىنان جارالعان دەلٸنەدٸ. ەجەلدەن كەلە جاتقان «قابىرعامەن كەڭەسۋ» جەنە ەتتٸڭ سٷيەگٸن (جٸلٸگٸن) ٷلەستٸرگەندە قابىرعاسىن ەيەلدەرگە تارتۋ وسىنى مەڭزەيدٸ. «سەن بٸرەۋدٸڭ عايىبىن اشپا, تٷن سىقىلدى پەردە تارت (شەكەرٸم قاجى).
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بۇل سٶز قازاقتىڭ تاپ-تازا ٶز سٶزٸ. بۇل سٶزدٸڭ تۋىنداۋىنا پارسى مەن اراپ تٸلدەرٸنٸڭ, نە ت.ب. ەش قاتىسى جوق. كەرٸسٸنشە, ولارداعى بۇل سٶزدٸڭ قولدانىلۋى باستاۋىن قازاقتىڭ انا تٸلٸنەن الادى.
قورىتىندى: عايىپ – ويلاماعان جەردەن پايدا بولۋ نەمەسە سوعان سەيكەس جوق بولۋ.
ەرەندەر — عايىپ ەرەن, عايىپ يرەن, عايىپ يران بولىپ تٷرلٸشە جازىلۋى دا كەزدەسەدٸ. عايىپ يران قىرىق شٸلتەن – اڭىز بويىنشا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قىرىق كيەلٸ ارۋاقتاردىڭ اتى. ولار كەيدە قۇس بولىپ كەلٸپ مۇسىلماندارعا كٶمەكتەسەدٸ, مىسالى جولدا اداسىپ كەتكەندەرگە» دەلٸنەدٸ.
وسى عايىپ ەرەن جايلى كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن عالىمداردىڭ بٸرٸ مارقۇم سەرٸكبول قوندىباي بولاتىن. وسى ەڭبەكتٸڭ قىسقارتىلعان نۇسقاسىن قاپەرلەرٸڭٸزگە ۇسىنامىن:
«قازاقتىڭ, سونداي-اق باسقا دا مۇسىلمان دٸندٸ ورتالىق ازييالىق تٷركٸ حالىقتارىنىڭ سەنٸم-نانىمىنداعى "ەرەن" بەينەسٸنە باسقا قىرىنان ٷڭٸلٸپ كٶرۋگە دەگەن دە قاجەتتٸلٸك بار. ەپوستاردا "عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن", "عايىپ ەرەن", "قىرىق شٸلتەن" دەگەن ەسٸمدٸك نۇسقالاردا اتالا بەرەتٸن ميفتٸك بەينەنٸڭ اتالۋى مەن شىعۋ تەگٸ جٶنٸندەگٸ پايىمداۋلاردا بٸرجاقتىلىق قالىپتاسقان; وسى ەسٸمدٸ قۇراعان سٶزدەردٸ ەدەتتە "پارسىلىق" دەپ ەسەپتەيدٸ, وسىعان بايلانىستى ميفتٸك بەينە تۋرالى كەلتٸرٸمدٸ شىعارعان دا يران تٸلدٸ ورتا بولىپ قابىلدانادى.
ەرەن عايىپ (قىرىق شٸلتەن) بەينەسٸن قالىپتاستىرعان مۇسىلمان سوپىلار (سۋفييلەر) ورتاسى, مۇنى ەرەن عايىپ شٸلتەندەردٸڭ كەيدە "پٸرلەر" دەپ اتالىپ, پٸرلەر كاتەگوريياسىنا جاتقىزىلۋىنان دا اڭعارۋعا بولادى. بۇل جايت, ٶز كەزەگٸندە, قاراستىرىلىپ وتىرعان بەينەنٸڭ باستاۋىندا تەك پارسىلىق قانا ەمەس, كٶنە تٷركٸلٸك ميفتٸك كەلتٸرٸمدەردٸڭ جاتۋىن ىقتيمال ەتەدٸ; ٶيتكەنٸ سوپىلار, كٶنە يران كەلتٸرٸمدەرٸن دە, كٶنە تٷركٸ كەلتٸرٸمدەرٸن دە پايدالانىپ, جاڭا دٸننٸڭ (يسلامنىڭ) تالاپتارىنا ساي ٶڭدەلگەن قۇراما بەينەلەردٸ جاساعان. مٸنە, وسى تۇستا بەينە اتاۋىن قۇراۋشى كومپونەنت - "ەرەن" سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنا بايىپتى ٷڭٸلۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى. ال "ەرەن" ("يرەن") سٶزٸ بولسا, ەدەتتە, پارسى تٸلٸندەگٸ "دوس, دوس پەيٸلدٸ" دەگەن ماعىنالارعا يە "يارانە" سٶزٸنەن شىققان دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ. بٸراق دەل وسى سٶزدٸڭ بٷگٸنگٸ قازاق-تٷركٸ تٸلدەرٸندە "جاران" (دوس-جاران, جاراندار), "ياران" تٷرٸندە قولدانىلىپ جٷرگەنٸن ەسكەرسەك, "يرەن/ەرەن" سٶزٸنٸڭ "ياران" سٶزٸنەن ٶربٸگەنٸنە كٷمەن كەلتٸرۋگە بولادى. ...دەگەنمەن, تٷركٸ تٸلدٸ ورتانىڭ يران, ەڭ الدىمەن پارسى ىقپالىن كٶرمەگەن ايماقتارىندا باسقا ماعىنالى "ەرەن" سٶزٸنٸڭ (ۇعىمىنىڭ) دە بار ەكەندٸگٸن ايتا وتىرىپ, سٶز تٶركٸنٸنە قاتىستى كٷمەندٸلٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزسٸز ەمەس ەكەندٸگٸن دە كٶرسەتە الامىز.
"ەرەن" سٶزٸنٸڭ بولمىسىن تٷسٸنۋ ٷشٸن دە اباق تاڭبانى "وقۋ" كەرەك. كٸندٸكتەگٸ نٷكتە اتاۋىنىڭ بٸر پرافورماسى "ڭر" نەمەسە "نگر", ال نٷكتەنٸ كٸندٸك ەتكەن شەڭبەر نەمەسە نٷكتەدەن باستالعان سەۋلە سىزىعى وسى اتاۋدىڭ پاليندرومى تٷرٸندە ايتىلاتىن بولادى: "رن" نەمەسە "رنگ". بٸز وسىنداي ۇعىم جاسالۋ ٷلگٸسٸن "نۇر", "ٷڭگٸر" جەنە ولاردىڭ پاليندرومى (تەرٸس وقىلۋى) بولىپ تابىلاتىن "ۇرىن" (ۋرۋنگ, يۋريۋنگ, ۆارۋنا, ۋران, وران, ۇران) سٶزدەرٸنٸن ٶزارا ساباقتاستىعىن دەيەكتەۋ ٷشٸن پايدالانىپ كٶرگەنبٸز, ەندٸ وسى ٷلگٸنٸ "ەرەن" سٶزٸنە قاتىستى دا قولدانىپ كٶرۋگە بولادى. بۇل ٷلگٸ بويىنشا, "ەرەن" سٶزٸ دە شەڭبەردٸڭ نەمەسە سەۋلەنٸڭ اتاۋى بولىپ شىعادى. بۇل جاعدايدا ونىڭ پايدا بولۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن نٷكتەنٸڭ, كٸندٸكتٸڭ اتاۋى - "ەنەر" (ەنەر) بولىپ شىعار ەدٸ. ەنەر - جاي عانا كٸندٸك نٷكتە ەمەس, ول - تەسٸك نٷكتە, تەسٸك تٷرٸندەگٸ كٸندٸك, قازاقتاعى "ەن", "ەنەر", "ەنۋ" سٶزدەرٸ دە وسىدان شىققان جەنە ماعىنانى ساقتاپ وتىر. لاتىندىق نەگٸزدٸ "ۆەرا" (سەنٸم) سٶزٸ دە وسى "نر" پرافورماسىنان شىققان. ەنەر - نۇردىڭ "تەسٸگٸ". مٸنە, وسى جاعدايدا, وسى ەنەر تەسٸگٸنەن سەۋلە بولىپ تاراعان نەمەسە ەنەر تەسٸگٸن كٸندٸك ەتٸپ قورشاپ جاتقان شەڭبەر - "ەرەن" نەنٸ بٸلدٸرۋٸ تيٸس? ەڭ الدىمەن ول "نۇردىڭ سىرتقا, تىسقا شىعۋىن" بٸلدٸرەدٸ. نۇر - قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ, ونىڭ ەركٸ (ىرقى) بولسا, ەرەن (سەۋلە) - وسى قۇدٸرەتتٸڭ پەندەلەرگە جەتكٸزٸلۋ تۇرپاتى نەمەسە ەرەن (شەڭبەر) - وسى قۇدٸرەتتٸڭ سىرتقى, بٸزدٸڭ دٷنيەدە كٶرٸنۋ تۇرپاتى. سيمۆولدىق دەڭگەيدە بٸز نٷكتەدەن تاراعان "ەرەن" سەۋلەنٸ "ساداقتىڭ جەبەسٸ, وعى" تٷرٸندە كەيٸپتەي الامىز. ياعني ول - جەبە, وق, جاي, جاسىن – قۇدايى قۇدٸرەتتٸڭ ەركٸن جەتكٸزەتٸن تۇرپات (جاي وعى - قۇدايدىڭ وعى عانا ەمەس, ونىڭ قۇدٸرەتٸنٸڭ سيمۆولى). بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ساداق وعى ماعىناسىنداعى ەرەن - جوگارعى دٷنيە مەن ادامدار دٷنيەسٸن جالعاستىراتىن دەلدال, مەدياتور, ياعني قۇداي ٶز قۇدٸرەتٸن ادامدارعا جەبە (جاي وعى, جاي تٷسٸرۋ) ارقىلى كٶرسەتسە, ادامدار دا, ٶز كەزەگٸندە جوعارعى دٷنيەمەن "ساداق وعى" – ەرەن ارقىلى بايلانىسا, حابارلاسا, ٶز تٸلەگٸن سول جاققا جەتكٸزە الاتىن ەدٸ. ونى تۋۆالىق تٷركٸلەردٸڭ كەلتٸرٸمٸنەن انىق كٶرۋگە بولادى: "ۋ تۋۆينتسەۆ سۆياششەننايا سترەلا - "ىسىق وق" سۆيازىۆالا مير ليۋدەي س ۆەرحنيم ميروم. ۆ تۋۆينسكوم وبىچاە يزگوتوۆلەنييا سۆياششەننوي سترەلى "ىدىق وق", سۆيازۋيۋششەي ەە ۆلادەلتسەۆ س ميروم سۆەتلىح بوجەستۆ, ياركو پروياۆلياەتسيا رول پتيتس كاك پوسرەدنيكا مەجدۋ بوجەستۆامي ي ليۋدمي; وپەرەنيە ەە دەلالوس يز پەرەۆ ترەح پتيتس, ورلا, ۆورونا, ياسترەبا. پري زابولەۆانيي دەتەي تۋۆينتسى پريگلاشالي شامانا, كوتورىي يزگوتوۆليال ەرەن - يزوبراجەنيە ياسترەبا, كوتوروە پودۆەشيۆالي پود كۋپولوم يۋرتى; وت فيگۋركي ياسترەبا تيانۋلاس ۆولوسيانايا ۆەرەۆكا - سالباك, ۋكراشەننايا رازنوتسۆەتنىمي لەنتوچكامي - پرينوشەنييامي بوجەستۆام ي دۋحام, درۋگوي كونەتس ەتوي ۆەرەۆكي پريۆيازىۆالسيا ۋ يزگولوۆيا بولنوگو ي تۋت جە پودۆەشيۆالي مالەنكيي دەرەۆياننىي لۋك س دەرەۆياننوي سترەلوي; ك لۋكۋ پودۆەشيۆالي مەدنۋيۋ پودۆەسكۋ - حولا, ا ك نەي - رازنوتسۆەتنىە لەنتوچكي. سۆيازىۆايا ەرەن سو سترەلوي, ليۋدي ۋستاناۆليۆالي كونتاكت س نەبوم چەرەز پوسرەدنيچەستۆو ەرەنيا-ياسترەبا". بۇل جەردە "ەرەن" دەپ قىرعيدى (قارشىعانى) اتاپ تۇرعانىنا قاراماستان, ەكٸ دٷنيەنٸ بايلانىستىرۋشى نىسان ساداق جەبەسٸ بولىپ تۇر. ساداق وتىنىڭ "ۇشۋى" مەن ۇشاتىن ماقۇلىق - قۇس بەينەسٸ وسى ماقساتتا تۇتاستاندىرىلعان, ياعني دٷنيەلەردٸ جالعاستىرۋشى وق جاندى كەيٸپكە (زوومورفتىق تۇرپاتقا) يە بولىپ, دٷنيەلەردٸ جالعاستىرۋشىنىڭ جاڭا ميفتٸك بەينەسٸ قالىپتاسقان.
ەرەن-جانۋار كەپتٸ دەلدال-رۋح بولسا, ولاردىڭ, قاراپايىم كەلتٸرٸم بويىنشا, كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ بولادى. جانۋار (ەڭ الدىمەن, جىرتقىش قۇس) كەيپٸندەگٸ ەرەندەر – ەكٸ دٷنيەنٸڭ اراسىن جالعاستىرۋشى دەلدالدار, "ٸلكٸ Tٶp" قيسىنداماسى بويىنشا, مۇنداي ەرەندەر - ٸلكٸ تٶر مەن ادامدار اراسىن جالعاستىرۋشى, ٸلكٸ تٶر ەركٸن (دوكتريناسىن) ادامدارعا, سونداي-اق ادامداردىڭ ٶتٸنٸش-تٸلەگٸن ٸلكٸ تٶرگە جەتكٸزٸپ وتىرۋشى بولىپ شىعادى, سوندىقتان ەرەن عايىپ قىرىق شٸلتەندەر بەينەسٸنٸڭ (سونداي فۋنكتسيياعا يە) قايدان شىققاندىعىن سەنٸمدٸ تٷردە تۇسپالداۋعا بولادى. مٸنە, سوپىلار, وسىنداي كٶنە تٷركٸلٸك كەلتٸرٸمدٸ, ٶزدەرٸنە جاقسى تانىس يراندىق تٷسٸنٸكتەر مەن لەكسيكالىق دەستٷردٸ پايدالانا وتىرىپ, ەرەننٸڭ جاڭا, يسلامدىق بەينەسٸن جاساپ شىعارعان سوپىلىق دٷنيەتانىم, سوندىقتان دا وسى ەرەن اتاۋىنا پارسىنىڭ "گايب" ("سكرىتىي, نەۆيديميي") دەگەن انىقتاما سٶزٸن جالعاعان, ۋاقىت ٶتە "ەرەن" سٶزٸنٸڭ تٷركٸلٸك ماعىناسى ۇمىتىلىپ, ول پارسى تٸلٸندەگٸ "ياران" سٶزٸ دەپ ەسەپتەلٸنە باستاعان دا, سٶز ماعىناسى دا جاڭارعان. ەرەن (ەكٸ دٷنيەنٸ جالعاستىرۋشى بۋىن) يدەياسى ميفولوگييادا وسىنداي جالعاستىرۋشى رەتٸندە قۇس بەينەسٸن قابىلدادى, كەيٸن "ەرەندەر" دەپ كەيبٸر جانۋارلاردى دا ەسەپتەي باستادى, ارتىنان كەزەك ادامعا دا كەلدٸ, ياعني ەندٸ, "ەرەن" دەپ ادام تۇلعالى جالعاستىرۋشىلاردى اتايتىن بولدى, بٷگٸنگٸ قازاققا بەلگٸلٸ "ەرەن عايىپ قىرىق شٸلتەننٸن" نەگٸزگٸ يدەياسى دا وسىندا جاتىر. ال ەرەندەردٸن كٶپ ساندى بولۋى, ونى, سوپىلىق ساندار سيمۆوليكاسىنا ساي "قىرىق" سانىمەن ناقتىلاۋ ٷردٸسٸن تۋدىرعان; "چيلتون" - "شٸلتەن" سٶزٸ دە وسىعان بايلانىستى. بٸراق بۇل سٶزدٸڭ و باستا سوپىلار اراسىندا ٶز الدىنا دەربەس, باسقا بەينەنٸڭ اتاۋى رەتٸندە قولدانىلعاندىعىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
...ەرەندەردٸڭ (يرەندەردٸڭ) جٸكتەلۋٸن كٶرسەتەتٸن "گاۋىس", "ەستان", "پافتان", "شٸلتەن" سيياقتى اتاۋلار باستاپقى سوپىلىق ەمەس, كەيٸنگٸ ۇمىتىلۋ, قارابايىرلانۋ زامانىنداعى "تٷزەتۋلەردٸڭ" سالدارى بولىپ شىعۋى دا مٷمكٸن; ياعني بٸز ەرەندەردٸڭ ٷش ساتىلىق يەرارحيياسىنىڭ بولۋ ۆاريانتىن دا, دەرەجەلٸك اتاۋلارىنىڭ باسقاشا ۆاريانتتارىنىڭ بولعاندىعىن دا جوققا شىعارا المايمىز (مەسەلەن, "جەتٸ پافتان", "جەتٸ ابدال" تەرمينٸنٸڭ ورنىنا "جەتٸ پٸر", "جەتٸ كەمٸل پٸر", "جەتٸ قالاندار پٸر" سيياقتى تەرميندەردٸڭ قولدانىلۋى). سونداي-اق "1:3:7:40" پروپورتسيياسىنىڭ ورنىندا "1:9:40", "1:8:40" نەمەسە "1:6:40" سيياقتى باسقا دا يەرارحييالىق پروپورتسييالاردىڭ بولۋ مٷمكٸندٸگٸن دە ىقتيمال دەپ ەسەپتەۋگە بولادى ("40" سانىنىڭ ورنىنا "49" سانى دا قولدانىلۋى مٷمكٸن). "قىرىق بٸر شٸلتەن" دەگەن دە تٸركەس بار (س.قوندىباي «عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن»).
سەرٸكبول باۋىرىمىزعا شەكسٸز العىسىمىزدى بٸلدٸرە وتىرىپ, زەرتتەۋدٸ ودان ارى جالعاستىرايىق.
بٸرٸنشٸدەن, مۇسىلمان بالاسىنا 1:3:7:40 يەرارحييالىق پروپورتسييالاردى باسقاعا اۋىستىرۋعا بولمايدى. ونى تەك ارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك, 1:3:7:40:100:1000 دەپ. بۇل سانداردىڭ قازا بولعان ادامداردىڭ ارتىنان بەرٸلەتٸن ساداقا مەرزٸمدەرٸنە تولىقتاي سەيكەس بولۋى, بۇل ادام اتادان بەرگٸ شەجٸرە-تاريحقا قاتىستى دەگەن سٶز. دەمەك, بۇل وسى سانداردىڭ اتاۋىن يەمدەنگەن ۇلى اتالارىمىز قۇرعان قاعاناتتاردىڭ تاريحىن جەنە ولاردىڭ اتىنا ەلٸگە دەيٸن نەگە ساداقا بەرٸپ جٷرگەندەرٸمٸزدٸ سارالاۋ كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, ساداق پەن جەبە قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايلاردىڭ رۋلىق تاڭباسى. ساداقتىڭ اۆتورلىق قۇقىعى ساق (قاز ساق) اتالارىمىزدا جاتىر. رۋلىق شەجٸرەدەگٸ اتاۋى اقپان. ساداقتىڭ سٶز قۇرىلىمىنا كٶز جٸبەرسەڭٸز, ساق سىرتىندا, ادا (اتا) ورتاسىندا تۇر. ال, ساقتىڭ تٷبٸرٸ «اقتىڭ» قازاقتىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىندا تۇرۋىنان ساقتاردىڭ قازاقتان تارايتىن تٸكەلەي ۇرپاقتارى ەكەنٸن كٶرەمٸز.
ٷشٸنشٸدەن, ەرەن سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن باسقا جاقتان ٸزدەۋدٸڭ تٷككە دە قاجەتٸ جوق. سەبەبٸ, قازاقتان باسقا ەلدەر تٸلدەرٸن انا تٸلٸ دەپ اتامايدى. بۇل قازاقتىڭ انا تٸلٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ تٸلدەرٸنٸڭ اناسى دەگەن سٶز. ٶزگە ەلدەردٸڭ ٶز تٸلدەرٸن انا تٸلٸ دەپ اتاۋلارىنا قۇقىلارى جوق. «اۆتورلىق قۇقىقتى» ٶزگە ادام, ٶزگە ەل ەشقاشان يەمدەنە المايدى.
ونىڭ ٷستٸنە پارسىلار (يران) ٶز تەكتەرٸن قازاق دالاسىنىڭ بٸر پۇشپاعى ەجەلگٸ ماڭعىستاۋدىڭ ماد (مان اداي) پاتشالىعىنان تاراتادى. ولاردىڭ «يران تاريحىندا» تۋرا وسىلاي جازۋلى تۇر. قارا: («يران تاريحى». ريزا شاباني. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تەھرانداعى شەھيد بەھەشتە اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ پروفەسسورى. الماتى: زەردە باسپاسى, 2002. ماد پاتشالىعى تاراۋى. 1 بٶلٸم. 6 بەت).
ەرەن – سٶز تٷبٸرٸ «ەر», ارى قاراي ەرە, ەن, ەرەن بولىپ شىعادى.
- ەر – ا. ەر-ادام, ەر-ازامات; ە. بالاماسى باتىر: ەر قوساي, ەر تٶستٸك, ەر تارعىن, ەر شاباي, ەر قوناي; ب. ەر قۇنى, ەركەك, ەركٶكٸرەك, ەركٸن, ەرلٸ-زايىپتى, ەرلٸك, ەرمەك, ەرنەۋ, ەر-سايمان, ەر-توقىم, ەرتە, ەرتەگٸ (ەرتەدەگٸ ەرلەردٸڭ تەگٸ), ەرٸك (ەرٸكتٸ, ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە), ەرەك (ەلدەن ەرەك, ٶزگەشە), ەرۋ (ەرۋ ات, ەرۋ ەل), ەرۋ (ەر, ەردٸ, ەرەدٸ), ەرۋ (ەرٸ, ەرٸدٸ, ەريدٸ, سۋعا ەرۋ) ت.ت. وسى تٷبٸردەن جەر, بەر, تەر, تەرٸ, كەر, كەرٸ, سەرٸ ت.ت. سٶزدەر تۋىندايدى.
- ەرە – ەرلەردٸڭ ٸزٸمەن ەرە كەلدٸ, ەرە جٷردٸ, ەرە باردى ت.ت.
- ەن – ەن دالا (كەڭٸستٸك), ەن (بەلگٸ, تاڭبا) سالۋ, ەنٸ (ەنسٸز), ەنۋ, ەنە, ەنجار, ەندٸ-ەندٸ (باستالۋ), ەنتەلەۋ (العا ۇمتىلۋ), ەنشٸ الۋ, ەڭ باسى (العاش), ەڭ اياعى, ەڭ جوعارى, ەڭ تٶمەنٸ, ەڭ كەمٸ, ياعني كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ جوعارعى شەگٸ.
- ال, سوڭعى «ن» دىبىس تاڭباسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸن جەنە سوعان سەيكەس ۇرپاعى, بالاسى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. جٷسٸپ بالاساعۇن, سارين, التىنسارين, نۇرالين, نۇرتازين, مايلين, مامين, كارين ت.ب. وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
- ەرەن (اسا ايرىقشا), ەرەن ەڭبەك (اسا ايرىقشا ەڭبەك); ەرەنتٷز (ەسكٸشە اي اتى); ەرەنتۇز (شوقجۇلدىز);
- سول ۋاقىتتا الپامىس, جات قىلادى ەرەندٸ (الپامىس باتىر);
- «يا, بابام!» – دەي بەردٸ, ەرەندەر قامىن جەي بەردٸ (ەر تارعىن);
- «عايىپ يرەن كٶرٸنبەيتٸن قولداۋشى كەرەمەت, ول جەتٸ توپقا بٶلٸنەدٸ, التىنشى توپقا ەنەتٸن - قىرىق شٸلتەن» (ع.ايداروۆ. فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى).
- «قازاق فولكلورلىق يرەن جەنە جالپى جۇمسالاتىن جاران بٸر تٷپ – يارەنە-دەن دارا-دارا دامىپ شىققان بولۋ كەرەك. جاران – پارسى سٶزٸنٸڭ قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا تٷسٸپ, ەركٸن سٸڭۋٸنٸڭ نەتيجەسٸ. يرەن اتالعان تٸركەس قۇرامىنا ەنٸپ, قازاق تٸلٸندە سٶيلەنۋشٸلەرگە لەكسيكالىق دارالىعى ەلەنبەگەندٸكتەن, پارسى تٸلٸندەگٸ قالپىنا جۋىق تٷردە سٸڭگەن». (ر.ەمٸروۆ. تٸلشٸ-عالىم, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى).
ۋەج: قازاقتىڭ رۋ اتىن جەنە ونىڭ كٷندەلٸكتٸ قولدانىستاعى سٶزدەرٸن ٶزگە تٸلگە تەلۋدٸڭ ەش قاجەتٸ جوق. پارسىنىڭ ياران (جاران) دەگەن سٶزٸ باستاۋىن قازاقتىڭ «جارى» دەگەن رۋى اتاۋىنان الادى. بۇل ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعان شىققان مۇڭالدىڭ جارىسى. قازٸرگٸ اقتٶبە وبلىسى جەرٸندەگٸ مۇڭالجارى تاۋى سول ەجەلگٸ مۇڭال جارىلاردان قالعان. ارقاداعى شىڭعىس تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىنىڭ «مۇڭال شىڭى» دەپ, اتالاتىنى دا وسىدان.
«ەرەن - (مۋجچينا); مۋج; ەرەن كٸسٸ (مۋجچينا); «مۋج»; ەرەنٸ جوق «جەنششينا بەز مۋجا»; (س. ە. مالوۆ: 106, ب.26. چلەن-كور ان سسسر).
ۋەج: ەرەننٸڭ قاراپايىم ەركەك ەمەس, ەل الدىندا ايرىقشا ەرەن ەڭبەگٸ بار ەر ادام ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋگە بٸلٸمٸ جەتپەگەن.
قورىتىندى: ٶزگەلەردەن ەرەكشە جاراتىلعان ايرىقشا بەلگٸسٸ بار, ادامي قاسيەتٸ اسا جوعارى, بەلە-جالادان ەلٸ مەن جەرٸن قورعاۋدا, ەلگە ەرەن ەڭبەگٸ سٸڭگەن, ەلدەن ەرەك ەر-ازامات.
قىرىق. حالقىمىزدىڭ قاسيەت تۇتاتىن سانى - قىرىق. مۇسىلماندىقتىڭ قىرىق پارىزى; پايعامباردىڭ قىرىق حاديسٸ; عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن; قىرىقتىڭ بٸرٸ قىدىر; 40 جاس قىردىڭ باسى; بٸر كٷن جولداسقا قىرىق كٷن سەلەم; بٸر كٷن قارنى اشقاننان قىرىق كٷن اقىل سۇراما; انا قىرىق شىراقتى; قىزعا قىرىق ٷيدەن تىيىم; قىرىقكەز ەۋليە; ەيەلدٸڭ قىرىق جانى بار; قىرىق شەيٸت; قىرىق قۇلاش شىمىراۋ; جاز جايلاۋى قىرىق استاۋ; قىرىق قابات; قىرىق قۇراق; قىرىق نايزا; قىرىق مىلتىق, قىرىق تەسٸك; قىرىق جاماۋ; حاندا قىرىق كٸسٸنٸڭ اقىلى بار; قىرىق مولدالى قۇرىم اعايىن; قىرىق ەر قوساي; قىرىمقۇلدىڭ قىرىق بيٸ; قىرىقبۋىن (ٶسٸمدٸك); قىرىق جىل جارلىلىق, قىرىق جىل بايلىق جوق; وتىز كٷن ويىن, قىرىق كٷن تويىن; وتىز ومىرتقا, قىرىق قابىرعا; قىرىق جىل قىرعىن, الپىس جىل اپات كەلسە دە اجالدى ٶلەر; بٸر بەيباقتىڭ مەسەلٸ قىرىق ەسەككە جٷك بولعان; قىرىق جىلدا قىر جاڭا; قىرىق كٷن شٸلدە; قىرىق رۋ; قىرىق كٸسٸ بٸر جاق, قىڭىر كٸسٸ بٸر جاق; قىرىق ٶتٸرٸك; قىرىق شىبىق; بويى بٸر قارىس, ساقالى قىرىق قارىس; قىرىقاياق (جەندٸك); سەبيدٸڭ العاشقى قىرىق كٷنٸ (قىرقىنان شىعۋى اتاپ ٶتٸلەدٸ); ٶلگەن ادامنىڭ "قىرقىن بەرۋ" دەستٷرٸ ت.ت. بار.
- «اراق ٸشكەن كٸسٸنٸڭ تٸلەگٸ 40 كٷنگە دەيٸن قابىل بولمايدى» (ۇلاعاتتى سٶز).
- «قىرىق قاقپاندا – قىدىر بار, كٶپ بولسا قۇبا-قۇپ» (الشىن مەڭدالىۇلى).
- «قىرىق بايتال قىسىراق, قىزعا ەنشٸ اتادى. ...قىرىق جىلقىڭ قىز تۋسا» (ت.بالتاباسۇلى.)
- قىرىق مىڭ ٷيلٸ قيياتتان
قىرىق مىڭ ەسكەر قول الىپ,
...قىرىق كٷنشٸلٸك قازاندى» («قوبلاندى باتىر» جىرىنان).
«جەتٸ جىل جاتقان قامالىپ, قىرىق ارقان بويى زىنداننان.
...كەرنەي, سىرناي تارتتىرىپ, قىرىق قاقپالى قالاعا.
...ىزعاردىڭ, ىزعار دالاسى, قىرىق كٷنشٸلٸك جول ەدٸ.
...تٷيە باس قىلىپ قىرىق قىز, الىپ ۇردى جەزدەسٸن» («الپامىس باتىر» جىرىنان).
«قىرىق قاشىرعا قازنا ارتىپ» (قامبار باتىر).
- «بٸرەۋلەر «قىرىق پارىز» دەگەن ەكەن – (ىبىرايىم احۋن قۇلىبايۇلى).
- «قىرىق شەيٸتتٸڭ ٸشٸندە. بولارمىز, اللا, شاماسى» (ەسكەلدٸ سٷگٸر).
«قورقىت اتا قوبالجىپ. اجالعا تاپپاي بٸر ايلا.
قىرىق جىل جٷردٸ قاشقاننان» (سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى).
- ەجەلگٸ تورى اتتا (تاۋراتتا) توپان سۋ باستالاردا 40 كٷن, 40 تٷن جاڭبىر جاۋعانى ايتىلادى.
- مۇرىن جىراۋ سەڭگٸربەكۇلى جىرلاعان ماڭعىستاۋلىق جىرلار تسيكلٸ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دەپ اتالادى. وسى جىرلاردا اتالاتىن قىرىق باتىردى دا, كىرىق شٸلتەندەر قاتارىنا قوسۋعا ەبدەن بولادى.
قازاقتىڭ «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەگەن ماقالىنا سەيكەس قازاقتاعى كيەلٸ سانداردىڭ بٸرٸ تٶرت. بۇل سان اداي اتامىزدىڭ تٶرتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى قۇنانورىس اتامىزدىڭ اتىمەن بايلانىستى دٷنيەگە كەلگەن. بٸرٸنشٸ بۋىن – قۇدايكە مەن كەلٸمبەردٸ. ەكٸنشٸ - تەزٸكە. ٷشٸنشٸ - قوساي. تٶرتٸنشٸ - قۇنانورىس. بەسٸنشٸ – اقپان (بەس دەگەن باعا اقيقاتتىڭ اتاسىنا بەرٸلگەن), التىنشى – بالىقشى (شىبىنتاي, قىپشاق). ەلەمگە ەيگٸلٸ الاش پەن التى الاشىمىز قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندەگٸ ورنى وسى. جەتٸنشٸ – جەمەنەي (بۇزاۋ). العاشقى تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن جەتٸ بۋىن ۇرپاق وسى. سەگٸزٸنشٸ - سەميت. بٶلٸنۋ وسى سەميتتەردەن باستالادى. توعىزىنشى - توبىش. ولار ەجەلدە ەۆروپاداعى ەڭ ۇزىن ٶزەندەردٸڭ بٸرٸ وبتىڭ جاعاسىن مەكەندەگەن. ونىنشى – مونعول (مۇڭال). بەس دەگەن باعا قويىلعان اقپان مەن اقيقاتتىڭ جەنە اعانىڭ, التى مەن بالىقشىنىڭ, جەتٸ مەن جەمەنەيدٸڭ, سەگٸز بەن سەميتتٸڭ, توعىز بەن توبىشتىڭ, ون مەن مونعولدىڭ (مۇڭالدىڭ) بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى وسىدان.
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, تٶرت سانى قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندەگٸ قۇنانورىستاردىڭ ساندىق اتاۋى. تٶرتتٸڭ سٶز تٷبٸرٸ - ٶر (ٶرلەۋ, جوعارىلاۋ), ٶرت (ٶرتەنۋ, كٷيٸپ-جانۋ), تٶر (ٷيدٸڭ تٶرٸ, تٶرگە شىعۋ), تٶرە, تٶراعا, تٶرايىم. دەمەك, «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتٸپ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا تٶبەدەگٸ كەلەر» دەگەن ماقالدىڭ شىعۋ تەگٸ وسى. تٶرتەۋدٸڭ تٶرت كٶزٸ تٷگەل, اۋىزدارى بٸر بولسا, ولاردىڭ ورىندارىنىڭ تٶردە بولاتىنىنا قانداي داۋ بار. سەبەبٸ, توپان سۋدان امان قالعان نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ اۋزى بٸر بولدى. ولاردىڭ اۋىزبٸرلٸگٸ «تاۋدان تٶمەن قاراي, اۋا جايىلماي بٸر ارنامەن سارقىراي اققان سەل سيياقتى» بٷكٸل ەلەمگە ٷلگٸ بولعان. بٸز شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىمىز دەپ جٷرگەن تٶرەلەردٸڭ ارعى تەگٸ وسى. اللانىڭ قالاۋىمەن ادامي قاسيەتتٸڭ شىڭىنا شىعىپ, نۇق پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋدان كەمەمەن امان ٶتٸپ قازٸرگٸ مان اتا قاۋىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعاندىقتان ولاردىڭ ورنى كٷنٸ بٷگٸندە دە تٶردە تۇر.
قىرىق سانى وسى تٶرتٸنشٸ بۋىن (كەلٸمبەردٸ اتامىزدىڭ تۇڭعىشى قۇنانورىستىڭ ونعا (مۇڭالعا) كٶبەيۋٸ, ياعني تٶرت ەسەلەنگەن وننىڭ جيىنتىعى.
قىرىق - قىر جەنە ىق دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. قىر – قازٸرگٸ ەدەبي تٸلمەن ايتقاندا ٷستٸرت, بيٸك جەر, نەمەسە بيٸك كەڭٸستٸكتٸ الىپ جاتقان كٶلەمدٸ ايماق.
ىق – تٷپكٸ ماعىناسى سۋ. مىسالى, جايىق – جاي اعاتىن سۋ, قۇدىق – قۇت سۋ (تازا سۋ ساقتايتىن ورىن), قايىق – سۋ كەبٸسٸ, ىق (ىعۋ) – تٶمەن قاراي سارقىراپ اققان سۋ سيياقتى مالدىڭ ىققا (جەلدٸڭ ٶتٸنە) قاراي ىعۋى ت.ت. دەمەك, قىرىق سانى - بٸر اتانىڭ بالالارى اۋىزدارى بٸر بولسا, قىردان تٶمەن قاراي سارقىراپ اعىپ, توسقاۋىل بەرمەيتٸن سۋ سيياقتى بولادى دەگەندٸ بٸلدٸرگەنٸ, ياعني ەلدٸڭ «بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول» شىعارۋى.
تاريح تاعلىمى: ادام اتا ۇرپاقتارى بٸر رۋلى ەلگە اينالىپ, بٸر مەملەكەتكە بٸرٸككەلٸ بەرٸ, ول ەل باسىندا از, كەيٸننەن قاز (قاس) اتالىپ, سول ەجەلگٸ اتالار سالعان ۇلى جولمەن كەلەدٸ. قىرىق سانى سول از ەلدٸ جاقسىلىققا جەتەلەگەن ەز (قاز) اتالارىمىزدىڭ ساندىق اتاۋى. ەجەلگٸ قازاق حاندارى مەن قاعاندارىنىڭ قىرىق رۋلى ەلدەن قىرىق اقىلشى ۋەزٸرلەرٸنٸڭ بولاتىنى وسىدان. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, ۋەزٸردٸڭ سٶز تٷبٸ - ەز (ەز ەۋليە). بٸزدٸڭ «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەرٸمٸزدە دە» سولاردىڭ رۋحى بار. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسقان ەمەس.
بۇل تۇجىرىمىمىزعا مەشھٷر جٷسٸپ اتامىزدىڭ «سٶيتسە قىرىق شٸلتەننٸڭ ون بەسٸ سول تۇرعان حاننىڭ بٸر بالاسىن قولتىقتاپ, قولداپ حان بولۋعا وسى لايىقتى دەسٸپ جٷرەدٸ ەكەن (م.ج.كٶپەەۆ) دەگەن سٶزٸ تولىقتاي دەلەل بولا الادى.
قىرىق سانىنىڭ اتاۋى ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا (ٷستٸرتتە) دٷنيەگە كەلدٸ. ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنداعى قاراحان تاۋدىڭ (قاراتاۋدىڭ) قاس بي تەڭٸزٸنە تٸرەلەر تۇسىنداعى تٷپقاراعان جەرٸندەگٸ قاڭعا بابا القابىندا ەڭ العاش حاندىق قۇرىلىپ, حان اعا (قانعا) دەگەن سٶز سولاردان قالسا, ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا, ەجەلگٸ اتاۋى سىندى ادام بالاسى العاش رەت ۇلى جاراتۋشى – اللانى تانىدى. سوعان سەيكەس سول جەردٸڭ تۇرعىندارى دا, تۇراعى دا ٷستٸڭگٸ جۇرت, ياعني ٷستٸرت اتاندى. بٷكٸل ەلەم عالىمدارىنىڭ سيناي تاۋى دەپ ٸزدەپ تابا الماي جٷرگەندەرٸ وسى سىندى تاۋى. ول جەردە سىندى اسۋى, سىندى قۇدىعى كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. «مان اتا» اسۋىنان 10 كم-دەي جەردە.
قىر دەمەكشٸ, وسى ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا قازاقپەن بٸرگە دٷنيەگە كەلٸپ, وسى اتاۋدى قازٸرگٸ قىرعىز جەرٸنە الا كەتكەن ۇرپاق ٶزدەرٸن كٷنٸ بٷگٸندە دە قىرعىز دەپ اتايدى. بۇنى قىرعىز اتاۋىنىڭ سٶز تٷبٸرٸنٸڭ مانقىستاۋداعى اتىشۋلى قىرمەن سەيكەس ەكەندٸگٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, وسى قىرعىز ەلٸندە قازاق دالاسىنىڭ ارال مەن قاسبي ايماعىنداعى اتاۋلاردى قايتالايتىن سۇمسا, قوشقار اتا, قىزىل قييا, قازارمان, وش (وس), نارىن, قاراساي, قارا-سۋ, قارا-قۇلجا, قارا-قاباق, قارا-مىق, قاراقولقا, قاراۋىل تٶبە, قارا-بالتا ت.ت. توپونوميكالىق اتاۋلار بار. بٸز بۇدان قىرعىز جەرٸندە قاپتاپ كەتكەن قارالاردا ٶز تەكتەرٸن ماڭعىستاۋدىڭ تٷپقاراعانى مەن قارامان اتاسىنان الاتىنىن كٶرەمٸز. ول ەلدە قاراعانتٷپ (قارالاردىڭ تٷبٸ) دەگەن جەر اتاۋىنىڭ بولماۋى وسىدان.
«قىرعىز ەلٸ وعىز حاننىڭ قىرعىز اتتى نەمەرەسٸنٸڭ اتىمەن اتالدى. (ەبٸلعازى. «تٷرٸك شەجٸرەسٸ», 34 بەت). ەبٸلعازى اتامىزدىڭ بۇل دەرەگٸنە ەشقانداي كٷدٸكپەن قاراۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بۇل دەرەك اداي شەجٸرەسٸمەن دە تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. اداي-كەلٸمبەردٸ-مۇڭال-شوعى-جولاي-جولمانبەت-تٸلەگەن—قىرعىز (وراق) بولىپ تاراتىلادى. قىرعىزدىڭ تەگٸنٸڭ قازاق ەكەنٸن ٶتكەن عاسىردا يۋنەسكو كٶلەمٸندە 1000 جىلدىعى تويلانعان «ماناس» جىرىنان دا انىق كٶرۋگە بولادى. سەبەبٸ, وسى جىرداعى باستى كەيٸپكەرلەر مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ بەرٸ مانقىستاۋ جىرلارى: مۇرىن جىراۋدىڭ ەر كٶكشەسٸ, ماناش ۇلى تۇياقبايى مەن رادلوۆتىڭ ەر كٶكشە نۇسقاسىنداعى باستى كەيٸپكەرلەر «ماناس» جىرىندا ماناس – ماناش, ەر كٶكشە, ەر قوساي, ەلمانبەت, جاڭبىرشى بولىپ بٸر ەپوستىق وقيعا كەڭٸستٸگٸندە كەزدەسەدٸ. وسى جايلى س.قوندىباي «ەسەن قازاق» اتتى ەڭبەگٸندە «بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل – بٸر عانا ەپوستىق دٷنيە جەنە قىرعىزدار قازاقتان تەك بٸر عانا جىردى تۇتاستاي ٶزدەرٸنٸڭ «ماناسىنا» قوسىپ العان» دەيدٸ (180 بەت). بۇل تۇجىرىمعا مىناداي ٶزگەرٸس ەنگٸزگەن دۇرىس جەنە ول ٶتە كٶكەيگە قونىمدى بولىپ شىعادى. بۇل جەردە قىرعىزداردى ٶزٸمٸزدەن الشاقتاتىپ جەنە «ۇرى» نە «بارىمتاشى» ەتٸپ «قوسىپ الدى» دەگەننەن كٶرٸ, ولار دا ٶز اتا-بابالارىن ۇمىتپاي, اتالارى جايلى تاريحي دەرەكتەردٸ جىرعا قوسىپ, بٸزبەن تۋمالاس ەكەنٸن مويىنداپ وتىر. بارلىق تاريحشىلاردىڭ قاپەرٸنە بەرەرٸم, قازاقتا, ياعني قازٸرگٸشە ايتقاندا بٷكٸل تٷرٸك ەلەمٸندە بٸردە-بٸر رۋ, تايپا, ۇلت ٶز تەگٸنەن جاڭىلىسپايدى. بٶتەن ەلدٸڭ اتاسىن مەنٸكٸ دەپ ايتپايدى. ونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە قازاق پەن قىرعىز كٶرشٸ ورىس, ٶزبەك, ت.ب. باتىس ەلدەرٸ سيياقتى «تەگٸن بٸلمەيتٸن تەكسٸزگە» ەلٸ اينالا قويعان جوق.
قىرعىز ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. قىر جەنە وعىز (وق (وعلان, ۇلان) جەنە قىز), نەمەسە قىر مەن قىز, ياعني قىردىڭ قىزى. ماڭعىستاۋ دا قىرىققىز, قىرعىز (قىرىعىز) اتاۋلى توپونوميكالىق اتاۋلار كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. ەڭگٸمەنٸڭ اشىعىن ايتقاندا قىرعىزدار بٸزگە جيەن بولادى, ياعني قىرداعى قازاقتاردىڭ قىزدارىنان تاراعاندار. مۇنىڭ دەلەلٸ, قىرعىزداردىڭ قازاقتار سيياقتى تٸلدەرٸن انا تٸلٸ دەمەي, ەنە (ەنە) تٸلٸ دەپ اتاۋى. ەنە دەپ قازاق, ٶز اناسىن ەمەس, جۇبايىنىڭ اناسىن ايتادى. قىرعىزداردىڭ ٶز تٸلٸن انا تٸلٸ دەپ اتاماي, ەنە تٸلٸ دەيتٸنٸ وسىدان. «اۆتورلىق قۇقىق» تولىقتاي ساقتالىپ تۇر.
مۇنىڭ تاعى بٸر دەلەلٸ: بوستاندىققا اسا قۇشتار, ەشقاشان قولعا ٷيرەنبەيتٸن, ٷنەمٸ دالاعا قاراپ ۇليتىن, ٶتە شىدامدى, ەشقاشان تۇقىمى قۇرىمايتىن قاسقىر دەگەن اڭ اتاۋىنىڭ بولۋى. قازاق ونى بٶرٸ, نەمەسە كٶكبٶرٸ دەپ اتاپ, الاشتىڭ (الشىننىڭ) لاقاپ اتاۋى رەتٸندە دە قولدانا بەرەدٸ. الپامىس باتىردىڭ ەكەسٸ بايبٶرٸنٸ, ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعاننىڭ ارعى اتاسى بٶرتە بٶرٸنٸ, ەجەلگٸ ريمنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان رومۋل مەن رەمنٸڭ قۇرمەتٸنە سالىنعان, ريمنٸڭ قاق تٶرٸندە قاسقىردىڭ قانشىعىن ەمٸپ تۇرعان ەكٸ بالانىڭ تاس مٷسٸنٸن ەسكە الىڭىز. مٸنە وسى بٸر اۋىز سٶزدە بٸرٸنشٸ بۋىندا قاس (قاز), ەكٸنشٸ بۋىندا قىردىڭ تۇرۋىنان وسى ەل ەسٸمدەرٸنٸڭ دٷنيەگە كەلۋ رەتٸن انىق باعامداۋعا بولادى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قازاق پەن قاسقىردىڭ تٷبٸرٸ بٸر. دەمەك, قاسقىر دەگەن سٶز بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ەرينە, ەڭ بٸرٸنشٸ دالانىڭ جىرتقىش اڭىن دالانىڭ تٶل پەرزەنتٸ قازاق تانىماي باسقا كٸم تانۋشى ەدٸ.
بۇل ەل ەسٸمدەرٸنٸڭ باستاۋ نٷكتەسٸ, ياعني اتاسى – ەز (از) ەۋليەنٸڭ مولاسى جاتقان ماڭعىستاۋداعى ٷستٸرت (قىر). مٸنە وسى بٸر اۋىز قاسقىر دەگەن سٶز, قازاق پەن قىرعىزدىڭ تۋىس ەل ەكەنٸن جەنە قىرعىزدىڭ قازاقتان, ياعني قاس بيلەر ەلٸنەن بٶلٸنٸپ شىققانىن كٶرسەتەدٸ. قىرعىز دەگەندەگٸ تٷبٸر سٶز قىردىڭ - قازدان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ بۋىندا تۇرۋى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. جارايسىڭدار, اتالارىم! سٶز جاساساڭ وسىلاي جاسا! تاريح جازساڭ وسىلاي جاز! سٸزدەردٸڭ بۇل جازعاندارىڭىزدى مىڭ, ميلليون جىلداردان دا كەيٸن وقۋعا بولادى.
«الپامىس باتىر» مەن قىرعىزدىڭ «ماناسى» بٸر تۇلعا ەكەندٸگٸن مارقۇم سەرٸكبول قوندىباي كەزٸندە جەرٸنە جەتكٸزە دەلەلدەپ كەتكەن بولاتىن.
مٸنە وسى قازٸرگٸ قىرعىز جەرٸندە دە «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەنگە» قاتىستى ەكٸ جەر اتاۋى بار. بٸرٸنشٸسٸ – وش قالاسىنا جاقىن سٷلەيمەن تاۋىنداعى «قىرىق شٸلتەن» ٷڭگٸرٸ. ەكٸنشٸسٸ – باتكەن وبلىسىنىڭ اقبۇلاق اۋىلىنداعى «شٸلتەن اتا» بەيٸتٸ. بۇل بەيٸتتٸڭ ەكٸنشٸ اتاۋى «قىرىق شٸلتەن». «قىرىق شٸلتەننٸڭ» الپامىس باتىردى ەردايىم قولداپ جٷرەتٸنٸ سيياقتى, قىرعىزدىڭ «ماناس» داستانىندا دا «قىرىق شٸلتەن ماناستى ٷنەمٸ قولداپ جٷرەدٸ. جىردا قوزى باعىپ جٷرگەن بالا ماناستىڭ بٸر قوزىسىن قاسقىر الىپ قاشىپ, ٷڭگٸرگە كٸرٸپ كەتەدٸ. ماناس قۋىپ بارىپ ارتىنان كٸرسە قاسقىر ادامعا اينالادى. سٶيتسە شٸلتەندەردٸڭ بەرٸ سول ٷڭگٸرگە جينالعان ەكەن. ولار بۇدان بىلاي ماناستى قولداپ جٷرەتٸنٸن ايتادى.
قورىتىندى: اللانىڭ قالاۋىمەن ەلٸن, جۇرتىن جارقىن بولاشاققا جەتكٸزۋ جولىندا «بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارعان» ۇلى ۇستاز-پٸرلەر جەنە سولاردىڭ كيەلٸ رۋحى. قىرىق سانى «اۋىزدارى بٸر, باۋىرمالدىق پەن تاتۋلىققا» باستايتىن جەنە ولاردىڭ ٶتە كٶپ ەكەندٸگٸن ايعاقتايتىن ۇعىم.
ەيتەۋٸر ابىروي بولعاندا, كەڭەستٸك بٸلٸم قۇدىعىنان سۋ ٸشكەن «بٸلگٸش تاريحشىلار» وسى قىرىق سانى اتاۋىن بٶتەن ەلگە تەلٸمەي قازاقتىڭ ٶزٸنە قالدىرىپتى.
شٸلتەن – بۇل سٶزدٸ قازاقتىڭ بارلىق زەرتتەۋشٸلەرٸ پارسىنىڭ «چيل», قازاقشا اۋدارماسى قىرىق دەگەن سٶزٸنەن شىقتى دەپ تۇجىرىمدايدى. تٷپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. شٸلتەن - تازا قازاق سٶزٸ. دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز?
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەي شٸلتەن سٶزٸ پارسىنىڭ قىرىق دەگەن سٶزٸنەن شىقتى دەلٸنەتٸنٸ ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. سەبەبٸ, بار-جوعى تٶرت سٶزدەن تۇراتىن بٸر جيىنتىق ەسٸمدە قىرىق سٶزٸن ەكٸ رەت, بٸرەۋٸن قازاقشا, بٸرەۋٸن پارسىشا قايتالاۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتٸلٸگٸ جوق. سٶزدٸك قورىندا سان ميلليونداعان (بٸلەتٸندەر جيىرما ميلليوننان استام دەيدٸ) سٶزٸ بار, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ تٸلدەرٸنٸڭ اناسى اتالاتىن انا تٸلٸمٸز ٶزگە جۇرتتىڭ سٶزٸنە زەرۋ ەمەس. كەرٸسٸنشە بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە پارسى تٸلٸ دە ٶز باستاۋىن قازاقتىڭ انا تٸلٸنەن الادى. پارسى ەلٸ ٶز باستاۋىن ەجەلگٸ قازاقتىڭ ماد (مان اداي) پاتشالىعىنان الاتىنىن جوعارى دا ايتتىق.
شٸلتەن – سٶز تٷبٸرٸ «ٸل», ارى قاراي شٸل, ەن, تەن, ٸلتە, شٸلتە (شٸلدە), شٸلتەن بولىپ شىعادى.
- «ٸل»-دەن – ٸلكٸ (العاشقى, الدىڭعى), ٸلگەرٸ (العا), ٸلٸك (سەپتٸك), ٸلٸم (بٸلٸم), ٸلە (ٶزەن), ٸلە جاۋاپ قايتاردى, نٸل (ٶزەن), ٸلۋ, ٸلمەك, ٸلگٸش, ٸلگەك (تٷيمە), تٸل, بٸل, كٸل, كٸلت ت.ت. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, تٸلدٸڭ دە, ٸلٸم مەن بٸلٸمنٸڭ دە, كٸلتتٸڭ دە تٷبٸرٸ «ٸل». ال بٸزدٸڭ بولشەۆيكتٸك كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ عىلىمي اتاعىن العان بارلىق «بٸلگٸش» تاريحشىلارىمىز بەن تٸل عالىمدارىمىز تٸلٸمٸز بەن بٸلٸمٸمٸزدٸڭ كٸلتٸن تٷپ-تامىرىمەن ٶزگە جۇرتقا (پارسىعا) ٶز قولدارىمەن ۇستاتا سالعان.
- شٸل – شٸلدە (قىرىق كٷن شٸلدە), جازدىڭ ەڭ ىسسى مەزگٸلٸ, شٸل (زوول), شٸلبي, شٸلبۋىت, شٸلدە تەر, شٸلدەلٸك (زوول), شٸلدەحانا (شٸلدە توي. سەبيدٸڭ دٷنيەگە كەلۋ قۇرمەتٸنە قىرىق كٷن ٶتكەننەن كەيٸن جاسالاتىن توي), شٸلدەقوڭىز (زوول), شٸلي (ىلعي), شٸلتەر, شٸلٸك ت.ت.
مىسالى: «قىرىق كٷن شٸلدە بولعاندا. ...قىس شٸلدەدە جٸلٸك جٷگٸرەدٸ, جاز شٸلدەدە كٷلٸك جٷگٸرەدٸ, ...قىرىق كٷن شٸلدە, قىس قالدى, جاز ورنىندا. ...عايىپ – كٶرٸنبەيتٸن, دوس. ەرەن - ادام, كٸسٸ. قىرىق - قاسيەتتٸ سان. شٸلتەن - پارسىشا قىرىق (سينونيم). عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن - شٸلدە - شٸلدەحانا. قايىپەرەن, اۋشىەرەن, يران, ەران دٸني ۇعىم شەڭبەرٸندە قولدانىلادى». (م.ج.كٶپەەۆ);
ۋەج: مەشھٷر جٷسٸپ اتامىز شٸلتەندٸ پارسىنىڭ سٶزٸ دەپ وتىرعان جوق. قىرىقتىڭ اۋدارماسى دەپ وتىر.
«جازدىكٷن شٸلدە بولعاندا» (اباي قۇاناباەۆ);
«جاز ٶتٸپ شٸلدە جەتتٸ, شٸلدەدە كٷن ۇزىن, تٷن قىسقا, كٷننٸڭ ىستىعى سونشا كٷشتٸ, تاستار, قۇمدار قىزىپ كەتەدٸ (م. دۋلات, اقىن, جازۋشى, قوعام قايراتكەرٸ);
«شٸلدە جازدىڭ ەڭ ىستىق قىرىق كٷنٸ» (ۆ.ۆ. رادلوۆ سٶزدٸگٸ (ۆوستوكوۆەد-تيۋركولوگ, ەتنوگراف));
«شٸلدە. ول ەۋەلدە قىرىق كٷندٸك مەزگٸل رەتٸندە ايتىلىپ, كەيٸن وتىز كٷندٸك اي رەتٸندە قولدانىلىپ, قالىپتاسىپ كەتكەن» (م. يسقاقوۆ);
«قىرىق كٷن شٸلتەر ىستىقتا قارسى كٶشٸپ, بەتپاقتىڭ سار دالاسى كەلٸپ تٷستٸ (قكبس, 31);
- ەن – ەن دالا (كەڭ دالا, كەڭٸستٸك), ەن (بەلگٸ, تاڭبا) سالۋ, ەنٸ (ەندٸ-ەنسٸز), ەنۋ, ەنە, ەنجار, ەندٸ-ەندٸ (باستالۋ), ەنتەلەۋ (العا ۇمتىلۋ), ەنشٸ الۋ, ەڭ باسى (العاش), ەڭ اياعى, ەڭ جوعارى, ەڭ تٶمەنٸ, ەڭ كەمٸ, ياعي كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ شەگٸ.
- تەن (تەڭ) – تەنتەك (تەنتەك ادام), تەنتٸرەۋ (كەزبەلٸكپەن اينالىسۋ), تەڭ, تەڭ جارتىسى, تەڭ كٶرۋ, تەڭ تٶراعا, تەڭ تٷسۋ (تەڭبە-تەڭ), تەڭبٸل, تەڭگە (قازٸرگٸ قازاق, ەجەلگٸ بٷكٸل ەلەمدٸك ۆاليۋتا), تەڭگەرۋ, تەڭدەۋ, تەڭسەلۋ, تەڭٸز ت.ت.
- ٸلتە – بٸلتە (بٸلتە شام), جارىقتىڭ كٶزٸ, بالاماسى بٸلٸمنٸڭ باستاۋى.
ال, سٶز سوڭىندا تۇرعان «ن» دىبىس-تاڭباسى, سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. باستاۋىن نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸنەن الادى.
شٸلتەننٸڭ شىلاۋى تيدٸ (جەلەپ-جەبەدٸ, باتاسى تيدٸ).
«بالا بەرسە – تەزٸنەن, پٸرلەردٸڭ تيٸپ دەمٸنەن.
شٸلتەننٸڭ تيٸپ شىلاۋى – ارتىلىپ تۋسا ٶزٸمنەن!» (اقتامبەردٸ جىراۋ).
سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ جولىنا تٷسكەندەر ۇستازىنىڭ (پٸرٸنٸڭ) ۇيعارۋىمەن كٷننٸڭ كٶزٸ كٶرٸنبەيتٸن جەر استى مەشٸتتەردە اللادان تٸلەك تٸلەپ, قىرىق كٷن, قىرىق تٷن بويى شٸلگە وتىرعان.
قازاقستاندا «شٸل» اتتى قۇستاردىڭ: «سۇر شٸل» جەنە «ساقالدى شٸل» دەپ اتالاتىن ەكٸ تٷرٸ بار. توپتانىپ جٷرەدٸ. وتىرىقشى قۇس. جەردٸ شۇقىلىپ ۇيا جاسايدى دا, وعان قۇرعاق شٶپ تٶسەيدٸ. جۇمىرتقاسىن انالىعى مەن اتالىعى بٸرگە باسادى. ٶسٸمدٸك تۇقىمىمەن, بٷرٸمەن, جەندٸكتەرمەن (قوڭىز, قۇمىرسقا, ت.ب.) كورەكتەنەدٸ. زيياندى جەندٸكتەردٸ جەپ, ادامدارعا پايدا كەلتٸرەدٸ. كەسٸپتٸك ماڭىزى بار باعالى قۇس قاتارىنا جاتادى.
اقىلعا سالىپ قاراساق, جازدىڭ ەڭ ىستىق قىرىق كٷنٸن شٸلدە دەپ اتاپ, قازاق بالاسىن قىرقىنان شىعارىپ شٸلدەحانا جاساعالى بەرٸ, ادامعا ەش زييانى جوق پايدالى قۇستارعا «شٸل» دەپ ات قويىپ, سوعان سەيكەس سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ مايىن سارقا ٸشكەن سوپى-پٸرلەردٸ شٸلتەن دەپ اتاعالى بەرٸ قانشاما سۋلار اقتى, قانشاما مىڭداعان جىلدار ٶتتٸ.
ەگەر بٸز كەڭەستٸك عالىمداردىڭ جەنە سولاردىڭ جولىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ شٸلتەن دەگەن سٶز پارسىدان اۋىپ كەلگەن كٸرمە سٶز دەگەندەرٸن قابىلدايتىن بولساق, وندا جوعارىداعى سٶزدەردٸڭ بەرٸن دە قازاقتىڭ ٶز سٶزٸ ەمەس دەۋٸمٸزگە تۋرا كەلەتٸنٸنە ولاردىڭ بٸلٸمدەرٸ جەتپەگەن. مەنٸ قاتتى تاڭ قالدىرىپ وتىرعان دٷنيە ولاردىڭ «سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ), ٶز اتاسى دەگەن سٶزدەردٸ تٷسٸنۋگە بٸلٸمدەرٸنٸڭ جەتپەۋٸ. مٸنە بٸزگە سوڭعى جىلدارى «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەردٸڭ» شىلاۋى تيمەي جٷرگەن سەبەبٸ.
جاتتىڭ زورلىعىمەن اتا-بابامىزدىڭ ارۋاعىن ۇمىتىپ, ۇلتتىڭ ارى مەن نامىسىنىڭ, ياعني تٸلٸ مەن دٸلٸنٸڭ كٸلتٸن ٶزگەنٸڭ قولىنا ٶز قولىمىزبەن بەرٸپپٸز. ۇلى اتالارىمىز «اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىن اۋزىمىزعا الىپ, قايتىس بولعان اتا-انالارىمىز بەن تۋمالاستارىمىزعا ارناپ اس-ساداقا بەرٸپ, جۇما سايىن جەتٸ نان تارقاتىپ, ەربٸر اس ٸشكەن سايىن استىڭ باتاسىن جاساپ, مارقۇمدارعا دۇعا باعىشتاپ وتىرماساق, ارۋاقتاردا بٸزبەن بايلانىسىن ٷزەدٸ» دەپ, بەكەر ايتپاعان. تاعى قايتالايمىن. بۇل جەردەگٸ ەڭ سوراقى دٷنيە, شٸلتەننٸڭ كٸلتٸن ٶز قولىمىزبەن ٶزگەگە ۇستاتقانىمىز بولىپ تۇر.
قورىتىندى: بٷكٸل ادامزات قاۋىمىنا شامشىراق بولىپ جانىپ, ەن دالانى جايلاعان ەلدەردٸ كەزٸپ مۇسىلماندىقتى اسقان بٸلٸمٸمەن, شەشەن تٸلٸمەن ۋاعىزداپ, قينالعان جاندارعا كٶمەككە كەلٸپ, جٷرەك كٸلتٸن اشاتىن ۇلى دٸني تۇلعالاردىڭ ٶزٸ مەن رۋحى.
ال, ولار كٸمدەر? اڭىز با? ەلدە تاريحتا بولعان جاندار ما? دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىبىرايىم احۋن قۇلىبايۇلىنىڭ مىنا جىر-شۋماقتارىنان تابامىز:
«شارعىنىڭ تٶرتەۋ دەلەلٸ-
بەرٸك قورعان قالاسى:
يسلامنىڭ بەس پارىز,
ورازانىڭ وتىز كٷن,
كٷن تەۋلٸكتە بەس ناماز,
شارعىنىڭ قىرىق ەدٸ بالاسى.
حاليفاداي ەربٸرٸ
بۇلارمەن كٸمنٸڭ تالاسى?
...قىرىق بالا دەگەنٸڭ
شاريعاتتى اقتاعان,
دٷنيەنٸڭ جٷزٸن ساقتاعان
قايىپ – ەرەن قىرىق – شٸلتەن
ارابى ەسٸمٸ ابدال-دى.
شاريعاتتى جٷرگٸزگەن,
دٸن-مۇسىلماندى تٸرگٸزگەن
مۇحاممەدتٸڭ ٷمبەتٸ
ەزٸرەتٸ ومار مەن
قىرىق كٸسٸ بولعان-دى,
كەپٸرلەردەن قورىقپاي
قالىڭ توپتى قاق جاردى,»... (ىبىرايىم احۋن قۇلىبايۇلى 1886-1982).
«عۇن تٸلٸندە ايتىلعان كەيبٸر تايپالاردىڭ اتىن ايتساق, ولار: ارعىن (ۋارحۋن), ابدال (ەفتال, ەفتاليت), كەردەرٸ (كيداري), البان (لاۆان), تارنيياق, كوتزاگەر, بەندەر (زابەندەر) جەنە باسقالار.
عۇن تايپالارى ابدال مەن كيداريتتەر تۋرالى ە.ح.مارعۇلان: «ولاردى گرەكتەر حيونيت, ريم جازۋشىلارى ەفتاليت, بولماسا «كيداريت حۋندارى», ارميان جازۋشىلارى «حەپتال», ارابتار «حايتال» دەيدٸ.
بۇل تايپانىڭ اتىن دۇرىس جازعان ۆيزانتييا جازۋشىسى فەوفيلاكت سيموكاتتا, عۇنداردىڭ ٶزٸ قالاي ايتسا سولاي جازعان-«ابدال», بٸزدە «ەفتاليت» دەپ ايتىلاتىن سٶزدٸڭ تٷپ نۇسقاسى - دەيدٸ. يستەمي قاعاننىڭ ۆيزانتييا پاتشاسىنا جازعان حاتىندا «مەن ابدالداردىڭ كٶسەمٸن ٶزٸمە باعىندىردىم, ول مەنٸڭ وداقتاسىم بولدى» -دەيدٸ. ...بٸر عاجابى بۇل «ابدال» تايپاسى كەيٸن تٷرٸكپەن مەن كٸشٸ جٷز قازاقتارىنىڭ قۇرامىندا ساقتالدى. ولاردىڭ ۇرپاعى ەلٸ كٷنگە دەيٸن بار...» - دەپ جازعان بولاتىن» (ارال-كاسپيي ٶڭٸرٸنٸڭ تاريحي-مەدەني مۇرالارى. اقتاۋ 2007. 248-253 بەتتەر).
وسى دەرەكتەردٸ ساراپقا سالساق تٶمەندەگٸدەي بولىپ شىعادى:
- ابدال - قازاقتىڭ رۋ اتى. الشىنداعى 12 اتا بايۇلىنىڭ بٸر بالاسى تازدان تارايدى. ابدالدار تٷرٸكپەن, ٶزبەكتٸڭ لاقاي, قىرعىزدىڭ سارىباعىس تايپالارىنىڭ قۇرامىندا كەزدەسەدٸ.
- تاريحقا ەلەمگە ەيگٸلٸ كٷن قاعانى ەدٸل پاتشانى بەرگەن عۇن (كٷن) ەلٸنٸڭ تەگٸ قازاق, ونىڭ قۇرامىنداعى كٶرسەتٸلگەن تايپالاردىڭ بارلىعى دەرلٸك (ارعىن, كەردەرٸ, البان, ابدال ت.ب.) كٷنٸ بٷگٸندە دە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا.
- ىبىرايىم احۋن عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندٸ اراپ دەپ وتىرعان جوق. اراپتاردىڭ ولاردى «ابدال» دەپ رۋ اتىمەن اتايتىنىن ايتىپ وتىر.
- ابدال - سٶز تٷبٸرٸ «اب (اپ), (ابا (اپا), بابا (اتا-بابا, ياعني اتا مەن ەكە))», ارى قاراي ال (العى, العاشقى, الدىڭعى), دال (دال بولۋ, نە ٸستەرٸن بٸلمەي داعدارۋ). دەمەك, «قالىڭ تۇماننان» جول تاپپاي ەلدٸڭ داعدارعان شاعىندا, بٷكٸل ەلەمگە مۇسىلماندىقتىڭ نۇرىن شاشىپ, بٷكٸل ەلدٸڭ يمانعا ۇيۋىنا ۇيىتقى بولعان العاشقى اتالارىمىزدىڭ رۋلىق اتاۋى.
«تٷركٸستاندا تٷمەن باب,
سٸزدەردەن مەدەت تٸلەيمٸن.
سايرامداعى سانسىز باب,
وتىرارداعى وتىز باپ,
ەڭ ٷلكەنٸ ارىستان باب,
سٸزدەردەن مەدەت تٸلەيمٸن» (قازاقتىڭ ەسكٸ جىرىنان). وسى باپتاردىڭ ٸزٸن جالعاستىرۋشىلار تٷركٸستاندىق پٸرلەردٸڭ پٸرٸ قۇل قوجا احمەت ياسساۋي مەن ماڭعىستاۋلىق ەۋليە بەكەت پٸر اتالار بولىپ تابىلادى.
- ابدال رۋىنىڭ ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭدەرٸ ٶتە ەرٸ دە, بٸرنەشە مىڭداعان جىلدارعا كەتەدٸ دەسە دە بولادى. ونى «الپامىس باتىر» جىرىنداعى الپامىس باتىردى, قىرعىزدىڭ «ماناسىنداعى» ماناستى «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەردٸڭ» قولداعانى جٶنٸندە ايتىلاتىنان دا كٶرۋگە بولادى.
عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەننٸڭ بارلىعى دا ماڭعىستاۋلىق ەز (قازاق) اتامىزدىڭ ۇرپاعى. ولاردىڭ مولاسى دا وسى جەردە.
- قىرىقشٸلتەن – قورىم; قاراعان تٷبەكتە, اششىمۇرىن مٷيٸسٸنەن وڭتٷستٸكتە 25 كم جەردە (س.قوندىباي «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى» الماتى-2010. 217 بەت).
ٶزگە ٶڭٸرلەردە دە «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەنگە» بايلانىستى كيەلٸ ورىندار كەزدەسەدٸ. ماڭعىستاۋداعى قورىمعا «عايىپ ەرەن» دەگەن سٶز تٸركەسٸ قوسىلمايدى. نەگە? سەبەبٸ, ولار ماڭعىستاۋعا «عايىپتان-تايىپ» كەلگەن جوق, بەرٸ وسى ٶڭٸردٸڭ بٸلٸم بۇلاعىنان سۋ ٸشكەن ۇرپاقتارى.
- ماڭعىستاۋدا قىرىقشٸلتەننەن دە باسقا قىرىق سانىنا قاتىستى كٶپتەگەن توپونوميكالىق اتاۋلار بار: قىرىققىز (قىرعىز) – جەر اتى, قىرىقكەز – قورىم; قىرىققىستاۋ – قورىم; قىرىققۇدىق - قۇدىق; قىرىقمەرگەن – جەر اتى; قىرىقمىلتىق – قورىم; قىرىقسەگٸز – قۇدىق ت.ت.
- اتالارىمىز كەزٸندە «قىرقادان قىرعا قاراپ, قىرىق شالعىسىن كٷنٸنە, ون ەكٸ سٸلكٸپ تاراعان», ياعني ەلدٸ جاقسىلىققا جەتەلەيتٸن ازاماتتاردىڭ «تەك قانا بٸر باعىتقا قاراي اعاتىن, قىردان اققان سۋ سيياقتى» اۋزى بٸر بولۋلارىن جەنە سول ون ەكٸ اتا ۇرپاقتارىنىڭ ادامي قاسيەتتەرٸنٸڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە بولۋىن قاداعالاپ وتىرعان. قازاقتىڭ قارا شاڭىراعى «ون ەكٸ اتا بايۇلى» وسىلاي بولعان. ولار بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ استانا حالقى اتالعان. ول جايلى مۇرات مٶڭكەۇلى اتامىز:
«قىرقادان قىرعا قاراسا,
قىرىق شالعىسىن كٷنٸنە
ون ەكٸ سٸلكٸپ تاراسا;
قۋ تٶڭكەرسە اسپاننان
ٷش تٸلەگەن باپپەنەن.
داۋىلپاز سوقسا استىنان
جەلبەگەي كٷرەڭ اتپەنەن,
باۋىرى شۇبار, سىرتى كٶك
قارشىعا قۇسقا جاراسار!
الاس بولىپ اداسقان,
مۇنار بولىپ تۇلداسقان,
مۇسىلمان بولىپ دٸندٸ اشقان;
مۇنىڭ بەرٸ جٸگٸتتەر,
بٸر كٸسٸدەن تابىلماس –
استانا جۇرتقا جاراسار» (مۇرات مٶڭكەۇلى «بەس عاسىر جىرلايدى» الماتى-1989. 131 بەت).
قازٸرگٸ جاعدايدا ەلٸمٸزدە ۇلتتىق يدەلولوگييانىڭ: تٸل, دٸن جەنە دٸلدٸڭ تولىقتاي مويىندالماۋىنان ازاماتتارىمىز «قىرقادان قىرعا قاراي» الماي, «قىرقادان ويعا قاراۋعا» مەجبٷر. وسىنىڭ سالدارىنان «كٷنٸنە ون ەكٸ سٸلكٸپ تاراپ وتىرماعاسىن, قىرىق شالعىنىڭ دا جٷزٸن توت» باسىپ, «ارامشٶپتەردٸ» وتاپ وتىرۋعا شاماcى جەتپەۋدە. سەبەبٸ, بٸز اتالارىمىز سيياقتى پيراميدانىڭ باسىنا اردى ەمەس اقشانى قويدىق. ادامي قاسيەتتەن (اردان) التىندى (بايلىقتى) جوعارى قويعان ەلدٸڭ دە, ونىڭ باسشىلارىنىڭ دا بولاشاعى بولمايدى. بۇل بٸزدٸڭ ۇلى اتالارىمىزدىڭ قاعيداسىندا «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» جەنە «ارىستان باسقارعان ەل ارىستان, تٷلكٸ باسقارعان ەل تٷلكٸ, قويان باسقارعان ەل قويان» بولادى دەپ تۇجىرىمدالعان.
تاريح تاعلىمى: بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ ەڭ العاشقى مەملەكەت از, قاز, قازان, قازار, قازاق مەملەكەتٸ قۇرىلعالى بەرٸ, قازاقتىڭ مەملەكەتتٸك جەنە وتباسىلىق قۇرىلىمى جٷيەلەرٸنٸڭ ەكەۋٸ دە بٸردەي بولدى. قازاق ەلٸ قازاق وتباسىسىنىڭ ٷلكەيتٸلگەن ماكەتٸ. سەبەبٸ, قازاقتىڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمى ٶز باستاۋىن وتباسى قۇرىلىمىنان العان. اتالارىمىزدىڭ «وتباسى شاعىن مەملەكەت» دەيتٸندەرٸ وسى. قازاقتا «ٷلكەن ۇل تاق مۇراگەرٸ, ال كەنجە ۇل قارا شاڭىراق يەسٸ» ەكەندٸگٸ سان مىڭداعان جىلداردان بەرٸ ساقتالىپ, اينىماس دەستٷرگە اينالعان.
ۇلى اتالارىمىزدان قالعان ەسكٸ جەدٸگەرلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ, ەشكٸمدٸ ەشقانداي داۋعا جٸبەرمەيتٸن ەڭ سەنٸمدٸ دەرەك كٶز: جەر, سۋ, تاۋ, ەلدەر مەن ەلدٸ مەكەن اتاۋلارى بولىپ تابىلادى. مٸنە وسى قاعيداعا سەيكەس, نۇق پايعامباردىڭ كەمەسٸ توقتاپ, ٸلٸڭگٸر سالعان جەر بٷگٸنگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى جەرٸندە الىستان قاراعاندا شٶگٸپ جاتقان قوس ٶركەشتٸ تٷيەنٸ ەلەستەتەتٸن قازىعۇرت اۋدانى جەرٸندە ورنالاسقان, قازىعۇرت تاۋى بولىپ تابىلادى. تاۋدىڭ تٶبەسٸ ويپاڭ, جازىق, ۇزىندىعى 20, ەنٸ 10 شاقىرىمداي, بيٸكتٸگٸ تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 1768 مەتر. وسى تاۋدا «ادام اتا شوقىسى», “كەمە قالعان”, “پايعامبار توقتاعان”, «ٸلٸڭگٸر (ياكور)», “پايعامبار ساۋساعى”, «پايعامبار اتىنىڭ سۋ ٸشكەن جەرٸ», اقبۋرا, كٶزدٸ اتا, ەڭگٸر اۋىلى ايماعىنداعى تاۋ شوقىسىنىڭ ەرنەگٸندە ادام اتا مەن اۋا انا كيەلٸ تاسى مەن سول شوقىنىڭ ەتەگٸندە قايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەر سۋ ٸشكەن بۇلاق ت.ت. قاسيەتتٸ جەرلەر بار. بٸراق, بٸزدٸڭ اشىق ەنتسيكلوپەدييامىزدا بۇلاردىڭ بەرٸن اڭىز جەتەگٸندەگٸ ورىندار دەپ جازىپتى. اتا-بابا مۇراسىن مەڭگەرۋگە بٸلٸمدەرٸ جەتپەي, ٶزدەرٸ ىلعي ٶتٸرٸك ايتاتىن بولعاسىن اتالارىمىزدى دا ٶتٸرٸكشٸلەردٸڭ ساناتىنا بەتتەرٸ بٷلك ەتپەستەن تەلٸپ جٸبەرگەن.
قازىعۇرت دەمەكشٸ, قازىعۇرتتىڭ تولىق ماعىناسى قازىق جۇرت. مىنا اتاۋلار سول قازىق جۇرتتان قالعان ەڭ سەنٸمدٸ دەرەك كٶزدەر.
ارنايى بارىپ قازىعۇرت تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى ەڭگٸر اۋىلى ايماعىندا ورنالاسقان «قايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندٸ دە» كٶردٸم. ۇلى جاراتۋشى - اللا الاقانداي جەرگە ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ بٷكٸل بولمىسىنان حابار بەرەتٸندەي تاس بەلگٸلەردٸ شوعىرلاندىرىپتى. قاتتى جەلدٸڭ ٶتٸنەن, بوراننىڭ ىزعارىنان قورعايمىن دەپ, شاپانى شۇرق تەسٸك بولعان ادام اتا مەن ونىڭ باۋىرىنا تىعىلعان اۋا انا تاسى دا وسىندا. انا تاسىنىڭ باۋىر جاعىندا تٶرت بٶلٸككە بٶلٸنگەن قازانعا ۇقسايتىن بەلگٸ بار. بۇل – «تٶرت قۇبىلامىز تٷگەل» بولسىن دەپ تٸلەك تٸلەيتٸن جەر. ودان سەل ەرٸرەكتە نەرەستە بەلگٸسٸ بار. پەرزەنتتٸ بولعىسى كەلەتٸندەر وسى جەردە اللادان تٸلەك تٸلەيدٸ. مۇندا ۇشقان قۇستان, جٷگٸرگەن اڭنان اۋمايتىن نەشە تٷرلٸ تاس بەينەلەر, «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەر» سۋ ٸشكەن ٷش بۇلاق كٶزٸ بار. شىراقشىنىڭ ايتۋىنشا بٸرٸنشٸ بۇلاق – كٶز سۋى, ەكٸنشٸ بۇلاق – قۇلاق سۋى, ٷشٸنشٸ بۇلاق – ٶڭەش سۋى دەپ اتالىپ, بۇلاقتاردىڭ سۋى وسى اعزالارعا ەم بولاتىن كٶرٸنەدٸ.
بالا كەزٸمٸزدە ەكە-شەشەمٸزدٸڭ ٷيرەتۋٸمەن «باتىرلار جىرىن», قازاقتىڭ كٶپتەگەن شەجٸرە داستاندارىن وقىپ, جاتتاپ ٶستٸك. اۋىل قارييالارى بٸرٸنشٸ اللانى ۇلىقتاپ, اللاعا سيىناتىن, سونىمەن قاتار اللانى ۇلىقتاۋدا ۇرپاقتارىنا ٷلگٸ بولعان ماڭعىستاۋلىق 360 ەۋليەلەردٸ, ەز ەۋليەنٸ, قارامان اتا, شوپان اتا, شاقپاق اتا, ماسات اتا, بەكەت اتا, بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز, عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەردٸڭ ارۋاعىنا دۇعا باعىشتاپ, اۋىزدارىنان تاستامايتىن. وسى ەۋليەلەردٸڭ بەرٸنٸڭ ماڭعىستاۋدا عۇمىر كەشكەندٸكتەرٸن, ەل جادى ولاردى نە ٷشٸن اۋىزدارىنان تاستاماي جاتتاپ جٷرەتٸندەرٸنٸڭ سىرىن ەڭگٸمەلەرٸنە ارقاۋ ەتٸپ, وسى ەۋليەلەردٸڭ مولالارىنىڭ دا ماڭعىستاۋدا ەكەندٸكتەرٸن جىر قىلىپ ايتىپ وتىراتىن.
«سىيىنالىق اللا مەن ەكٸنشٸ, عايىپ-ەرەن دەپ» سەتتٸعۇل اتامىز جىرلاعانداي «باتىرلار جىرىندا» جەنە ٶزگە دە شەجٸرە-داستانداردا اللادان كەيٸنگٸ اۋىزعا كٶپ الىناتىنى وسى «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» بولاتىن.
ول كەزدە ماڭعىستاۋدان جىراقتا جٷرگەندٸكتەن سول باتىرلارمەن بٸرگە مەندە قىرىق شٸلتەنگە بارىپ, باسىنا زييارات ەتسەم دەپ ارماندادىم. سول ارمانىمدى ورىنداۋ تىم ۇزاققا سوزىلدى. سەبەبٸ, بٸز ەلگە (ماڭعىستاۋعا) قايتا ورالعانىمىزدا سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ شىرقاۋ شىڭىندا تۇرعان ەجەلگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ وتى ٶشۋگە اينالعان. ماڭعىستاۋدا بٸردە-بٸر سوپىلىق ٸلٸم وردالارى قالماعان. بەرٸن قيراتقان. قيراتپاعانىن مال قورا مەن اراق ساقتايتىن قويماعا اينالدىرعان. دٸنٸ ساۋاتتى عۇلاما-عالىمداردىڭ بەرٸن تٷرمەگە قاماعان, اتقان, اتپاعاندارىن جەر اۋدارعان, قالعاندارىن قولدارىنداعى مالدارىن تارتىپ الىپ قىرعىنعا ۇشىراتقان. قىسقاسى, رەسمي دەرەكتەردە كٶرسەتٸلگەندەي 1919 جىلى ماڭعىستاۋ دا 350-400 مىڭداي قاز ادايلار تۇرعان بولسا, سودان 1935 جىلعى ەسەپ تە 35-40 داي عانا قالعان.
پاتشالىق, كەڭەستٸك ورىس ٸلٸمٸنٸڭ ٷش عاسىر بويى ٷزدٸكسٸز جازعان, جالعان ساياسي جازبالارىنىڭ سالدارىنان ماڭعىستاۋلىق بارلىق ەۋليەلەر ٶزگە ۇلتتارعا تەلٸنگەن. تٸپتٸ, سوۆەتتٸك تەربيە العان ماڭعىستاۋلىق كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ بٸلٸمدٸ جانداردىڭ ٶزٸ سولارعا سەنٸپ, سول جالعان سەنٸمدٸ ٶز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن. مىسالى, سولاردىڭ ەڭ كٶرنەكتٸسٸ س.قوندىبايدىڭ «قارامان اتا» اتتى ەڭبەگٸندە «قارامان اتا 362 ەۋليەنٸڭ بٸرٸ سانالاتىن ەسكٸ قورىم, بٷگٸندە مەملەكەت قاراۋىنداعى مۇراجاي, جەراستى مەشٸتٸ بار, قاسيەتتٸ ورىن, ٶز ۇلتى تٷرٸكپەن بولسا كەرەك» دەگەن جولدار بار. وسى جولداردى باسشىلىققا العان بٷگٸنگٸ تاريحشىلار قارامان اتانى تەك قانا تٷركپەندەرگە تەلٸپ جٷر. بۇل قاتە تۇجىرىم. بۇنىڭ شەجٸرە دەرەگٸن «قوبىلاندى باتىر» جىرىنان تابامىز. وندا قييات رۋىنان شىققان «سەيٸلدٸڭ ۇلى قارامان باتىردىڭ» بەينەسٸ سومدالعان. ال, قييان (قييات) قورقىت بابا مەن شىڭعىس حان شىققان رۋدىڭ اتى ەمەس پە?
ەندٸ ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ٶزەگٸ قىرىق شٸلتەنگە ورالايىق. زەينەتكە شىعىپ, ٶلكەمٸزدٸڭ تاريحىن زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان سوڭعى 10 جىلدا قىرىق شٸلتەندٸ ٷزبەي ۇزاق ٸزدەدٸم. جازبا دەرەكتەردٸڭ تالايىن اقتاردىم, ٶلكەمٸزدٸڭ سٶز بٸلەتٸن, جەر بٸلەتٸن تالاي ازاماتتارىنا سۇراۋ سالدىم. سەرٸكبول باۋىرىمىزدىڭ كٸتابىنداعى مىنا دەرەكتەرگە:
«قىرىق شٸلتەن. قاراعان تٷبەكتەگٸ اششىمۇرىن مٷيٸسٸنەن وڭتٷستٸكتە 16-17 كم جەردە. باسقا مەلٸمەت جوق. جالپى ورتا ازييالىق يسلامداعى «قىرىق شٸلتەن» ۇعىمى سۋفيستٸك اعىمدارمەن بايلانىستى. مۇنداعى «شٸلتەن» - پارسى تٸلٸندەگٸ «قىرىق» دەگەن سٶزدٸ (چيلتان) بٸلدٸرەدٸ, تەك قازاق تٸلٸنٸڭ ايتىلۋ زاڭدىلىعىنا باعىنىپ, ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان.
...ەرەن عايىپ قىرىق شٸلتەندەر ەپوستا – كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن جاۋىنگەر-باتىرلار نەمەسە ولاردىڭ رۋحتارى رەتٸندە تٷسٸنٸلگەن. ونىڭ بٸر قورىمىنىڭ ماڭعىستاۋدا, ونىڭ تەڭٸزگە استاسىپ جاتقان تۇسى – قاراعان تٷبەكتە كەزدەسۋٸ, سٸرە, كەزدەيسوق ەمەس, ٶكٸنٸشتٸسٸ, ماڭعىستاۋلىق شٸلتەن-ەرەندەرگە قاتىستى اڭىزدار جيناقتالماعان» (س.قوندىباي «ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتٸڭ كيەلٸ ورىندارى» الماتى-2000. 91 بەت) دەگەن دەرەككە سٷيەنٸپ, سول ٶڭٸردٸ جامان ماشيناممەن تٷگەل شارلادىم. ٶستٸپ جٷرگەندە بەس-التى جىلدا ٶتە شىقتى.
مٸنە بىلتىر سەتٸ تٷسٸپ قولىما ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ كارتاسى تٷستٸ. كارتانىڭ قولىما تٷسۋٸنە سەبەپكەر بولعان جان «ارال-كاسپيي ارالىعى تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ اراب گرافيكالى مەتٸندەردٸڭ انىقتامالىعى» (الماتى, بابامۇرا-م باسپاسى, 2015) اتتى كٸتاپتىڭ اۆتورى نۇرلان قۇلباەۆ (قازاقستاننىڭ ەيگٸلٸ سۋرەتشٸسٸ مارقۇم ايتباي قۇلباەۆتىڭ بالاسى) دەگەن ازامات بولدى. قورىم كارتا دا «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» ەمەس, تەك قانا «قىرىق شٸلتەن» دەپ اتالىپتى.
قورىم تاۋشىق – اق كەتٸك (قازٸرگٸ فورت شەۆچەنكو) قالاسى جولىنىڭ 31-شٸ كم-دە (كەرٸسٸنشە اق كەتٸك – تاۋشىق جولىنىڭ 60 كم-دە) جولدىڭ وڭ جاق, ياعني تەڭٸز جاق بەتٸندە 400-500 مەتردەي جەردەگٸ قىستاۋدىڭ قارسى الدىنداعى قورادان 200 مەتردەي جەردە ورنالاسقان. قورىم اۋماعىنىڭ ەنٸ ەلۋ, كٶلدەنەڭٸ جٷز مەتر شاماسىندا.
قورىمنىڭ قاق ورتاسىندا كەزٸندە ٶڭدەلمەگەن ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ تاستاردان قالانعان كەسەنە بولعانى انىق بايقالاتىن ٷلكەن تاس ٷيٸندٸ بار. اۋماعى 10*10 مەتردەي جەردٸ الىپ جاتىر. وسى كەسەنە ٷيٸندٸسٸنەن 10 مەتردەي جەردە قاتارىنان جاتقان تٶرت قۇلپىتاس بار. ۇزىندىعى 60 سم. مەن بٸر مەتر اراسىندا. ٷستٸندە ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىمداردىڭ بەرٸندە دەرلٸك كٶپتەپ كەزدەسەتٸن ٷستٸندە «اسا تاياق» بەلگٸسٸ بار سوپىلىق ٸلٸم جولىن قۋعاندار باسىنا قويىلاتىن قۇلپىتاستارى بار. ەكەۋٸ بٸرشاما جاقسى ساقتالعان. ٷشٸنشٸسٸن جەل مٷجٸپ تاستاعان, تەك قانا سۇلباسى جاتىر. ال تٶرتٸنشٸسٸ سىنىپ 3 بٶلٸككە بٶلٸنگەن. قورىمدا جالپى سانى ايتسا ايتقانداي 40 شاماسىندا بەيٸت بار.
قورىمنىڭ تەڭٸز جاق شەتٸندە ٶڭدەلمەگەن تاستان قالانىپ سالىنعان بٸرنەشە بەيٸت بار. بٸرەۋٸنٸڭ ٷستٸنە قازاقتىڭ حاندارى كيەتٸن تەجگە ۇقساس تاس بەلگٸ قويىلعان. ولاردان دا باسقا باسىنا تەك تاس ستەللالار قويىلعان جەنە ۋاقىت تەزٸنە تٶتەپ بەرە الماي جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتكەن بٸرنەشە بەيٸتتٸڭ ورىندارى بايقالادى. قورىمدا جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي تٶرت قۇلپىتاستان باسقا, بٸردە-بٸر ٶڭدەلگەن تاس تا, رۋلىق تاڭبا دا جوق.
ورتالىق قيراعان كەسەنەدەن جول جاققا قاراي 50 مەتردەي جەردە اۋماعى 10*10 مەتر شاماسىندا, كەزٸندە ٷلكەن ەتٸپ سالىنعانى انىق كٶرٸنٸپ تۇرعان ەجەلگٸ عيماراتتىڭ ورنىن, تٷنەۋحانا ورنى بولار دەپ شامالاۋعا ەبدەن بولعانداي. سەبەبٸ, استىندا قورىم جوق, تابانى قيما تاسپەن قيىمدالىپ تٶسەلگەنٸ ايقىن بايقالادى.
قورىم تەڭٸز جاعالاۋىنان ونشا الىس ەمەس. قورىم تۇرعان تٶبەشٸكتەن تەڭٸزدە, تەڭٸز جاعاسىنداعى جارقاباق تا الاقانداعىداي ايقىن كٶرٸنەدٸ. قورىم شاقپاق اتا مەن سۇلتان ەپە قورىمدارىنىڭ ورتا جەرٸندە ورنالاسقان. وسى قورىمنان كەتٸك باعىتىنا قاراي تەڭٸز جاعالاي جٷرگەندە كەنتٸ بابا 10 كم + ارى قاراي سۇلتان ەپە 1 كم = 11 كم. شاماسى بولادى. ال, كەرٸ قاراي ياعني تاۋشىق باعىتىنا قاراي تەڭٸز جاعالاپ كەتسەڭٸز 11 كم. شاماسىندا شاقپاق اتا جەر استى مەشٸتٸنە تاپ بولاسىز. قورىمنىڭ اق كەتٸك باعىتىندا كٸشٸ قاراعاشتى - 2 كم; ٷلكەن قاراعاشتى 12 كم; مايا قورىمى 17-18 كم. شاماسىندا. قاپام اتا قورىمى دا وسى ٶڭٸردە, 5-6 كم. جەردە. زەر سالىپ قاراساق, ماڭعىستاۋ دا ەسكٸ قورىمسىز بوس جاتقان بٸردە-بٸر بيٸك جەر (تٶبەشٸك) تاپپايسىز. بٸز بۇدان بۇل ٶڭٸردٸڭ كەزٸندە ٷلكەن مەدەنيەت وشاعى بولعانىن ايقىن اڭعارامىز.
بٸلمەگەن ادام «ۋ» ٸشەر دەگەن وسى بولار. تٸپتٸ ٷي مەن قورانىڭ قاق ورتاسىندا دا ەجەلگٸ بەيٸتتەردٸڭ ورنى جاتىر. ٷستٸن مال مەن ادام بەرٸ باسقىلاپ جٷر.
كەلەشەك تە «قىرىق شٸلتەن» ەۋليەنٸڭ مولاسىنىڭ قاسىنداعى قىستاۋدى قورىمنان الىسىراق جەرگە كٶشٸرگەن, نەمەسە تەك قانا قورانى قىستاۋدىڭ قارسى جاق بەتٸنە اۋدارىپ, قورىمنىڭ سىرتىن قورشاعان دۇرىس بولار ەدٸ.
ەڭگٸمەنٸڭ قىسقاسى قورىم قاراۋسىز قالعان. اۋمالى تٶكپەلٸ زار-زاماننىڭ تەپكٸسٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتتى. امان قالعانى جەر اۋدى. قوزعاۋشى كٷشٸ جەبرەيلەر بولعان كەڭەس بيلٸگٸ حالىقتىڭ تٸلٸ مەن دٸنٸن قولدانۋعا, كٶكتەم مەرەكەسٸ ناۋرىز تويىن تويلاۋعا, اتا-بابالارىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ اس-ساداقا بەرۋگە تىيىم سالىپ, اتا-بابالارىنىڭ ارۋاعىندا ەسكە الدىرماۋعا بارىن سالدى. حالىق زييارات ەتەتٸن ۇلى اتالارىمىز جاتقان ەۋليەلٸ ورىنداردى قۇلاتتى, قيراتتى, باسىنداعى بەلگٸلەردٸ الىپ تاستاپ ٷستٸنە دەل وسىلاي مال قورالار سالدى.
«عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ شىرقاپ شىققان شىڭى. بۇل شىڭعا شىققاندار اللانىڭ قالاۋىمەن قاراپايىم ادامدار كٶرە المايتىن دٷنيەلەردٸ كٶرەدٸ, قاراپايىم ادامدار ٸستەي المايتىن دٷنيەلەردٸ ٸستەيدٸ. اللانىڭ حاق جولىندا جٷرگەن ادال جانداردى قولداۋىنا الادى. مىسالى: ادامدار مەن ەلدەردٸ الدا نە كٷتٸپ تۇرعانىن بولجاپ ساقتاندىرادى. كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ شيپاسىن تابا بٸلەدٸ. ٶلٸككە جان بەرۋ, اسپانعا قۇس بولىپ ۇشۋ, قارا سۋدى تەرٸس اعىزۋ, قاجەت كەزٸندە جەل شاقىرۋ, جاۋىن جاۋعىزۋ, داۋىل تۇرعىزۋ سيياقتى نە بٸر تٷرلٸ كەرەمەتتەردٸ جاسايدى. جاي ادامدارعا كٶرٸنبەي جٷرە الادى, التى ايلىق جولعا كٶزدٸ اشىپ, جۇمعانشا جەتەدٸ. ولار وسى ٶمٸردە قالاي بولسا, ولاردىڭ رۋحتارى دا تۋرا سولاي جٷرەكتەرٸ اللا دەپ سوعاتىن, ادال نيەتتٸ جانداردى قامقورلىعىنا الىپ جٷرەدٸ. مٸنە دەل سونداي تۇلعالاردىڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ بٸرٸ ەۋليە بەكەت – پٸر اتا بولىپ تابىلادى. ۇلى جاراتۋشى – اللانى شىن سٷيٸپ, تاريحات جولىن زەرتتەيتٸن سوپىلىق ٸلٸمدٸ اسا جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ۇلى اتالارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ مىنا جارىق دٷنيە دە ادامدارعا دۇرىس جول سٸلتەپ, قولداۋ بٸلدٸرسە, سول اتالارىمىزدىڭ ارۋاعى دا ۇرپاقتارىنا تۋرا سولاي جاساعان.
ۇلى اتالارىمىز جەرلەنگەن كيەلٸ ورىندار ۇرپاعىمەن بٸرگە جاسايدى. ۇرپاعى ۇمىتپاسا ەۋليەلەر دە ۇمىتپايدى. ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ بۇدان اسقان جولى جوق.
وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا ۇلى جاراتۋشى – اللا يمان بەرگەي!
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
