Jaqynda Taldyqorǵan qalasynda «QazTalks - ashyq áńgime alańy» ótti. Jańa jobany Ortalyq kommýnikatsiialar qyzmeti Almaty oblystyq ishki saiasat basqarmasymen birlesip uiymdastyrǵan.
Jiynda tanymal jýrnalist, jazýshy Esbolat Aidabosyn «Rýhani jańǵyrý bastaldy. Jas qalamger, sen qaidasyń?» taqyrybynda sóz sóiledi. Ashyq alańda aitylǵan jýrnalist oilaryn qaz-qalpynda oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.
***
Armysyzdar! Meniń atym Esbolat Aidabosyn. Mamandyǵym jýrnalist. Sóiler taqyrybym - «Rýhani jańǵyrý bastaldy. Jas qalamger, sen qaidasyń?» - dep atalady. Taqyrypqa kirispes buryn men áýeli búgingi talqylanyp jatqan máselelerge oi-pikirimdi qosa keteiin.
Birinshi álipbi reformasy. Latyn qarpine kóshý ideiasy aryǵa barmai beriden sóilegen kúnniń ózinde 26 jyldan beri qazaqtyń rýhani atmosferasynda qalyqtap tur. 91-jyly Ábdýáli Qaidar prezidentke hat jazǵaly beri «latynǵa kóshýimiz kerek pe, joq pa?» degen pikirtalas toqtaǵan emes. Krylov mysalyndaǵy «Aqqý, shaian hám shortannyń» kebin kidik. Bireý kirilde qalý kerek edi, ekinshisi latyndy jaqtady, endi bireýler kóne rýna jazýyna bir-aq ótýimiz kerek dep shyqty. Qysqasyn aitqanda 26 jylǵa jalǵasqan uly debat boldy. 2006-jyly Qazaqstan halyqtary Assambleiasynyń HII sessiiasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev latyn qarpine kóshetin kez keldi dep málimdegenin bilemiz. «Qorqatyn eshteńe joq, jarty jyl ishinde máseleni jan-jaqty zerttep, naqty usynystarmen shyǵyńdar» dep úkimetke tapsyrma da bergen-di. Al 2012 jyly Prezident latynǵa kóshemiz dep kesip aitty. Iaǵni saiasi sheshim qabyldandy, ol sheshim Qazaqstan-2050 strategiiasyna jazyldy.
Biraq qazaq qoǵamynda álipbi daýy toqtaǵan joq. «Latynǵa kóshýimiz kerek pe, joq pa»- degen suraq tóńireginde áli daýlasyp kelemiz. Prezident sheshim qabyldady ma, strategiiaǵa jazylda ma bul suraq kún tártibinen túsip qalý kerek. Bitti. Siz ben biz qarsy bolǵannan endi qaiyr joq. Qarsylyqty 25 jyl boiy jasaý kerek edi, latynnyń paidasynan ziiany basym ekenin sol 25 jylda dáleldeý kerek edi. Dáleldei almadyq pa, biliktiń kózin jetkize almadyq pa, onda kiná ózimizden, qazirgi tirligimiz jaý ketken soń qylyshyn tasqa shapqan adamdy eske túsiredi.
Biz endi pikirtalastyń ekinshi deńgeiine kóterilýimiz kerek. "Latynǵa qalai ótemiz: qaitsek upaiymyz túgel shyǵady, qaitsek álipbi reformasynan utylmaimyz" degen máselede bas qatyrýymyz kerek! Ókinishke qarai, BAQ men osyndai jinalystardaǵy aitylǵan, jazylǵan dúnielerdi qarap otyrsań ondai sóz joq. Jaqtaýshylar latyn qarpiniń paidaly tustaryn tizbeleidi, dattaýshylar kemshiligin sóz etedi. Áli sol 25 jylǵa sozylǵan debat jalǵasyp jatyr. Meniń oiymsha, bizge bul ekeýi de kerek emes, bizge qazir: "qaitsek álipbi reformasyn sátti atqaramyz? qaitsek qazaq utylmaidy? qaitsek qana tańba aýystyrýdyń ziiany az bolady" degen saraptamalar qajet. Óitkeni kez-kelgen reformanyń paidasymen qosa azdaǵan ziiany da bolatyny zańdylyq. Úi salsaq ta, aǵashty otap, shópterdi óltirip tabiǵatqa zalal keltiremiz ǵoi... Sol sekildi álipbi aýystyrýdyń da ózindik keri áseri bolady. Ony halyqtan jasyrmai aitý kerek, túsindirý qajet. Sol tusqa qalqan qoiýýymyz kerek! Búrkemelegen saiyn kóńilde kúdik uialaidy, ashyq, jariia túrde «minekei bylai istesek bylai bolady, biraq ol bálen jyldan keiin retteledi» degen syqyldy saraptamalar, zertteýler kerek dep oilaimyn.
Ekinshi másele. Ózderińiz bilesizder «Rýhani jańǵyrýmen» qabattasyp bizde Úsh tilde bilim berý júiesi bastalyp ketti. Menimshe, osy baǵdarlamany reformalap almai álipbi aýystyrý qaýipti. Kóp adamnyń latyn grafikasyna qarsy bolyp otyrǵanynyń negizgi sebebi osy úshtildildikte jatyr. Óitkeni biz búginde úsh tildi, eki qaripti qoǵamǵa aiaq basqaly turmyz. Kiril qarpinen de 40-50 jylǵa deiin qutyla almasymyz anyq. Eger bizdiń memlekettik tildiń qoǵamdaǵy bedeli zor bolyp, qoldanys aiasy keń bolyp tursa úsh tildi júiege táýekel etýge bolar edi. Biraq bizdiń ana tilimizdiń jaǵdaiy nashar ekenin moiyndaýymyz kerek. Dári-dármekpen súimeldep kele jatqan dimkás baladai qalt-qult etip turǵany anyq. Meditsinada aýyryp, tumaýratyp turǵan balaǵa vaktsina salmaidy. Sebebi basqa aýrýyn qozdyryp jiberýi múmkin, múgedek bolyp qalýy yqtimal. Al biz onsyzda imýniteti álsiz tilimizdi eki birdei reformadan qatar ótkizip, eksperiment jasaǵaly jatyrmyz. Qazaq tili orys, aǵylshyn tilderimen báskelese ala ma? Qos til búiirden qysqanda tipti eseńgirep qalmai ma degen kúdik bar kóbimizde.
Sondyqtan úshtuǵyrly til baǵdarlamasyn reformalaý qajet dep bilemin. Balaǵa jeti jastan bastap úsh tildi jattatý úlken qatelik. Aǵylshyn, orys tilderin qazaq mektepterinde besinshi-altynshy synyptan bastap oqytsaq ta jetkilikti. Óitkeni qazir birinshi synyp oqýshylary úsh tildiń úsheýin de qatyryp jatqan joq. Bastaýysh oqýshylarynyń bilim deńgeiine ashyq monitoring júrgiziler bolsa osyǵan kóz jetkizer edik.
Úsh tildilikti jaqtaýshylar bul baǵdarlama qazaq tiliniń mártebesin arttyrady degen edi. Kerisinshe orys tiliniń tynysyn asha tústi. Qazaq tiliniń qadiri qasha tústi. Úsh tilde bilim berý júiesi qazaq tilinen buryn orys tiline degen qajettilikti týdyryp otyrǵany aqiqat.
Ózimniń ulym byltyr birinshi synypta oqydy. Synyptas oqýshylarynyń deni orys tilinen úlgere almai jatqanyn kórdik, arasynda meniń balam da bar. Keibiri qosymsha kýrstarǵa bardy. Orys tilinen aqyly dáris beretin repetitorlardyń aldy baladan bosamady. Balabaqshalar da orys bólimderindegi balalar jyldaǵydan kóbeigenin baiqadyq. Tipti ulty qazaq azamattar ul-qyzdaryn orys bólimine aýystyra bastady. Sebebi olar mekteptegi jaǵdaidy kórip otyr. Balamyz balabaqshadan orys tilin úirenip alsyn, sonda mektepte qinalmaidy degen oimen balalaryn qazaq bóliminen orys bólimine aýystyrady. Bul qalai bolǵany?! Bilim salasyndaǵy reforma orys tiline degen suranysty arttyrý úshin júrgizilip otyr ma?! Oilaný kerek sekildi.
Sondyqtan álipbi reformasyna kirispes buryn, úsh tildi júieni durystap alǵan jón bolar edi. Áripimizdi jańartamyz, rýhani jańǵyramyz dep júrip tilimizdi joǵaltyp almaiyqshy.
Úshinshi másele. Ádebiet týraly. Rýhani jańǵyrý boiynsha álemdik aqyl-oi alyptarynyń 100 kitaby qazaqshaǵa aýdarylady, sol sekildi qazaq qalamgerleriniń eńbekteri BUU-nyń alty tiline tárjimalanbaq. Bul endi qýanatyn jaǵdai. Birer jyl buryn Qazaq PEN klýby klassik jazýshylardy aǵylshyn tiline aýdarý jobasyn bastaǵan bolatyn, sony memlekettiń ilip áketkeni qai jaǵynan bolmasyn quptarlyq qadam. Tek bir ǵana eskeretin dúnie, bul shara naýqandyq jumys bolyp qalmaý kerek. Muny bastadyq pa, jarym jolda tastamaýymyz kerek. Bizge birinshiden aýdarma institýty qajet. Kádimgi qazaq qalamgerlerin ózge tilde, ózgenikin bizdiń tilde sóiletetin mamandar jasaqtap, olardyń basyn quraityn mekeme qajet. Ádebieti álemge tanylǵan memleketterdiń barlyǵynda bar mundai institýt. Biz eger shynymen rýhani jańǵyramyz desek, naýqandyq jumystardyń kóri osyndai irgeli jobalar jasaýymyz kerek.
Sodan keiin kitapty qury aýdaryp qoiǵanmen is bitpeidi. Biz osy kúnge deiin «Abai joly» epopeiasy dúniejúzi halyqtarynyń 116 tiline aýdarylǵan, bálen qalamgerdiń shyǵarmasy bálenshe tilde sóiledi, bizdiń jazýshyny aǵylshyn oqyrmandary moiyndady, óitti-búitti degendi maqtanyshpen aityp keldik. Biraq ol kitaptyń nasihaty qai deńgeide boldy, qanshalyqty oqyldy, jergilikti halyq qalai qabyldady degen suraqtardy ainalyp ótemiz... Ekonomika tilimen aitqanda biz taýar óndiremiz de, sheteldiń dúkenine qoiyp qoiamyz. Ózimiz ony saýdalaýǵa asyqpaimyz, syrttai ǵana baqylap turamyz. Ony jarnamalaý, onyń ereksheligin jergilikti jurtqa túsindirmeimiz. Tiisinshe olar da beitanys dúniege jolai qoimaidy. Basqa-basqa biz áli kúnge №1 aqynymyz álemniń 116 tiline aýdarylǵan Abaidy álemge tanyta alǵan joqpyz. Moiyndaýymyz kerek. Álem túgili kórshi otyrǵan orys halqynyń ózi bilmeidi.
Árine ádebiettiń taǵdyry ulttyń taǵdyrymen ózektes. Biz sekildi shaǵyn ulttyń ádebietin úlken ulttyń naryǵyna shyǵarý ońai sharýa emes. Biraq solai eken dep talpynbai, talaptanbai otyra berýge taǵy bolmaidy. Bizge ádebi menedjment, ádebi marketing jetispeidi. Eger biz qazaq ádebietin álemge nasihattaimyz desek osyndai keshendi sharany qolǵa alýymyz kerek. Áitpese barlyǵy dalaǵa atylǵan oq sekildi bolady.
Bul bir. Ekinshi másele aýdarma sapasy. Bizdiń shyǵarmalardy kimder aýdarady? Qalai aýdarady? Osy jaǵy qadaǵalaný qajet. Sebebi oisyz, zerdesiz jasalǵan aýdarma kez kelgen myqty týyndynyń bedelin túsirip jiberedi.
Tórtinshi másele. Jas qalamgerlerdiń jai-kúii. Men búgingi baiandama taqyrybyn «Rýhani jańǵyrý bastaldy. Jas qalamger, sen qaidasyń?» dep teginnen-tegin ataǵan joqpyn. Osy qazir jas qalamgerler ne jazyp júr? Qalai jazyp júr? Olar rýhani jańǵyrý jobasyna ne beredi?-degen suraqtar bolsa áltemen jaýap bere jatarmyn. Meni budan kóri olar «Qaida júr? Ne istep júr?» degen suraq mazalaidy. Ras! Qazir ádebietke aralasyp júrgen qyz-jigitterdiń deni Almaty men Astanada júr. Biraq solardyń shekesi qyzyp júrgenderi shamaly. Bas qalalarda júr degen aty bolmasa, kópshiligi páter jaldap, tapqan-taianǵanyn ózgege berip, turmystyń taýqymetin tartyp júr. Ádebiet qairatkerlerinen kóri áleýmettik jeli belsendileri kúshke mingen zamanda jas ádebietshilerdiń kóbinde shyǵarmashylyq bap joq. Jaǵdaiy kelispegen soń, óndirip jazyp ta jatqany shamaly. Árqaisysy bir-eki jinaqtan shyǵarǵan shyǵar biraq iri dúnielerge bara qoiǵan joq, ádebiettegi óz sózin áli aitqan joq.
Men osy rette Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Rýhani jańǵyrý» jobasyna usynys aitqym keledi. Prezident «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qabyldańdar, usynys engizińder dedi ǵoi. Meniń usynysym «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda jas qalamgerlerdi týǵan jerge qaitarý kerek. Árbir oblys óz óńirinen shyqqan, búginde shyǵarmashylyq ortada tanylyp qalǵan, Astana men Almatyda baspanasyz júrgen jas daryndaryn shaqyrtsyn. Olarǵa oblys ortalyqtarynan úi bersin, jumyspen qamtamasyz etsin. Shyǵarmashylyqpen ainalysýǵa jaǵdai jasasyn.
Bul sharýanyń paidasy shash etekten. Birinshi paidany ádebiet kóredi. Baspana sekildi basty máselesi sheshilgen qalamger, shyǵarmashylyqpen erkin ainalysady. Birer jylda kesek dúnielerdi týdyrady. Ekinshiden aimaqtardyń shyǵarmashylyq potentsialy kóteriledi. Árbir oblysta qalyptasqan ádebi ortaǵa serpin beredi, gazet-jýrnaldarynda qyzmet etip aimaqtyq jýrnalistikanyń jumysyn jandandyrady. Árbir oblys osy baǵdarlama boiynsha keminde onshaqty qyz-jigitin kóshirip áketse, biraz dúnieniń basy qairylar edi. Bul usynys azdap shikileý shyǵar, bálkim keibir tustaryn tolyqtyrý kerek shyǵar. Biraq men jastardyń jaǵdaiyn kórip júrgen soń aityp otyrmyn. Eger bizge osy zaman ádebieti kerek desek osyndai bir qadam jasaý kerek.
.jpg)