جاقىندا تالدىقورعان قالاسىندا «QazTalks - اشىق ەڭگٸمە الاڭى» ٶتتٸ. جاڭا جوبانى ورتالىق كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸ الماتى وبلىستىق ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىمەن بٸرلەسٸپ ۇيىمداستىرعان.
جيىندا تانىمال جۋرناليست, جازۋشى ەسبولات ايدابوسىن «رۋحاني جاڭعىرۋ باستالدى. جاس قالامگەر, سەن قايداسىڭ?» تاقىرىبىندا سٶز سٶيلەدٸ. اشىق الاڭدا ايتىلعان جۋرناليست ويلارىن قاز-قالپىندا وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك.
***
ارمىسىزدار! مەنٸڭ اتىم ەسبولات ايدابوسىن. ماماندىعىم جۋرناليست. سٶيلەر تاقىرىبىم - «رۋحاني جاڭعىرۋ باستالدى. جاس قالامگەر, سەن قايداسىڭ?» - دەپ اتالادى. تاقىرىپقا كٸرٸسپەس بۇرىن مەن ەۋەلٸ بٷگٸنگٸ تالقىلانىپ جاتقان مەسەلەلەرگە وي-پٸكٸرٸمدٸ قوسا كەتەيٸن.
بٸرٸنشٸ ەلٸپبي رەفورماسى. لاتىن قارپٸنە كٶشۋ يدەياسى ارىعا بارماي بەرٸدەن سٶيلەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە 26 جىلدان بەرٸ قازاقتىڭ رۋحاني اتموسفەراسىندا قالىقتاپ تۇر. 91-جىلى ەبدۋەلي قايدار پرەزيدەنتكە حات جازعالى بەرٸ «لاتىنعا كٶشۋٸمٸز كەرەك پە, جوق پا?» دەگەن پٸكٸرتالاس توقتاعان ەمەس. كرىلوۆ مىسالىنداعى «اققۋ, شايان ھەم شورتاننىڭ» كەبٸن كيدٸك. بٸرەۋ كيريلدە قالۋ كەرەك ەدٸ, ەكٸنشٸسٸ لاتىندى جاقتادى, ەندٸ بٸرەۋلەر كٶنە رۋنا جازۋىنا بٸر-اق ٶتۋٸمٸز كەرەك دەپ شىقتى. قىسقاسىن ايتقاندا 26 جىلعا جالعاسقان ۇلى دەبات بولدى. 2006-جىلى قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ حٸٸ سەسسيياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ لاتىن قارپٸنە كٶشەتٸن كەز كەلدٸ دەپ مەلٸمدەگەنٸن بٸلەمٸز. «قورقاتىن ەشتەڭە جوق, جارتى جىل ٸشٸندە مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەرتتەپ, ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعىڭدار» دەپ ٷكٸمەتكە تاپسىرما دا بەرگەن-دٸ. ال 2012 جىلى پرەزيدەنت لاتىنعا كٶشەمٸز دەپ كەسٸپ ايتتى. ياعني ساياسي شەشٸم قابىلداندى, ول شەشٸم قازاقستان-2050 ستراتەگيياسىنا جازىلدى.
بٸراق قازاق قوعامىندا ەلٸپبي داۋى توقتاعان جوق. «لاتىنعا كٶشۋٸمٸز كەرەك پە, جوق پا»- دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە ەلٸ داۋلاسىپ كەلەمٸز. پرەزيدەنت شەشٸم قابىلدادى ما, ستراتەگيياعا جازىلدا ما بۇل سۇراق كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسٸپ قالۋ كەرەك. بٸتتٸ. سٸز بەن بٸز قارسى بولعاننان ەندٸ قايىر جوق. قارسىلىقتى 25 جىل بويى جاساۋ كەرەك ەدٸ, لاتىننىڭ پايداسىنان زييانى باسىم ەكەنٸن سول 25 جىلدا دەلەلدەۋ كەرەك ەدٸ. دەلەلدەي المادىق پا, بيلٸكتٸڭ كٶزٸن جەتكٸزە المادىق پا, وندا كٸنە ٶزٸمٸزدەن, قازٸرگٸ تٸرلٸگٸمٸز جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىن تاسقا شاپقان ادامدى ەسكە تٷسٸرەدٸ.
بٸز ەندٸ پٸكٸرتالاستىڭ ەكٸنشٸ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋٸمٸز كەرەك. "لاتىنعا قالاي ٶتەمٸز: قايتسەك ۇپايىمىز تٷگەل شىعادى, قايتسەك ەلٸپبي رەفورماسىنان ۇتىلمايمىز" دەگەن مەسەلەدە باس قاتىرۋىمىز كەرەك! ٶكٸنٸشكە قاراي, باق مەن وسىنداي جينالىستارداعى ايتىلعان, جازىلعان دٷنيەلەردٸ قاراپ وتىرساڭ ونداي سٶز جوق. جاقتاۋشىلار لاتىن قارپٸنٸڭ پايدالى تۇستارىن تٸزبەلەيدٸ, داتتاۋشىلار كەمشٸلٸگٸن سٶز ەتەدٸ. ەلٸ سول 25 جىلعا سوزىلعان دەبات جالعاسىپ جاتىر. مەنٸڭ ويىمشا, بٸزگە بۇل ەكەۋٸ دە كەرەك ەمەس, بٸزگە قازٸر: "قايتسەك ەلٸپبي رەفورماسىن سەتتٸ اتقارامىز? قايتسەك قازاق ۇتىلمايدى? قايتسەك قانا تاڭبا اۋىستىرۋدىڭ زييانى از بولادى" دەگەن ساراپتامالار قاجەت. ٶيتكەنٸ كەز-كەلگەن رەفورمانىڭ پايداسىمەن قوسا ازداعان زييانى دا بولاتىنى زاڭدىلىق. ٷي سالساق تا, اعاشتى وتاپ, شٶپتەردٸ ٶلتٸرٸپ تابيعاتقا زالال كەلتٸرەمٸز عوي... سول سەكٸلدٸ ەلٸپبي اۋىستىرۋدىڭ دا ٶزٸندٸك كەرٸ ەسەرٸ بولادى. ونى حالىقتان جاسىرماي ايتۋ كەرەك, تٷسٸندٸرۋ قاجەت. سول تۇسقا قالقان قويۋۋىمىز كەرەك! بٷركەمەلەگەن سايىن كٶڭٸلدە كٷدٸك ۇيالايدى, اشىق, جارييا تٷردە «مٸنەكەي بىلاي ٸستەسەك بىلاي بولادى, بٸراق ول بەلەن جىلدان كەيٸن رەتتەلەدٸ» دەگەن سىقىلدى ساراپتامالار, زەرتتەۋلەر كەرەك دەپ ويلايمىن.
ەكٸنشٸ مەسەلە. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر «رۋحاني جاڭعىرۋمەن» قاباتتاسىپ بٸزدە ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ باستالىپ كەتتٸ. مەنٸمشە, وسى باعدارلامانى رەفورمالاپ الماي ەلٸپبي اۋىستىرۋ قاۋٸپتٸ. كٶپ ادامنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا قارسى بولىپ وتىرعانىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ وسى ٷشتٸلدٸلدٸكتە جاتىر. ٶيتكەنٸ بٸز بٷگٸندە ٷش تٸلدٸ, ەكٸ قارٸپتٸ قوعامعا اياق باسقالى تۇرمىز. كيريل قارپٸنەن دە 40-50 جىلعا دەيٸن قۇتىلا الماسىمىز انىق. ەگەر بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قوعامداعى بەدەلٸ زور بولىپ, قولدانىس اياسى كەڭ بولىپ تۇرسا ٷش تٸلدٸ جٷيەگە تەۋەكەل ەتۋگە بولار ەدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸڭ جاعدايى ناشار ەكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. دەرٸ-دەرمەكپەن سٷيمەلدەپ كەلە جاتقان دٸمكەس بالاداي قالت-قۇلت ەتٸپ تۇرعانى انىق. مەديتسينادا اۋىرىپ, تۇماۋراتىپ تۇرعان بالاعا ۆاكتسينا سالمايدى. سەبەبٸ باسقا اۋرۋىن قوزدىرىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن, مٷگەدەك بولىپ قالۋى ىقتيمال. ال بٸز ونسىزدا يمۋنيتەتٸ ەلسٸز تٸلٸمٸزدٸ ەكٸ بٸردەي رەفورمادان قاتار ٶتكٸزٸپ, ەكسپەريمەنت جاساعالى جاتىرمىز. قازاق تٸلٸ ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸمەن بەسكەلەسە الا ما? قوس تٸل بٷيٸردەن قىسقاندا تٸپتٸ ەسەڭگٸرەپ قالماي ما دەگەن كٷدٸك بار كٶبٸمٸزدە.
سوندىقتان ٷشتۇعىرلى تٸل باعدارلاماسىن رەفورمالاۋ قاجەت دەپ بٸلەمٸن. بالاعا جەتٸ جاستان باستاپ ٷش تٸلدٸ جاتتاتۋ ٷلكەن قاتەلٸك. اعىلشىن, ورىس تٸلدەرٸن قازاق مەكتەپتەرٸندە بەسٸنشٸ-التىنشى سىنىپتان باستاپ وقىتساق تا جەتكٸلٸكتٸ. ٶيتكەنٸ قازٸر بٸرٸنشٸ سىنىپ وقۋشىلارى ٷش تٸلدٸڭ ٷشەۋٸن دە قاتىرىپ جاتقان جوق. باستاۋىش وقۋشىلارىنىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸنە اشىق مونيتورينگ جٷرگٸزٸلەر بولسا وسىعان كٶز جەتكٸزەر ەدٸك.
ٷش تٸلدٸلٸكتٸ جاقتاۋشىلار بۇل باعدارلاما قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرادى دەگەن ەدٸ. كەرٸسٸنشە ورىس تٸلٸنٸڭ تىنىسىن اشا تٷستٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ قادٸرٸ قاشا تٷستٸ. ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ قازاق تٸلٸنەن بۇرىن ورىس تٸلٸنە دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ تۋدىرىپ وتىرعانى اقيقات.
ٶزٸمنٸڭ ۇلىم بىلتىر بٸرٸنشٸ سىنىپتا وقىدى. سىنىپتاس وقۋشىلارىنىڭ دەنٸ ورىس تٸلٸنەن ٷلگەرە الماي جاتقانىن كٶردٸك, اراسىندا مەنٸڭ بالام دا بار. كەيبٸرٸ قوسىمشا كۋرستارعا باردى. ورىس تٸلٸنەن اقىلى دەرٸس بەرەتٸن رەپەتيتورلاردىڭ الدى بالادان بوسامادى. بالاباقشالار دا ورىس بٶلٸمدەرٸندەگٸ بالالار جىلداعىدان كٶبەيگەنٸن بايقادىق. تٸپتٸ ۇلتى قازاق ازاماتتار ۇل-قىزدارىن ورىس بٶلٸمٸنە اۋىستىرا باستادى. سەبەبٸ ولار مەكتەپتەگٸ جاعدايدى كٶرٸپ وتىر. بالامىز بالاباقشادان ورىس تٸلٸن ٷيرەنٸپ السىن, سوندا مەكتەپتە قينالمايدى دەگەن ويمەن بالالارىن قازاق بٶلٸمٸنەن ورىس بٶلٸمٸنە اۋىستىرادى. بۇل قالاي بولعانى?! بٸلٸم سالاسىنداعى رەفورما ورىس تٸلٸنە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋ ٷشٸن جٷرگٸزٸلٸپ وتىر ما?! ويلانۋ كەرەك سەكٸلدٸ.
سوندىقتان ەلٸپبي رەفورماسىنا كٸرٸسپەس بۇرىن, ٷش تٸلدٸ جٷيەنٸ دۇرىستاپ العان جٶن بولار ەدٸ. ەرٸپٸمٸزدٸ جاڭارتامىز, رۋحاني جاڭعىرامىز دەپ جٷرٸپ تٸلٸمٸزدٸ جوعالتىپ المايىقشى.
ٷشٸنشٸ مەسەلە. ەدەبيەت تۋرالى. رۋحاني جاڭعىرۋ بويىنشا ەلەمدٸك اقىل-وي الىپتارىنىڭ 100 كٸتابى قازاقشاعا اۋدارىلادى, سول سەكٸلدٸ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸ بۇۇ-نىڭ التى تٸلٸنە تەرجٸمالانباق. بۇل ەندٸ قۋاناتىن جاعداي. بٸرەر جىل بۇرىن قازاق پەن كلۋبى كلاسسيك جازۋشىلاردى اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارۋ جوباسىن باستاعان بولاتىن, سونى مەملەكەتتٸڭ ٸلٸپ ەكەتكەنٸ قاي جاعىنان بولماسىن قۇپتارلىق قادام. تەك بٸر عانا ەسكەرەتٸن دٷنيە, بۇل شارا ناۋقاندىق جۇمىس بولىپ قالماۋ كەرەك. مۇنى باستادىق پا, جارىم جولدا تاستاماۋىمىز كەرەك. بٸزگە بٸرٸنشٸدەن اۋدارما ينستيتۋتى قاجەت. كەدٸمگٸ قازاق قالامگەرلەرٸن ٶزگە تٸلدە, ٶزگەنٸكٸن بٸزدٸڭ تٸلدە سٶيلەتەتٸن ماماندار جاساقتاپ, ولاردىڭ باسىن قۇرايتىن مەكەمە قاجەت. ەدەبيەتٸ ەلەمگە تانىلعان مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعىندا بار مۇنداي ينستيتۋت. بٸز ەگەر شىنىمەن رۋحاني جاڭعىرامىز دەسەك, ناۋقاندىق جۇمىستاردىڭ كٶرٸ وسىنداي ٸرگەلٸ جوبالار جاساۋىمىز كەرەك.
سودان كەيٸن كٸتاپتى قۇرى اۋدارىپ قويعانمەن ٸس بٸتپەيدٸ. بٸز وسى كٷنگە دەيٸن «اباي جولى» ەپوپەياسى دٷنيەجٷزٸ حالىقتارىنىڭ 116 تٸلٸنە اۋدارىلعان, بەلەن قالامگەردٸڭ شىعارماسى بەلەنشە تٸلدە سٶيلەدٸ, بٸزدٸڭ جازۋشىنى اعىلشىن وقىرماندارى مويىندادى, ٶيتتٸ-بٷيتتٸ دەگەندٸ ماقتانىشپەن ايتىپ كەلدٸك. بٸراق ول كٸتاپتىڭ ناسيحاتى قاي دەڭگەيدە بولدى, قانشالىقتى وقىلدى, جەرگٸلٸكتٸ حالىق قالاي قابىلدادى دەگەن سۇراقتاردى اينالىپ ٶتەمٸز... ەكونوميكا تٸلٸمەن ايتقاندا بٸز تاۋار ٶندٸرەمٸز دە, شەتەلدٸڭ دٷكەنٸنە قويىپ قويامىز. ٶزٸمٸز ونى ساۋدالاۋعا اسىقپايمىز, سىرتتاي عانا باقىلاپ تۇرامىز. ونى جارنامالاۋ, ونىڭ ەرەكشەلٸگٸن جەرگٸلٸكتٸ جۇرتقا تٷسٸندٸرمەيمٸز. تيٸسٸنشە ولار دا بەيتانىس دٷنيەگە جولاي قويمايدى. باسقا-باسقا بٸز ەلٸ كٷنگە №1 اقىنىمىز ەلەمنٸڭ 116 تٸلٸنە اۋدارىلعان ابايدى ەلەمگە تانىتا العان جوقپىز. مويىنداۋىمىز كەرەك. ەلەم تٷگٸلٸ كٶرشٸ وتىرعان ورىس حالقىنىڭ ٶزٸ بٸلمەيدٸ.
ەرينە ەدەبيەتتٸڭ تاعدىرى ۇلتتىڭ تاعدىرىمەن ٶزەكتەس. بٸز سەكٸلدٸ شاعىن ۇلتتىڭ ەدەبيەتٸن ٷلكەن ۇلتتىڭ نارىعىنا شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بٸراق سولاي ەكەن دەپ تالپىنباي, تالاپتانباي وتىرا بەرۋگە تاعى بولمايدى. بٸزگە ەدەبي مەنەدجمەنت, ەدەبي ماركەتينگ جەتٸسپەيدٸ. ەگەر بٸز قازاق ەدەبيەتٸن ەلەمگە ناسيحاتتايمىز دەسەك وسىنداي كەشەندٸ شارانى قولعا الۋىمىز كەرەك. ەيتپەسە بارلىعى دالاعا اتىلعان وق سەكٸلدٸ بولادى.
بۇل بٸر. ەكٸنشٸ مەسەلە اۋدارما ساپاسى. بٸزدٸڭ شىعارمالاردى كٸمدەر اۋدارادى? قالاي اۋدارادى? وسى جاعى قاداعالانۋ قاجەت. سەبەبٸ ويسىز, زەردەسٸز جاسالعان اۋدارما كەز كەلگەن مىقتى تۋىندىنىڭ بەدەلٸن تٷسٸرٸپ جٸبەرەدٸ.
تٶرتٸنشٸ مەسەلە. جاس قالامگەرلەردٸڭ جاي-كٷيٸ. مەن بٷگٸنگٸ بايانداما تاقىرىبىن «رۋحاني جاڭعىرۋ باستالدى. جاس قالامگەر, سەن قايداسىڭ?» دەپ تەگٸننەن-تەگٸن اتاعان جوقپىن. وسى قازٸر جاس قالامگەرلەر نە جازىپ جٷر? قالاي جازىپ جٷر? ولار رۋحاني جاڭعىرۋ جوباسىنا نە بەرەدٸ?-دەگەن سۇراقتار بولسا ەلتەمەن جاۋاپ بەرە جاتارمىن. مەنٸ بۇدان كٶرٸ ولار «قايدا جٷر? نە ٸستەپ جٷر?» دەگەن سۇراق مازالايدى. راس! قازٸر ەدەبيەتكە ارالاسىپ جٷرگەن قىز-جٸگٸتتەردٸڭ دەنٸ الماتى مەن استانادا جٷر. بٸراق سولاردىڭ شەكەسٸ قىزىپ جٷرگەندەرٸ شامالى. باس قالالاردا جٷر دەگەن اتى بولماسا, كٶپشٸلٸگٸ پەتەر جالداپ, تاپقان-تايانعانىن ٶزگەگە بەرٸپ, تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتٸن تارتىپ جٷر. ەدەبيەت قايراتكەرلەرٸنەن كٶرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸ بەلسەندٸلەرٸ كٷشكە مٸنگەن زاماندا جاس ەدەبيەتشٸلەردٸڭ كٶبٸندە شىعارماشىلىق باپ جوق. جاعدايى كەلٸسپەگەن سوڭ, ٶندٸرٸپ جازىپ تا جاتقانى شامالى. ەرقايسىسى بٸر-ەكٸ جيناقتان شىعارعان شىعار بٸراق ٸرٸ دٷنيەلەرگە بارا قويعان جوق, ەدەبيەتتەگٸ ٶز سٶزٸن ەلٸ ايتقان جوق.
مەن وسى رەتتە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنا ۇسىنىس ايتقىم كەلەدٸ. پرەزيدەنت «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قابىلداڭدار, ۇسىنىس ەنگٸزٸڭدەر دەدٸ عوي. مەنٸڭ ۇسىنىسىم «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا جاس قالامگەرلەردٸ تۋعان جەرگە قايتارۋ كەرەك. ەربٸر وبلىس ٶز ٶڭٸرٸنەن شىققان, بٷگٸندە شىعارماشىلىق ورتادا تانىلىپ قالعان, استانا مەن الماتىدا باسپاناسىز جٷرگەن جاس دارىندارىن شاقىرتسىن. ولارعا وبلىس ورتالىقتارىنان ٷي بەرسٸن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتسٸن. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساسىن.
بۇل شارۋانىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن. بٸرٸنشٸ پايدانى ەدەبيەت كٶرەدٸ. باسپانا سەكٸلدٸ باستى مەسەلەسٸ شەشٸلگەن قالامگەر, شىعارماشىلىقپەن ەركٸن اينالىسادى. بٸرەر جىلدا كەسەك دٷنيەلەردٸ تۋدىرادى. ەكٸنشٸدەن ايماقتاردىڭ شىعارماشىلىق پوتەنتسيالى كٶتەرٸلەدٸ. ەربٸر وبلىستا قالىپتاسقان ەدەبي ورتاعا سەرپٸن بەرەدٸ, گازەت-جۋرنالدارىندا قىزمەت ەتٸپ ايماقتىق جۋرناليستيكانىڭ جۇمىسىن جانداندىرادى. ەربٸر وبلىس وسى باعدارلاما بويىنشا كەمٸندە ونشاقتى قىز-جٸگٸتٸن كٶشٸرٸپ ەكەتسە, بٸراز دٷنيەنٸڭ باسى قايرىلار ەدٸ. بۇل ۇسىنىس ازداپ شيكٸلەۋ شىعار, بەلكٸم كەيبٸر تۇستارىن تولىقتىرۋ كەرەك شىعار. بٸراق مەن جاستاردىڭ جاعدايىن كٶرٸپ جٷرگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. ەگەر بٸزگە وسى زامان ەدەبيەتٸ كەرەك دەسەك وسىنداي بٸر قادام جاساۋ كەرەك.
