Bul kúndi qazaq Táýelsizdik alǵan soń da, shirek ǵasyrdan astam kútti! Iá, 2017 jylǵy 12-sáýir tarihqa Rýhani Táýelsizdik baǵdarlamasy jariialanǵan kún retinde enedi. Bul – bolashaǵymyzdy aiqyndap bergen, Ulttyq jańǵyrýǵa bastaǵan baǵdarlama – Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «BOLAShAQQA BAǴDAR: RÝHANI JAŃǴYRÝ» maqalasy! Bul bolashaqqa jol siltep, bárimizge baǵdar bergen baǵdarlamanyń tek memlekettik tilde ǵana jariialanýynyń ózi kóktemnen súiinshi surap eń alǵash habar bergen báisheshektei kóńil kórkeitkenin zor qýanyshpen aitamyz.
Biz Táýelsizdigimizdiń 26 jylyna qadam basqanda, biyl demokratiialyq ózgeristerdi talap etken Konstitýtsiialyq reforma jasadyq. El eńsesi bir kóterilip qaldy! Bul Rýhani jańǵyrý sol Jańǵyrýlardyń zańdy jalǵasy. Oǵan deiin Elbasymyz Ulytaýda ulttyq múddemizdi tereńnen terbei qozǵaǵan mańyzdy suhbat berip, «Uly Dala ulaǵatyn» jariialaǵan bolatyn. Sol kezde-aq Uly Daladaǵy Ulttyq Jańǵyrýdyń lebi sezilgendei bolyp edi. Sondyqtan da, biz de sol kezde taiap qalǵan Altynkúrek jelinen arqamyz qozyp, oiymyzdy bildirgen edik:
«Túrki halqy úshin Tún uiyqtamadym, Kúndiz otyrmadym…» degen Kók túrik qaǵandaryndai Kók týymyzdy kókke órletip, Táýelsiz Qazaqstan memleketin búgingidei álem tanyǵan biik deńgeige jetkizgen Tuńǵysh Prezidentimiz –Ult kóshbasshysy aldynda taǵy bir Ulttyq mindet, Ult amanaty tur! Ol Ulttyń armanyn oryndaý – Memlekettik til mártebesin áperý bolyp tabylady! Ult kóshbasshysy Ult amanatyn oryndaýdy ózine paryz dep sanaǵanda el de ózin elmiz dep sanaidy!
«Endi eshkim ózgerte almaityn bir aqiqat bar! Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik Til boldy. Bul máseleni daýdyń taqyryby emes, ulttyń uiytqysy ete bilgenimiz jón. Bizdiń tilimiz memlekettiń barlyq júiesinde qoldanylýy úshin, barlyq jerde kerek bolýy úshin biz ózimizdi ózimiz qamshylaýymyz kerek jáne osyǵan ózimiz atsalysýymyz qajet», –degen Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaq tili Máńgilik daýǵa ainalmai, Máńgilik eldiń Máńgilik tili bolýy úshin, bul Ult aldyndaǵy qasietti paryzy men mindetin ózgege qaldyrmai, Ózi oryndaýy kerek! El Elbasydan osyny kútip keledi!
HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash kósemderi «Oian, Qazaq!», – dep jar salǵannan beri bir ǵasyr ótti. Biyl sol Alashtyń 100 jyldyǵy! Táýelsizdigimizge shirek ǵasyrdan asty! Endi Qashan Oianamyz?
Elbasymyzdyń osy Demokratiialyq jańarýǵa bastaýyn, Qazaqtyń oiana bastaýyna – Ulttyq jańǵyrýǵa shaqyrý dep, ult múddesin ulyqtaǵan ulttyq uran dep qabyldaiyq!»
Keiin bul maqalamyz «Memlekettik tildiń Táýelsizdigi Ata zańda aiqyn kórinsin» degen atpen 115 ult ziialysy qol qoiǵan Ashyq hatqa ainalyp, Aqordaǵa jetken de bolatyn.
Endi mine, jerdiń júzi jańǵyrǵan kóktemniń kógorai kúninde, Kók týly Qazaq Elinde de Rýhani Jańǵyrý dúniege keldi. Osydan 56 jyl buryn 12- sáýirde Qazaq jerinen adamzat ǵaryshqa kóterilse, endi mine, Qazaq Rýhaniiaty da óz biigine shyǵýǵa betburys jasady. Alash balasy aqsarbas aityp, aq túieniń qarny jarylar tarihi qujat bul! Ulttyq múddege – memlekettiń keleshegine eleńdegen elimiz úshin bul erteńimizdi jarqyn eter erekshe serpin! Abyzdai aqtaryla tolǵap, aqyndai jyrlaǵan, tereńnen tartyp, biiktikti kórsetken, kesheden sholyp, bolashaqqa baǵdar bergen týyndy! Tegeýrini qataiyp kele jatqan Táýelsiz Eldiń Temirqazyq tuǵyrnamasy!
«Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtai bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa ainalýy op-ońai», – dep jazady Elbasymyz eldiń kóńilin dóp basyp.
Iá, keshegi jetpis jyldai jelkemizden tóngen keńestik kezeńdegi bar alapat eńbektiń kóbisiniń nátijesiz bolyp shyǵýy – ulttyq kodtyń saqtalmaýynda edi…
«Jańǵyrý ataýly burynǵydai tarihi tájiribe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tiis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbei ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna ainaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaidy.»
Ulttyq múddemiz – ulttyń mádenieti men saf altyndai salt-dástúrin saqtai bilip, jahandyq básekege tótep berer zamanaýi bilim-bilikpen jańǵyrta alsaq qana jalymyz biik, tuǵyrymyz myqty bolatyny anyq.
Ol úshin endi Elbasymyz erekshe mán berip, qadap aitqandai, «Biz jańǵyrý jolynda babalardan miras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasietterdi qaita túletýimiz kerek.»
Táýelsizdik alsaq ta, tizginimizdi tarta ustap kelgen ulttyq máselelerdiń baýyryn jazyp, eńsesin tikter kezi keldi. Endi Elbasymyzdyń ózi Ulttyq Rýhani Jańǵyrýdy jariialap, iirimi tereń ideologiialyq ustynnyń qadaý-qadaý qazyqtaryn qaǵyp, sheshimderin shegelep berdi.
«Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi. Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebietimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aitqanda ulttyq rýhymyz boiymyzda máńgi qalýǵa tiis.
Abaidyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúileri, ǵasyrlar qoinaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhani mádenietimizdiń bir parasy ǵana» dep túiin jasaidy.
Elbasy sonymen birge «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» dep, qazaqtyń ózi aitqandai, jańa zamanǵa janasa almaǵan, qaryshty qadamǵa tusaý bolar eski ádetterden arylý kerektigin aitady.
«Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaityn eki erejeni túsinip, baiybyna barǵanyn qalaimyn.
Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádeniet saqtalmasa, eshqandai jańǵyrý bolmaidy.
Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek.»
Iaǵni, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «BOLAShAQQA BAǴDAR: RÝHANI JAŃǴYRÝ» maqalasy – Rýhani Táýelsizdikke jetýdegi barshamyzǵa baǵdarsham bolar baǵdarlama! Ultty súiýge ruqsat berilgen tarihi qujat! «Ulttyq kod, ulttyq mádeniet saqtalmasa, eshqandai jańǵyrý bolmaidy» – degenimiz Elbasymyz aiqyndap bergen Ulttyq Rýhani Jańǵyrýdyń basty qaǵidasy, naqty formýlasy!
Qysqa, ári halyqqa túsinikti tilde aitsaq, dál osylai!
Endi, talai jyl tar jol, taiǵaq keshýde basymyzdan ótkendei, «Bizge tarih týraly ózderiniń sýbektivti paiymdaryn tyqpalaýǵa da eshkimniń qaqysy joq!» Elbasynyń bul túiindi sózi muhit muztaýyndai astyndaǵy alapat astarymen aýyr salmaq tartyp tur!
Uly Dalada ulylyǵyn kórsetken kóne Kók túrikten kóktep, Kók týyn kókte jelbiretken Rýhty Qazaqtyń Qaita órleý dáýiri bastalǵanyn jariialaǵan Rýhani Jańǵyrý bul! Qadym zamandaǵy qulashyn keń jaiǵan qaǵanattardyń qaiqy qylyshy HHI ǵasyrda jahandyq Bilim biigine kóteriler qanatqa ainalýy kerek. Óitkeni, «Bizdiń keshegi tarihymyz bultartpas bir aqiqatqa – evoliýtsiialyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizdi.» Ulttyq sananyń jańǵyrýy osy bolmaq.
Elbasy maqalasynyń «Taiaý jyldardaǵy mindetter» atty ekinshi bóliminde alda atqarylar birneshe jobalar naqty kórsetiledi. Onyń eń birinshisi – qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý.
Elbasy buny buryn da, 2012 jyly jeltoqsanda jariialaǵan «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda «2025 jyldan bastap latyn álipbiine kóshýge kirisýimiz kerek» dep málimdegen bolatyn
Bul usynysty el qýana qabyldaýda. Prezidentimizdiń ózi erekshe úmit artqandai jastardyń daýsy jarqyn shyǵyp, barlyǵy qoldaý kórsetýde. Árine, el bolǵasyn, keri tartatyn kertartpalar da kezdespei qalmaidy. Biri shyn janashyrlyqpen kirillitsadaǵy muralarymyzǵa alańdasa, biri Táýelsizdik alǵanymyzǵa shirek ǵasyr ótse de, áli ormanǵa qarap ulidy. Olar tipti Parlament tórinen de tabyldy… Birtutas ult bolýǵa umtylǵan elimizde osyndai syn sátterde Reseilikterdi aitpaǵanda, ózimizdiń orystildi BAQ-tarda keri tartý kesirligi baiqalyp qaldy. Bul árine, 25 jyldan beri birliktiń qazyǵy retinde biz ustanǵan «Bir el. Bir taǵdyr» qaǵidasynyń «Bir tilge» ulasa almai jatqandyǵynan bolsa kerek… Endi, mine, Elbasynyń belgilep bergen «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrýy» osyndai kem-ketikterdiń ornyn toltyratyny anyq dep úmittenemiz.
Qazaq tiliniń Latyn álipbiine ótýi – Rýxani Táýelsizdik alý! Al Táýelsizdik alý ońai, arzan bolady, qiyndyǵy joq dep kim aitty? Elbasymyz Táýelsizdik alǵan soń elimizdiń shekarasyn qalai berik bekemdei alsa, endi Latyn álipbiine ótý arqyly Rýhani shekarasyn belgilep bermek! Ol rýhani otarshyldyqqa jol bermeitin shekara! Ol álemniń aldyńǵy qatarly ozyq elderimen erkin qatynas jasaityn shekara! Latynǵa ótý – túbi bir túrki aǵaiyndardyń rýhani álemine qosylý bolyp tabylady. Latynǵa ótý- ótkenimizge oralý! Latynǵa qarsylar – Rýxani Táýelsizdikke qarsylar!
Kirillitsadaǵy ádebi dúnielerdi latynǵa aýdarý úshin keibireýler keri tartyp júrgendei, kóp kúsh pen kóptegen jyldardyń keregi joq! Ol qazir demde atqarylatyn texnikalyq jumys. Másele – basyp shyǵarýda. Saýatsyzdyq bar elde, barlyq álipbide de bolady. Ózbektiń jemis satqan saýatsyzymen emes, jemisti eńbek etip, latyn qarpiniń arqasynda tehnologiianyń jetistikterin igerip júrgen saýattylarymen, olar tolyp júr, sóilesý kerek. Qazir de kirillitsada saýatsyz qazaqtar joq pa? Qazaqsha atyn jaza almaityn, durys sóilei almaityn qarapaiym orystildilerdi aitpaǵanda, óziniń qazaqtilin bilmeitinin Parlamentte saltanatty túrde jariialap, jaibaraqat tura beretin el basqaryp otyrǵan ministrler, ákimder, depýtattar, memlekettik qyzmetkerlerdiń, shekesi tar sheneýnikterdiń bári saýatsyz emes pe? Olar mysaly, elimizdiń bolashaǵyn aiqyndap berip otyrǵan eń mańyzdy Elbasynyń osy maqalasyn «Egemen Qazaqstan» gazetine shyqqan kúni oqi alǵan joq. Óitkeni, bul maqala tek qazaq tilinde jariialandy. Memleket basshysynyń memlekettik tilde shyqqan memlekettik mańyzy zor maqalasyn memlekettiń ministrleri men sheneýnikteri oqi almaý degen oiǵa kiretin nárse emes ózge ózin syilaityn elder úshin… Olar jalpy, «Egemen Qazaqstandy» oqymaidy, «Kazahstanskaia pravdany» ǵana oqidy. «Qazaq úni» gazetine tek ózderin synaǵanda ǵana kóz salady… Osy ózi ómir súrip jatqan memlekettiń memlekettik tilin bilmeitinderdi saýatty dep kim aitty? Saýattylyq degendi bir kezdegi qojaiyn eldiń tilin – orys tilin ǵana bilý dep, otarlyq, quldyq sanadaǵylar ǵana oilaidy! Elbasymyz aitqandai, elimizdiń endigi bolashaǵy eń aldymen – Qazaq tilinde! Álemniń basym bóligi sóileitin aǵylshyn tilinde!
Men 2013 jyly qańtarda «Qazaq úni» gazetinde jariialanǵan «LATYN álipbiine kóshýge QARSYLYQ – ULT MÚDDESINE QARSYLYQ!» atty maqalamda bul máseleni tereńdei qozǵaǵan bolatynmyn. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta buǵan taǵy da qaita toqtalarmyz.
Endigi bir el eńsesin kótergen Elbasy jobasy – qoǵamdyq jáne gýmanitarlyq ǵylymdar boiynsha «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy.
«Onyń máni mynada:
1.Biz tarih, saiasattaný, áleýmettaný, filosofiia, psihologiia, mádeniettaný jáne filologiia ǵylymdary boiynsha stýdentterge tolyqqandy bilim berýge qajetti barlyq jaǵdaidy jasaýǵa tiispiz. Gýmanitarlyq ziialy qaýym ókilderi elimizdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy gýmanitarlyq kafedralardy qaita qalpyna keltirý arqyly memlekettiń qoldaýyna ie bolady. Bizge injenerler men dárigerler ǵana emes, qazirgi zamandy jáne bolashaqty tereń túsine alatyn bilimdi adamdar da aýadai qajet».
Júz oqýlyq júzimizdi jaryq eter jarqyn bolashaqtyń alǵysharty bolary anyq. Keshe ǵana qarjylyq daǵdarysty rýhani daǵdarysqa ulastyryp jibergen Bilim ministrligi oqý ordalarynan qysqartyp tastaǵan qazaq tili, qazaq ádebieti, qazaq tarihy jáne t.b. gýmanitarlyq kafedralar endi qaita qurylyp, bilimdige keń óris ashyla beretin bolady.
Bul aldymen qazaq tilindegi bilim alýdy biikke kóteredi jáne memlekettik tilimizdiń berik nyǵaia berýine bekem negiz jasaidy.
Bul baǵdarlama aiasynda aldaǵy jyldarda gýmanitarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boiynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúniejúzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasalady. Iaǵni, qazaq tilinde álemdegi eń úzdik oqýlyqtardy daiyndaý uzaq kúttirmeidi. 2018-2019 oqý jylynyń ózinde stýdentter osy oqýlyqtardy oqi bastaidy.
«Týǵan elge» ulasatyn «Týǵan jer» baǵdarlamasy da ulttyq kodtyń qalpyna kelýine qairat jasaityn eldik mańyzy erekshe úlken shara. «Otan ot basynan bastalatyny siiaqty», Táýelsiz elimizdiń berik negizi týǵan jerden bastaý alatyny aiqyn. Qazyǵy aýylda qaǵylyp kelgen qazaq úshin týǵan aýyly qai qiyrda júrse de, qai qiiaǵa shyqsa da, árqashan da qasietti mekeni! Qazir jappai aýyldan qalaǵa kóshý beleń alyp turǵanda, bul baǵdarlama aýyl ajaryn kirgizip, eldiń berekesin arttyratyny anyq. Bul jobaǵa materialdyq qundylyq bere alatyn kásipkerlermen qatar rýhani kúsh beretin qalamgerler, jalpy ziialy qaýym da belsene atsalysýy tiis!
«Týǵan jerge, onyń mádenieti men salt-dástúrlerine airyqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaiy patriotizmniń mańyzdy kórinisteriniń biri.
Bul kez-kelgen halyqty ánsheiin birige salǵan qaýym emes, shyn mánindegi ult etetin mádeni-genetikalyq kodynyń negizi.»
Iá, týǵan jer tarihyn bilmeý – túp tamyryńdy tanymaý. Týǵan jerden qol úzip ketkenderdiń genetikalyq kodynyń buzylatyny sondyqtan. «Sen ótkenge tas laqtyrsań, keleshek seni zeńbirekpen atady» degen qanatty sóz bar. Batyr babalarymyz qasietti qanyn tógip qorǵap qalǵan Uly dalanyń ár tasy tereń tarihtan syr shertedi.
Týǵan jer týraly jyrlamaǵan aqyn, shyrqamaǵan ánshi joq. Elbasynyń týǵan jer týraly tolǵaýynan soń bizdiń de shabytymyz oiandy:
Tabanyńda tartylǵanda úzeńgi,
Taǵdyr salsa, basarsyń-aý júz eldi.
Qanshama keń bolǵanymen qara jer,
Bir-aq jerge búgesiń ǵoi tizeńdi…
Erip ketip Ómir degen kóshkinge,
Keshedi eliń,
Kelseń de sen kesh múlde…
Kindik kesip –
Júregińe jalǵaǵan,
Tartylysty úze almaidy eshkim de…
Osy jobaǵa sabaqtas «Qazaqstanyń qasietti rýhani qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy eldi birtutas eldik, ulttyq patriotizmge jeteleitin baǵdarlama. Keńes kezinen búginge deiin Qazaqstan mektepterinde aldymen ózge elderdiń, KSRO tarihy (shyndyǵynda Resei tarihy) men dúniejúzi tarihyn oqytyp keldik. Al óz tarihymyz qazaqtyń áigili Qadyr aqyny aitqandai: «Bizdiń tarih bul da bir qalyń tarih, Oqýlyǵy jup-juqa biraq-taǵy…»
Endi Rýhani jańǵyrýymyz bul olqylyqtyń ornyn toltyrýy tiis. Bul baǵdarlamanyń oryndalýynda búkil ziialy qaýym aldyńǵy qatardan tabylýy kerek.
Táýelsizdigimizdiń shirek ǵasyrlyq tarihynda eleýsiz júrip-aq eliniń gúldenýine erekshe úles qosqan jandar az emes. Olardyń da attaryn ardaqtaityn kez keldi.
«Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy bul baǵdarlamany iske asyrady. Al ondai jandar elimizde jetedi. «Oń qolyńmen jasaǵan qaiyrymdylyqty sol qolyń kórmesin» degen imandy qaǵidany qatań ustaǵan jomart ta, patriot azamattardyń atyn jastarǵa úlgi etý maqsatynda endi anyq biletin bolamyz. Bul baǵytta BAQ-tarymyzdyń izdenisi men belsendiligi úlken ról atqarady. «Qazaq úni» gazeti men Qazaquni.kz ulttyq portaly da óz úlesin qosady dep aita alamyn.
Elbasy maqalasyndaǵy eń mańyzdy baǵdarlama – latynǵa ótýdi kezinde biyl tarih sahnasyna shyqqanyna 100 jyl tolyp otyrǵan Alash kósemderi de jaqtaǵan. Túrkiianyń prezidenti Atatúrikten bastap, Alashtyń kósemi Álihan Bókeihan da qatty qoldaǵan.
Osy jerde aita ketý kerek, saiasi partiialar ishinde latynǵa ótýdi eń alǵash qoldaǵan Alashtyń izbasary – «Aq jol» partiiasy. «Aq jol» partiiasynyń ult ziialylarymen birigip jasaǵan, salmaqty saiasattanýshylardyń joǵary baǵasyn alǵan 2007 jyly jariialanǵan 2010-2015 jylǵa arnalǵan Ulttyq tujyrymdamasynda memlekettik til – qazaq tili, alfavit – latyn álipbii bolý kerek dep aiqyn jazylǵan bolatyn… Al partiianyń saiasi baǵdarlamasynda Qazaqstan azamattyǵyn alý úshin memlekettik til men Qazaqstan tarihynan emtihan tapsyrý talaby usynylǵan. Sonymen qatar Táýelsiz el úshin otarsyzdaný ideologiiasynyń mańyzdylyǵy da aiqyn kórsetilgen. Iaǵni, Elbasymyz ulttyq rýhani jańǵyrýǵa Aq jol ashyp berip otyrǵanda, «Aq jol» partiiasy da Ulttyq múddeni ulyqtaý úshin aldyńǵy qatardan tabylatyny anyq.
2015 jyly Elbasymyz tarihta tuńǵysh ret Birikken Ulttar Uiymynda qazaqsha sóilep, búkil álem prezidentteri aldynda qazaq tilinde baiandama jasap, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna keremet tartý jasaǵan edi.
Endi búgingi bul Rýhani jańǵyrýdyń tarihi qujaty Qazaq handyǵynyń úzilgen jolyn jalǵaý úshin Táýelsiz el bolýdy armandap, maqsat-muratyna ainaldyrǵan qazaqtyń eń alǵashqy saiasi partiiasy Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵynda jariialanýy da elimiz shirek ǵasyr kútken erekshe tartý boldy!
Elbasynyń elge serpin bergen Rýhani Táýelsizdik baǵdarlamasy – el rýhyn kótergen erekshe qubylys!
«Nar jolynda júk qalmas» degen qazaqtyń danalyq sóziniń týralyǵyn aiqyndaityn bul tuǵyrly tujyrymdama boiyna bula kúsh bitirgen ultymyz lezde jaly kóterilip, jalyndap shyǵa keldi!
Myńdaǵan jyl tarihy bar Uly Dala elindegi Elbasymyz bastaǵan Ulttyq Rýhani jańǵyrý maidanynda Eldiń erteńi jarqyn bolyp, eńsesi biiktei beretinine senemiz!
Qazybek ISA, «Aq jol» partiiasy tóraǵasynyń orynbasary
Ult portaly
