بۇل كٷندٸ قازاق تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ دا, شيرەك عاسىردان استام كٷتتٸ! يە, 2017 جىلعى 12-سەۋٸر تاريحقا رۋحاني تەۋەلسٸزدٸك باعدارلاماسى جارييالانعان كٷن رەتٸندە ەنەدٸ. بۇل – بولاشاعىمىزدى ايقىنداپ بەرگەن, ۇلتتىق جاڭعىرۋعا باستاعان باعدارلاما – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى! بۇل بولاشاققا جول سٸلتەپ, بەرٸمٸزگە باعدار بەرگەن باعدارلامانىڭ تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە عانا جارييالانۋىنىڭ ٶزٸ كٶكتەمنەن سٷيٸنشٸ سۇراپ ەڭ العاش حابار بەرگەن بەيشەشەكتەي كٶڭٸل كٶركەيتكەنٸن زور قۋانىشپەن ايتامىز.
بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 26 جىلىنا قادام باسقاندا, بيىل دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەردٸ تالاپ ەتكەن كونستيتۋتسييالىق رەفورما جاسادىق. ەل ەڭسەسٸ بٸر كٶتەرٸلٸپ قالدى! بۇل رۋحاني جاڭعىرۋ سول جاڭعىرۋلاردىڭ زاڭدى جالعاسى. وعان دەيٸن ەلباسىمىز ۇلىتاۋدا ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ تەرەڭنەن تەربەي قوزعاعان ماڭىزدى سۇحبات بەرٸپ, «ۇلى دالا ۇلاعاتىن» جارييالاعان بولاتىن. سول كەزدە-اق ۇلى دالاداعى ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ لەبٸ سەزٸلگەندەي بولىپ ەدٸ. سوندىقتان دا, بٸز دە سول كەزدە تاياپ قالعان التىنكٷرەك جەلٸنەن ارقامىز قوزىپ, ويىمىزدى بٸلدٸرگەن ەدٸك:
«تٷركٸ حالقى ٷشٸن تٷن ۇيىقتامادىم, كٷندٸز وتىرمادىم…» دەگەن كٶك تٷرٸك قاعاندارىنداي كٶك تۋىمىزدى كٶككە ٶرلەتٸپ, تەۋەلسٸز قازاقستان مەملەكەتٸن بٷگٸنگٸدەي ەلەم تانىعان بيٸك دەڭگەيگە جەتكٸزگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز –ۇلت كٶشباسشىسى الدىندا تاعى بٸر ۇلتتىق مٸندەت, ۇلت اماناتى تۇر! ول ۇلتتىڭ ارمانىن ورىنداۋ – مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن ەپەرۋ بولىپ تابىلادى! ۇلت كٶشباسشىسى ۇلت اماناتىن ورىنداۋدى ٶزٸنە پارىز دەپ ساناعاندا ەل دە ٶزٸن ەلمٸز دەپ سانايدى!
«ەندٸ ەشكٸم ٶزگەرتە المايتىن بٸر اقيقات بار! انا تٸلٸمٸز مەڭگٸلٸك ەلٸمٸزبەن بٸرگە مەڭگٸلٸك تٸل بولدى. بۇل مەسەلەنٸ داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بٸلگەنٸمٸز جٶن. بٸزدٸڭ تٸلٸمٸز مەملەكەتتٸڭ بارلىق جٷيەسٸندە قولدانىلۋى ٷشٸن, بارلىق جەردە كەرەك بولۋى ٷشٸن بٸز ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قامشىلاۋىمىز كەرەك جەنە وسىعان ٶزٸمٸز اتسالىسۋىمىز قاجەت», –دەگەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق تٸلٸ مەڭگٸلٸك داۋعا اينالماي, مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مەڭگٸلٸك تٸلٸ بولۋى ٷشٸن, بۇل ۇلت الدىنداعى قاسيەتتٸ پارىزى مەن مٸندەتٸن ٶزگەگە قالدىرماي, ٶزٸ ورىنداۋى كەرەك! ەل ەلباسىدان وسىنى كٷتٸپ كەلەدٸ!
حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاش كٶسەمدەرٸ «ويان, قازاق!», – دەپ جار سالعاننان بەرٸ بٸر عاسىر ٶتتٸ. بيىل سول الاشتىڭ 100 جىلدىعى! تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە شيرەك عاسىردان استى! ەندٸ قاشان ويانامىز?
ەلباسىمىزدىڭ وسى دەموكراتييالىق جاڭارۋعا باستاۋىن, قازاقتىڭ ويانا باستاۋىنا – ۇلتتىق جاڭعىرۋعا شاقىرۋ دەپ, ۇلت مٷددەسٸن ۇلىقتاعان ۇلتتىق ۇران دەپ قابىلدايىق!»
كەيٸن بۇل ماقالامىز «مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ اتا زاڭدا ايقىن كٶرٸنسٸن» دەگەن اتپەن 115 ۇلت زييالىسى قول قويعان اشىق حاتقا اينالىپ, اقورداعا جەتكەن دە بولاتىن.
ەندٸ مٸنە, جەردٸڭ جٷزٸ جاڭعىرعان كٶكتەمنٸڭ كٶگوراي كٷنٸندە, كٶك تۋلى قازاق ەلٸندە دە رۋحاني جاڭعىرۋ دٷنيەگە كەلدٸ. وسىدان 56 جىل بۇرىن 12- سەۋٸردە قازاق جەرٸنەن ادامزات عارىشقا كٶتەرٸلسە, ەندٸ مٸنە, قازاق رۋحانيياتى دا ٶز بيٸگٸنە شىعۋعا بەتبۇرىس جاسادى. الاش بالاسى اقسارباس ايتىپ, اق تٷيەنٸڭ قارنى جارىلار تاريحي قۇجات بۇل! ۇلتتىق مٷددەگە – مەملەكەتتٸڭ كەلەشەگٸنە ەلەڭدەگەن ەلٸمٸز ٷشٸن بۇل ەرتەڭٸمٸزدٸ جارقىن ەتەر ەرەكشە سەرپٸن! ابىزداي اقتارىلا تولعاپ, اقىنداي جىرلاعان, تەرەڭنەن تارتىپ, بيٸكتٸكتٸ كٶرسەتكەن, كەشەدەن شولىپ, بولاشاققا باعدار بەرگەن تۋىندى! تەگەۋرٸنٸ قاتايىپ كەلە جاتقان تەۋەلسٸز ەلدٸڭ تەمٸرقازىق تۇعىرناماسى!
«جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي بٸلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنٸڭٸزدٸڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي», – دەپ جازادى ەلباسىمىز ەلدٸڭ كٶڭٸلٸن دٶپ باسىپ.
يە, كەشەگٸ جەتپٸس جىلداي جەلكەمٸزدەن تٶنگەن كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ بار الاپات ەڭبەكتٸڭ كٶبٸسٸنٸڭ نەتيجەسٸز بولىپ شىعۋى – ۇلتتىق كودتىڭ ساقتالماۋىندا ەدٸ…
«جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تەجٸريبە مەن ۇلتتىق دەستٷرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا تيٸس. كەرٸسٸنشە, زامانا سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن وزىق دەستٷرلەردٸ تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا بٸلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدٸڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نەر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى.»
ۇلتتىق مٷددەمٸز – ۇلتتىڭ مەدەنيەتٸ مەن ساف التىنداي سالت-دەستٷرٸن ساقتاي بٸلٸپ, جاھاندىق بەسەكەگە تٶتەپ بەرەر زاماناۋي بٸلٸم-بٸلٸكپەن جاڭعىرتا الساق قانا جالىمىز بيٸك, تۇعىرىمىز مىقتى بولاتىنى انىق.
ول ٷشٸن ەندٸ ەلباسىمىز ەرەكشە مەن بەرٸپ, قاداپ ايتقانداي, «بٸز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سٸڭگەن, بٷگٸندە تامىرىمىزدا بٷلكٸلدەپ جاتقان ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ قايتا تٷلەتۋٸمٸز كەرەك.»
تەۋەلسٸزدٸك الساق تا, تٸزگٸنٸمٸزدٸ تارتا ۇستاپ كەلگەن ۇلتتىق مەسەلەلەردٸڭ باۋىرىن جازىپ, ەڭسەسٸن تٸكتەر كەزٸ كەلدٸ. ەندٸ ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋدى جارييالاپ, يٸرٸمٸ تەرەڭ يدەولوگييالىق ۇستىننىڭ قاداۋ-قاداۋ قازىقتارىن قاعىپ, شەشٸمدەرٸن شەگەلەپ بەردٸ.
«ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋٸن بٸلدٸرەدٸ. ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸز, تٸلٸمٸز بەن مۋزىكامىز, ەدەبيەتٸمٸز, جورالعىلارىمىز, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا مەڭگٸ قالۋعا تيٸس.
ابايدىڭ دانالىعى, ەۋەزوۆتٸڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كٷيلەرٸ, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ٷنٸ – بۇلار بٸزدٸڭ رۋحاني مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ بٸر پاراسى عانا» دەپ تٷيٸن جاسايدى.
ەلباسى سونىمەن بٸرگە «دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەپ, قازاقتىڭ ٶزٸ ايتقانداي, جاڭا زامانعا جاناسا الماعان, قارىشتى قادامعا تۇساۋ بولار ەسكٸ ەدەتتەردەن ارىلۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى.
«مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقاشان بۇلجىمايتىن ەكٸ ەرەجەنٸ تٷسٸنٸپ, بايىبىنا بارعانىن قالايمىن.
بٸرٸنشٸسٸ – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مەدەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى.
ەكٸنشٸسٸ – العا باسۋ ٷشٸن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ بولاتىن ٶتكەننٸڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك.»
ياعني, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى – رۋحاني تەۋەلسٸزدٸككە جەتۋدەگٸ بارشامىزعا باعدارشام بولار باعدارلاما! ۇلتتى سٷيۋگە رۇقسات بەرٸلگەن تاريحي قۇجات! «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مەدەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى» – دەگەنٸمٸز ەلباسىمىز ايقىنداپ بەرگەن ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى قاعيداسى, ناقتى فورمۋلاسى!
قىسقا, ەرٸ حالىققا تٷسٸنٸكتٸ تٸلدە ايتساق, دەل وسىلاي!
ەندٸ, تالاي جىل تار جول, تايعاق كەشۋدە باسىمىزدان ٶتكەندەي, «بٸزگە تاريح تۋرالى ٶزدەرٸنٸڭ سۋبەكتيۆتٸ پايىمدارىن تىقپالاۋعا دا ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق!» ەلباسىنىڭ بۇل تٷيٸندٸ سٶزٸ مۇحيت مۇزتاۋىنداي استىنداعى الاپات استارىمەن اۋىر سالماق تارتىپ تۇر!
ۇلى دالادا ۇلىلىعىن كٶرسەتكەن كٶنە كٶك تٷرٸكتەن كٶكتەپ, كٶك تۋىن كٶكتە جەلبٸرەتكەن رۋحتى قازاقتىڭ قايتا ٶرلەۋ دەۋٸرٸ باستالعانىن جارييالاعان رۋحاني جاڭعىرۋ بۇل! قادىم زامانداعى قۇلاشىن كەڭ جايعان قاعاناتتاردىڭ قايقى قىلىشى ححٸ عاسىردا جاھاندىق بٸلٸم بيٸگٸنە كٶتەرٸلەر قاناتقا اينالۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, «بٸزدٸڭ كەشەگٸ تاريحىمىز بۇلتارتپاس بٸر اقيقاتقا – ەۆوليۋتسييالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ ٶركەندەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸنە كٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ.» ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋى وسى بولماق.
ەلباسى ماقالاسىنىڭ «تاياۋ جىلدارداعى مٸندەتتەر» اتتى ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە الدا اتقارىلار بٸرنەشە جوبالار ناقتى كٶرسەتٸلەدٸ. ونىڭ ەڭ بٸرٸنشٸسٸ – قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ.
ەلباسى بۇنى بۇرىن دا, 2012 جىلى جەلتوقساندا جارييالاعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا «2025 جىلدان باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە كٸرٸسۋٸمٸز كەرەك» دەپ مەلٸمدەگەن بولاتىن
بۇل ۇسىنىستى ەل قۋانا قابىلداۋدا. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ ەرەكشە ٷمٸت ارتقانداي جاستاردىڭ داۋسى جارقىن شىعىپ, بارلىعى قولداۋ كٶرسەتۋدە. ەرينە, ەل بولعاسىن, كەرٸ تارتاتىن كەرتارتپالار دا كەزدەسپەي قالمايدى. بٸرٸ شىن جاناشىرلىقپەن كيريلليتساداعى مۇرالارىمىزعا الاڭداسا, بٸرٸ تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا شيرەك عاسىر ٶتسە دە, ەلٸ ورمانعا قاراپ ۇليدى. ولار تٸپتٸ پارلامەنت تٶرٸنەن دە تابىلدى… بٸرتۇتاس ۇلت بولۋعا ۇمتىلعان ەلٸمٸزدە وسىنداي سىن سەتتەردە رەسەيلٸكتەردٸ ايتپاعاندا, ٶزٸمٸزدٸڭ ورىستٸلدٸ باق-تاردا كەرٸ تارتۋ كەسٸرلٸگٸ بايقالىپ قالدى. بۇل ەرينە, 25 جىلدان بەرٸ بٸرلٸكتٸڭ قازىعى رەتٸندە بٸز ۇستانعان «بٸر ەل. بٸر تاعدىر» قاعيداسىنىڭ «بٸر تٸلگە» ۇلاسا الماي جاتقاندىعىنان بولسا كەرەك… ەندٸ, مٸنە, ەلباسىنىڭ بەلگٸلەپ بەرگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋى» وسىنداي كەم-كەتٸكتەردٸڭ ورنىن تولتىراتىنى انىق دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.
قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتۋٸ – رۋxاني تەۋەلسٸزدٸك الۋ! ال تەۋەلسٸزدٸك الۋ وڭاي, ارزان بولادى, قيىندىعى جوق دەپ كٸم ايتتى? ەلباسىمىز تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ ەلٸمٸزدٸڭ شەكاراسىن قالاي بەرٸك بەكەمدەي السا, ەندٸ لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتۋ ارقىلى رۋحاني شەكاراسىن بەلگٸلەپ بەرمەك! ول رۋحاني وتارشىلدىققا جول بەرمەيتٸن شەكارا! ول ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى وزىق ەلدەرٸمەن ەركٸن قاتىناس جاسايتىن شەكارا! لاتىنعا ٶتۋ – تٷبٸ بٸر تٷركٸ اعايىنداردىڭ رۋحاني ەلەمٸنە قوسىلۋ بولىپ تابىلادى. لاتىنعا ٶتۋ- ٶتكەنٸمٸزگە ورالۋ! لاتىنعا قارسىلار – رۋxاني تەۋەلسٸزدٸككە قارسىلار!
كيريلليتساداعى ەدەبي دٷنيەلەردٸ لاتىنعا اۋدارۋ ٷشٸن كەيبٸرەۋلەر كەرٸ تارتىپ جٷرگەندەي, كٶپ كٷش پەن كٶپتەگەن جىلداردىڭ كەرەگٸ جوق! ول قازٸر دەمدە اتقارىلاتىن تەxنيكالىق جۇمىس. مەسەلە – باسىپ شىعارۋدا. ساۋاتسىزدىق بار ەلدە, بارلىق ەلٸپبيدە دە بولادى. ٶزبەكتٸڭ جەمٸس ساتقان ساۋاتسىزىمەن ەمەس, جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ, لاتىن قارپٸنٸڭ ارقاسىندا تەحنولوگييانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن يگەرٸپ جٷرگەن ساۋاتتىلارىمەن, ولار تولىپ جٷر, سٶيلەسۋ كەرەك. قازٸر دە كيريلليتسادا ساۋاتسىز قازاقتار جوق پا? قازاقشا اتىن جازا المايتىن, دۇرىس سٶيلەي المايتىن قاراپايىم ورىستٸلدٸلەردٸ ايتپاعاندا, ٶزٸنٸڭ قازاقتٸلٸن بٸلمەيتٸنٸن پارلامەنتتە سالتاناتتى تٷردە جارييالاپ, جايباراقات تۇرا بەرەتٸن ەل باسقارىپ وتىرعان مينيسترلەر, ەكٸمدەر, دەپۋتاتتار, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ, شەكەسٸ تار شەنەۋنٸكتەردٸڭ بەرٸ ساۋاتسىز ەمەس پە? ولار مىسالى, ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن ايقىنداپ بەرٸپ وتىرعان ەڭ ماڭىزدى ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنە شىققان كٷنٸ وقي العان جوق. ٶيتكەنٸ, بۇل ماقالا تەك قازاق تٸلٸندە جارييالاندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدە شىققان مەملەكەتتٸك ماڭىزى زور ماقالاسىن مەملەكەتتٸڭ مينيسترلەرٸ مەن شەنەۋنٸكتەرٸ وقي الماۋ دەگەن ويعا كٸرەتٸن نەرسە ەمەس ٶزگە ٶزٸن سىيلايتىن ەلدەر ٷشٸن… ولار جالپى, «ەگەمەن قازاقستاندى» وقىمايدى, «كازاحستانسكايا پراۆدانى» عانا وقيدى. «قازاق ٷنٸ» گازەتٸنە تەك ٶزدەرٸن سىناعاندا عانا كٶز سالادى… وسى ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان مەملەكەتتٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەيتٸندەردٸ ساۋاتتى دەپ كٸم ايتتى? ساۋاتتىلىق دەگەندٸ بٸر كەزدەگٸ قوجايىن ەلدٸڭ تٸلٸن – ورىس تٸلٸن عانا بٸلۋ دەپ, وتارلىق, قۇلدىق ساناداعىلار عانا ويلايدى! ەلباسىمىز ايتقانداي, ەلٸمٸزدٸڭ ەندٸگٸ بولاشاعى ەڭ الدىمەن – قازاق تٸلٸندە! ەلەمنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ سٶيلەيتٸن اعىلشىن تٸلٸندە!
مەن 2013 جىلى قاڭتاردا «قازاق ٷنٸ» گازەتٸندە جارييالانعان «لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە قارسىلىق – ۇلت مٷددەسٸنە قارسىلىق!» اتتى ماقالامدا بۇل مەسەلەنٸ تەرەڭدەي قوزعاعان بولاتىنمىن. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا بۇعان تاعى دا قايتا توقتالارمىز.
ەندٸگٸ بٸر ەل ەڭسەسٸن كٶتەرگەن ەلباسى جوباسى – قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى.
«ونىڭ مەنٸ مىنادا:
1.بٸز تاريح, ساياساتتانۋ, ەلەۋمەتتانۋ, فيلوسوفييا, پسيحولوگييا, مەدەنيەتتانۋ جەنە فيلولوگييا عىلىمدارى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە تولىققاندى بٸلٸم بەرۋگە قاجەتتٸ بارلىق جاعدايدى جاساۋعا تيٸسپٸز. گۋمانيتارلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى گۋمانيتارلىق كافەدرالاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ ارقىلى مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنا يە بولادى. بٸزگە ينجەنەرلەر مەن دەرٸگەرلەر عانا ەمەس, قازٸرگٸ زاماندى جەنە بولاشاقتى تەرەڭ تٷسٸنە الاتىن بٸلٸمدٸ ادامدار دا اۋاداي قاجەت».
جٷز وقۋلىق جٷزٸمٸزدٸ جارىق ەتەر جارقىن بولاشاقتىڭ العىشارتى بولارى انىق. كەشە عانا قارجىلىق داعدارىستى رۋحاني داعدارىسقا ۇلاستىرىپ جٸبەرگەن بٸلٸم مينيسترلٸگٸ وقۋ وردالارىنان قىسقارتىپ تاستاعان قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ, قازاق تاريحى جەنە ت.ب. گۋمانيتارلىق كافەدرالار ەندٸ قايتا قۇرىلىپ, بٸلٸمدٸگە كەڭ ٶرٸس اشىلا بەرەتٸن بولادى.
بۇل الدىمەن قازاق تٸلٸندەگٸ بٸلٸم الۋدى بيٸككە كٶتەرەدٸ جەنە مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸڭ بەرٸك نىعايا بەرۋٸنە بەكەم نەگٸز جاسايدى.
بۇل باعدارلاما اياسىندا الداعى جىلداردا گۋمانيتارلىق بٸلٸمنٸڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ەلەمدەگٸ ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى قازاق تٸلٸنە اۋدارىپ, جاستارعا دٷنيەجٷزٸندەگٸ تاڭداۋلى ٷلگٸلەردٸڭ نەگٸزٸندە بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸك جاسالادى. ياعني, قازاق تٸلٸندە ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك وقۋلىقتاردى دايىنداۋ ۇزاق كٷتتٸرمەيدٸ. 2018-2019 وقۋ جىلىنىڭ ٶزٸندە ستۋدەنتتەر وسى وقۋلىقتاردى وقي باستايدى.
«تۋعان ەلگە» ۇلاساتىن «تۋعان جەر» باعدارلاماسى دا ۇلتتىق كودتىڭ قالپىنا كەلۋٸنە قايرات جاسايتىن ەلدٸك ماڭىزى ەرەكشە ٷلكەن شارا. «وتان وت باسىنان باستالاتىنى سيياقتى», تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ تۋعان جەردەن باستاۋ الاتىنى ايقىن. قازىعى اۋىلدا قاعىلىپ كەلگەن قازاق ٷشٸن تۋعان اۋىلى قاي قيىردا جٷرسە دە, قاي قيياعا شىقسا دا, ەرقاشان دا قاسيەتتٸ مەكەنٸ! قازٸر جاپپاي اۋىلدان قالاعا كٶشۋ بەلەڭ الىپ تۇرعاندا, بۇل باعدارلاما اۋىل اجارىن كٸرگٸزٸپ, ەلدٸڭ بەرەكەسٸن ارتتىراتىنى انىق. بۇل جوباعا ماتەريالدىق قۇندىلىق بەرە الاتىن كەسٸپكەرلەرمەن قاتار رۋحاني كٷش بەرەتٸن قالامگەرلەر, جالپى زييالى قاۋىم دا بەلسەنە اتسالىسۋى تيٸس!
«تۋعان جەرگە, ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸنە ايرىقشا ٸڭكەرلٸكپەن اتسالىسۋ – شىنايى پاتريوتيزمنٸڭ ماڭىزدى كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ.
بۇل كەز-كەلگەن حالىقتى ەنشەيٸن بٸرٸگە سالعان قاۋىم ەمەس, شىن مەنٸندەگٸ ۇلت ەتەتٸن مەدەني-گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگٸزٸ.»
يە, تۋعان جەر تاريحىن بٸلمەۋ – تٷپ تامىرىڭدى تانىماۋ. تۋعان جەردەن قول ٷزٸپ كەتكەندەردٸڭ گەنەتيكالىق كودىنىڭ بۇزىلاتىنى سوندىقتان. «سەن ٶتكەنگە تاس لاقتىرساڭ, كەلەشەك سەنٸ زەڭبٸرەكپەن اتادى» دەگەن قاناتتى سٶز بار. باتىر بابالارىمىز قاسيەتتٸ قانىن تٶگٸپ قورعاپ قالعان ۇلى دالانىڭ ەر تاسى تەرەڭ تاريحتان سىر شەرتەدٸ.
تۋعان جەر تۋرالى جىرلاماعان اقىن, شىرقاماعان ەنشٸ جوق. ەلباسىنىڭ تۋعان جەر تۋرالى تولعاۋىنان سوڭ بٸزدٸڭ دە شابىتىمىز وياندى:
تابانىڭدا تارتىلعاندا ٷزەڭگi,
تاعدىر سالسا, باسارسىڭ-اۋ جٷز ەلدi.
قانشاما كەڭ بولعانىمەن قارا جەر,
بiر-اق جەرگە بٷگەسiڭ عوي تiزەڭدi…
ەرiپ كەتiپ ٶمiر دەگەن كٶشكiنگە,
كەشەدi ەلiڭ,
كەلسەڭ دە سەن كەش مٷلدە…
كiندiك كەسiپ –
جٷرەگiڭە جالعاعان,
تارتىلىستى ٷزە المايدى ەشكiم دە…
وسى جوباعا ساباقتاس «قازاقستانىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسى ەلدٸ بٸرتۇتاس ەلدٸك, ۇلتتىق پاتريوتيزمگە جەتەلەيتٸن باعدارلاما. كەڭەس كەزٸنەن بٷگٸنگە دەيٸن قازاقستان مەكتەپتەرٸندە الدىمەن ٶزگە ەلدەردٸڭ, كسرو تاريحى (شىندىعىندا رەسەي تاريحى) مەن دٷنيەجٷزٸ تاريحىن وقىتىپ كەلدٸك. ال ٶز تاريحىمىز قازاقتىڭ ەيگٸلٸ قادىر اقىنى ايتقانداي: «بٸزدٸڭ تاريح بۇل دا بٸر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بٸراق-تاعى…»
ەندٸ رۋحاني جاڭعىرۋىمىز بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋى تيٸس. بۇل باعدارلامانىڭ ورىندالۋىندا بٷكٸل زييالى قاۋىم الدىڭعى قاتاردان تابىلۋى كەرەك.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىندا ەلەۋسٸز جٷرٸپ-اق ەلٸنٸڭ گٷلدەنۋٸنە ەرەكشە ٷلەس قوسقان جاندار از ەمەس. ولاردىڭ دا اتتارىن ارداقتايتىن كەز كەلدٸ.
«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسى بۇل باعدارلامانى ٸسكە اسىرادى. ال ونداي جاندار ەلٸمٸزدە جەتەدٸ. «وڭ قولىڭمەن جاساعان قايىرىمدىلىقتى سول قولىڭ كٶرمەسٸن» دەگەن يماندى قاعيدانى قاتاڭ ۇستاعان جومارت تا, پاتريوت ازاماتتاردىڭ اتىن جاستارعا ٷلگٸ ەتۋ ماقساتىندا ەندٸ انىق بٸلەتٸن بولامىز. بۇل باعىتتا باق-تارىمىزدىڭ ٸزدەنٸسٸ مەن بەلسەندٸلٸگٸ ٷلكەن رٶل اتقارادى. «قازاق ٷنٸ» گازەتٸ مەن Qazaquni.kz ۇلتتىق پورتالى دا ٶز ٷلەسٸن قوسادى دەپ ايتا الامىن.
ەلباسى ماقالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى باعدارلاما – لاتىنعا ٶتۋدٸ كەزٸندە بيىل تاريح ساحناسىنا شىققانىنا 100 جىل تولىپ وتىرعان الاش كٶسەمدەرٸ دە جاقتاعان. تٷركييانىڭ پرەزيدەنتٸ اتاتٷرٸكتەن باستاپ, الاشتىڭ كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحان دا قاتتى قولداعان.
وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, ساياسي پارتييالار ٸشٸندە لاتىنعا ٶتۋدٸ ەڭ العاش قولداعان الاشتىڭ ٸزباسارى – «اق جول» پارتيياسى. «اق جول» پارتيياسىنىڭ ۇلت زييالىلارىمەن بٸرٸگٸپ جاساعان, سالماقتى ساياساتتانۋشىلاردىڭ جوعارى باعاسىن العان 2007 جىلى جارييالانعان 2010-2015 جىلعا ارنالعان ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىندا مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ, الفاۆيت – لاتىن ەلٸپبيٸ بولۋ كەرەك دەپ ايقىن جازىلعان بولاتىن… ال پارتييانىڭ ساياسي باعدارلاماسىندا قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸل مەن قازاقستان تاريحىنان ەمتيحان تاپسىرۋ تالابى ۇسىنىلعان. سونىمەن قاتار تەۋەلسٸز ەل ٷشٸن وتارسىزدانۋ يدەولوگيياسىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا ايقىن كٶرسەتٸلگەن. ياعني, ەلباسىمىز ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋعا اق جول اشىپ بەرٸپ وتىرعاندا, «اق جول» پارتيياسى دا ۇلتتىق مٷددەنٸ ۇلىقتاۋ ٷشٸن الدىڭعى قاتاردان تابىلاتىنى انىق.
2015 جىلى ەلباسىمىز تاريحتا تۇڭعىش رەت بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا قازاقشا سٶيلەپ, بٷكٸل ەلەم پرەزيدەنتتەرٸ الدىندا قازاق تٸلٸندە بايانداما جاساپ, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا كەرەمەت تارتۋ جاساعان ەدٸ.
ەندٸ بٷگٸنگٸ بۇل رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تاريحي قۇجاتى قازاق حاندىعىنىڭ ٷزٸلگەن جولىن جالعاۋ ٷشٸن تەۋەلسٸز ەل بولۋدى ارمانداپ, ماقسات-مۇراتىنا اينالدىرعان قازاقتىڭ ەڭ العاشقى ساياسي پارتيياسى الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىندا جارييالانۋى دا ەلٸمٸز شيرەك عاسىر كٷتكەن ەرەكشە تارتۋ بولدى!
ەلباسىنىڭ ەلگە سەرپٸن بەرگەن رۋحاني تەۋەلسٸزدٸك باعدارلاماسى – ەل رۋحىن كٶتەرگەن ەرەكشە قۇبىلىس!
«نار جولىندا جٷك قالماس» دەگەن قازاقتىڭ دانالىق سٶزٸنٸڭ تۋرالىعىن ايقىندايتىن بۇل تۇعىرلى تۇجىرىمداما بويىنا بۇلا كٷش بٸتٸرگەن ۇلتىمىز لەزدە جالى كٶتەرٸلٸپ, جالىنداپ شىعا كەلدٸ!
مىڭداعان جىل تاريحى بار ۇلى دالا ەلٸندەگٸ ەلباسىمىز باستاعان ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ مايدانىندا ەلدٸڭ ەرتەڭٸ جارقىن بولىپ, ەڭسەسٸ بيٸكتەي بەرەتٸنٸنە سەنەمٸز!
قازىبەك يسا, «اق جول» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى
ۇلت پورتالى
