Rýhani kod – ulttyń ishki jan dúniesi

Al ulttyq kodtyń jóni bó­lek. Mádeniettanýda ony geno­tip nemese tuqymdyq faktorlar jiyntyǵy dep te aitady. Ataýsyz ult joq siiaqty, ulttyq qundylyqtarsyz, óz topyraǵyna tereń tamyr jibermegen ult bol­maidy. 

Eger Frantsiiadaǵy, Amerikadaǵy qazaqtyń shóberesi qazaqpyn dese, demek onyń tereń tamyry jaiylǵan qazaqpen bailanystary, qasterleitin, baǵalaityn buldy dúnieleri bar. Ult qundylyqtarynyń asta­ryndaǵy faktorlardy túsinýde jáne qabyldaýǵa bailanysty filo­­sofiialyq jáne saiasi oilar tarihyna kóz jibersek, úsh aǵym­nyń aiqyn kórinis alǵany nazar aýdartady.

Birinshisi ult jasandy, ýaqyt­­­sha qaýymdastyq, ómirge keledi, kete­di, joiylady, basqalarǵa sińisedi deitinder. Bul tujyrymdy kons­trýktivizm deidi. Ártúrli de­tal­dardan qurastyratyn balalar oiynshyǵy – konstrýktor siiaqty ult tamyrsyz, shynaiy emes, sanadaǵy, qiialdaǵy quras­tyrylǵan qaýymdastyq. Kon­strýk­­tivizm basynda tegi orys, ameri­kalyq áleýmettanýshy P.Sorokin (1885-1968) tur.

Ol 1917 jylǵy «Revoliýtsiia jáne sotsio­logiia» atty eńbeginde «Ult» uǵymyn taldaýǵa asa zor mán beredi. «Ult dep keibireýler qan, tek, násil birligin aitady. Shyndyǵynda taza nemis, aǵylshyn qany degen qan joq. Qan tazalyǵy jylqy zaýyt­tarynda kezdesedi, «taza qan» ai­ǵyr­larda ǵana bar. Al adamdardy qan biriktiredi deý qate…» deidi ol. «Ivanov pen Petrov» bir ult­tan, olardy jaqyndatatyn qandary­nyń hi­miialyq quramy emes». Bul da sonyń ýáji. Keibireýler ulttan ultty aiyratyn til deidi. Bir tilde sóileitinder bir ultqa jatady delinedi. P.Sorokin ony da teriske shyǵarady: «Eger til – ulttyń sheshýshi belgisi bolsa, vengr men nemis tilin birdei biletin­derdi kim deimiz? Aǵylshyndar men amerikalyqtar da negizinen aǵylshyn tilinde sóileidi, biraq ártúrli ulttar», deidi ol.

Din de ulttyń belgisi bola almaidy, sebebi bir dindi kóp ulttar ustanady. Ortaq ekonomikalyq múdde de ulttyń belgisi bola almaidy. Ekonomika salasynda ártúrli ulttar ókili eńbek ete beredi. «Mádeniet te ulttyń bel­gisi bola almaidy. Eger til, din, ekonomika ártúrli ultqa ortaq bolsa, onda mádenietten ne qaldy?» dep abyrjidy ol.

«Kei­de ulttyq psihologiia, minez-qu­lyq ortaq degen pikir aitylady. Shyndyǵynda adamdardyń minezi ultyna qarai emes, kásibine qarai qalyptasady…» degen avtor. Sonymen eshqandai ult týraly teoriia ony qanaǵattandyrmaidy. Osylai ult ártúrli elementterge bólinip ǵaiyp boldy. «Natsiia ischezla», – dep túigen oiyn avtor. P.Sorokin til, mádeniet, jer, sý, atameken, bas ietin qasietti tarihi oryndardyń, jalpy ult tabiǵatynyń tereńdigin keiin moiyndady.

Onyń qartaiǵanda bar armany – tarihi otany Reseidi, Máskeýdi, Sankt-Peterbýrgti bir kórý edi. Biraq V.Leninge qas­tandyq jasaý nieti de bolǵan ǵa­lymnyń Keńes odaǵyna kelýi múm­kin bolmady. Búgin konstrýktivizmdi qol­daýshylar, jahandaný zamanynda ulttyń rýhani kody joiyla bastady deýshiler kóbeidi. Ult­tyq qasietter arzandap barady degen pikirdi qýatty nasihat­taýda. Ásirese reseilik ǵalym­dar arasynda ulttardyń jana­za­­syn shyǵarǵysy keletinder bar.

Mysaly, qazaqtardy orys ále­mi yqpalynan shyǵarǵysy kel­mei­tinder ulttyń jai ǵana top ekendigin kórsetý úshin qazaqtardy mysalǵa alady. Memlekettik tilden góri orys tilinde kóp sóileitin, jazatyn, oilaityn, tipti orys tildi ultqa bet alǵan, úkimeti, parlamenti, kóptegen otbasylary memlekettik dep jariialaǵan tildi syilai ber­meitin halyqty qazaq ulty deýge bola ma eken degendei saýal qoiady. Latyn álipbiine resmi jarlyqpen, zańmen kóshkenmen, kirillitsany qazaqtar paidalana beredi, latyn álipbii tasada qalady deýshiler az emes. Bul Qazaqstandaǵy qazaq tili­niń jaǵdaiyna bailanysty ai­tylǵan pikirler. Ulttyq qaýym­dastyqty buldyr saǵym dei­tinder, ásirese búgin álemge óz biligin júr­gizýshi iri ulttar ókilderiniń ara­syn­da kóbeiýde.

Jahandaný – qa­zaq siiaqty ulttar úshin úlken syn. Ekinshi aǵymdy áleýmettik-saia­si kózqarastar júiesi deýge bo­lar. Ult jónindegi tujyrym­dar­dyń ishinde psihologiialyq qaǵi­da­­lar­­dyń alatyn orny erekshe. Materialistik baǵyttaǵy ǵalym­dar sharýashylyq, atameken, til, tarih, mádeniet ortaq minez-qulyq qalyptastyrady deidi. Ekinshileri idealister ulttyń tarihi damý barysyndaǵy qalyp­tasqan ulttyq psiholo­giia, minez-qulyq memleket q­urýǵa, ulttyń tutastyǵyna, ortaq mádenietine, tiline, áskerine, tártibine, aza­mat­tyǵyna jeteleidi, patrio­tizmge bastaidy, ulttyq qun­dy­lyqtarǵa artyqshylyq be­re­di deidi. Abzaly ulttyq psi­ho­­logiia materialdyq jáne áleý­mettik-mádeni faktorlardyń ózara yqpaldastyǵynyń jemisi. XIX ǵasyrda nemis ǵalymy Otto Baýer «Ult máselesi jáne sotsial-demokratiia» atty eńbeginde «Ult degenimiz – ortaq taǵdyr, gene­tikalyq jáne mádeni mura negizinde qalyptasqan minezdiń ortaq­tyǵy», deidi.

Ulttyq erek­sheliktiń, daralyqtyń saqtalýy, O.Baýerdiń aitýynsha, dúnieni birden-bir qaitalanbas ózinshe qabyldaityn ulttyq appertseptsiia (túisik) mehanizmine bailanysty. Memlekettegi bolyp jatqan saiasi ózgeristerdi de ol ulttyq minezdiń qasietterimen túsindirgen. Fran­tsiia eliniń konstitýtsiiasynyń tez ózgerip otyrýy frantsýzdardyń jańalyqqa qushtarlyǵynan deidi. Bizdiń zamanymyzǵa deiingi III ǵasy­rda ómir súrgen Qytai oishyly Siýn-tszy «Barlyq jańa tý­ǵan sábilerdiń úni birdei. Biraq óse kele olar ártúrli ádet-ǵuryp­­qa úi­re­nedi», – dep ulttyń jara­ty­ly­syn áleýmettik ortamen bailanys­tyrǵan. K.Markstyń ulttyq áleý­met­nama salasyndaǵy kóz­qarasy nazar aýdararlyq. Ol «Evrei máselesi jóninde» eńbe­ginde keń taralǵan «evrei máselesi – dini másele» degen tezisti teriske shy­ǵaryp, evreilikti kapitalizm­men bailanystyrady. Saýda men qarjy qyzmetine beiimdi ev­rei­lerge básekelester kóp. Paida­kúnemdik, alypsatarlyq, saýdagerlik evreilerge erekshe nazar aýdartady.

Kapitalistik ekonomika aqshany qudaiǵa ainaldyrady. Sondyqtan evreilik tek evreiler ǵana emes, barlyq halyq­tarǵa tán paidakúnemdik psi­hologiia týǵyzady. K.Marks bul máseleniń sheshý jolyn da usynady. Ol –  adamzatty qanaýdyń qandai da bolsyn túrinen, sonyń ishinde ulttyq ezgiden azat etý, taýar-aqsha qatynastaryn retteý. Evreilik mándi jeńý mindeti shyndyǵynda azamattyq qoǵamnyń evreilik rýhyn, shyrqaý shyńy aqsha júiesiniń adamgershilikke syiymdy emestigin joiý ekenin K.Marks dáleldeýge tyrysty. Mádeniettaný turǵysynan ult degenimiz mádeni qaýymdastyq, ony ýaǵyzdaýshylar ulttyq tildiń alatyn ornyn basa aitady. Sóz joq, halyqtyń barlyq rýhani bailyǵy tili arqyly kórinedi. Dekabrist V.K.Kiýhelbeker ait­qandai, ultty rýhani negizdegi qaýymdastyq dep qarastyrsaq, biz tildi onyń dili dep aitar edik, sondyqtan da til tarihpen bai­lanysty bolǵanmen, tildiń tarihi máni saiasi ózgeristerden salmaqtyraq. Osydan kelip dekabrister orys balalaryn shetel, ásirese frantsýz tárbieshileriniń qolyna berýge tyiym salynsyn, orys tili, orys halqynyń namysy shlagbaým, ordonans-gaýz, ober-gofmarshal siiaqty sózdermen qorlanbasyn dep talap qoidy. Nemis oqymystysy V.Gým­bold «ulttyń ózine tán, ishtei danyshpan rýhy bar, sol rýhtyń ereksheligin syrtqa shyǵaryp saqtap, urpaqtan urpaqqa berýshi kúsh – til» deidi.

A.S.Pýshkin de ulttyń rýhani kiltin, tabiǵi ortasyn klimat, aýa raiy, dini men rýhynyń ainasyn onyń poeziiasynan izdeidi. Ulttyń rýhani jan dúniesi týra­ly sóz bolǵanda oǵan qýat bere­­tin dinge kóp mán beriledi. Dini­­nen aiyrylǵandar ult qun­dy­­lyqtarynan da aiyrylyp bas­qa ultqa sińisedi. Ulttyq bos­tan­dy­ǵynan aiyrylǵan ulttyń de­meý­shisi, qoldaýshysy – din. Son­dyqtan ult-azattyq qozǵalystar dini sipat alady. Dinniń arqasynda ult óz ulttyq kodyn saqtap qalady. Son­dyqtan qazaqty musylman, evre­idi iýdaizm, poliakty katolik dinimen bailanystyrady. Ult tabiǵatyn saiasi turǵydan saralaý ony memlekettiń damýymen bailanystyrady. Gegel kezinde ult, ulttyq memleket absoliýttik ideianyń bir kórinisi degen bolatyn.

N.A.Berdiaev memlekettilik-ulttyq bolmystyń qalypty jaǵ­daiy, al memlekettiginiń joiylýy ultty dilinen aiyratyn úlken baqyt­syzdyq, aýyr indet dedi. Nemis zertteýshisi R.Darendorf ulttyń negizi – jalǵyz ǵana konstitýtsiia men quqyq dep atap kórsetedi. Ult­­­tyq pen memlekettiliktiń ara­qa­tynasy týraly orys ǵalymy P.B.Strýve bylai deidi: «Óz mem­le­­ke­tińdi jek kórýge bolady, bi­raq óz ultyńdy jek kórý múmkin emes». Ulttyń basyn biriktirýde mem­le­kettiń dánekerlik qyzmeti asa joǵary. Mysaly, tiline, týys­tyǵyna, minez-qulyqtaryna qara­mastan, eki memleket qur­ǵan­dyqtan aǵylshyndar men ame­rikalyqtar eki ult bolyp qalyp­tasty. Ultty saiasi turǵydan túsiný bedeldi halyqaralyq uiymnyń – Birikken Ulttar Uiymynyń atynan da bai­qalady. Memleketke ulttyq faktor dy kúsh-qýat beredi. Kezin­de eki memlekette ómir súrgen nemister, vetnamdyqtar búgin bir ult bolyp qalyptasýda. Ortaq tarihi sana, til, dástúr memlekettike bólinýden joǵary. Táýelsizdik tusynda bir millionǵa jýyq qazaq basqa memleketterden tarihi Otandaryna oraldy. Bul úrdis jalǵasýda. Úshinshi baǵyt – tabiǵi biolo­giialyq kózqarastar júie­si. Búgingi ult­taný iliminde etnos­tardy áleý­mettik-biolo­giialyq qaýym­dastyq retinde qaras­tyratyn oi-júie qa­lyp­­tasty.

Bul tujyrymǵa árbir etnostyń antro­pologiialyq belgi­le­rimen ereksheletindigi negiz boldy. Otbasy ulttyń áleýmettik bio­logiialyq turaqtylyǵyn, tól­týma bitimin, ulttyq tárbie arqyly ulttyń qundylyqtaryn saqtap, onyń basqa ultqa sińip ketýiniń aldyn alady. Sondyqtan ǵalymdar aralas nekelerdiń shegin anyqtap, onyń shekten attaýy ultqa qaýip tóndiretindigin eskertedi. Ol tek 7-10 paiyz aralyǵynda bolýy kerek. Bul shamadan shyǵý az ult­tardyń bolashaǵyn ekitalai etip, basqa ultqa sińip, bara-bara ult retinde joiylýyna ákeledi. San jaǵynan iri ulttarǵa mundai qaýip tónbeidi. Kóptegen oishyldar ult tabi­ǵatyn onyń klimatymen bailanys­tyrady.

Mysaly, Sh.Monteske bylai deidi: «Klimattyń biligi barlyq bilikten kúshti». XVIII ǵasyrdan bastap ulttyń tabiǵatyn onyń territoriiasymen, atamekenimen ásirese jer betiniń kórinisi, ósimdikter jáne janýarlar dúniesimen bailanystyratyn kózqarastar júiesi qalyptasa bas­tady. Osy tujyrymdamalardyń ishinde erekshe nazar aýdararlyǵy L.N.Gýmilevtiń teoriiasy. Ulttyń paida bolýy (etnogenez), L.N.Gýmilevtiń aitýynsha, tarihi jáne landshafttyq faktor­lardyń úilesimdi damýynyń je­misi. Etnos áleýmettik keńis­tiksiz ómir súre almaityny siiaq­ty, atmosfera, gidrosfera, biosfe­rasyz da ómir súre almai­dy. Etnostardyń bir-birinen aiyr­mashylyǵy, olardyń qorshaǵan tabiǵi-territoriialyq ortaǵa beiimdelýine bailanysty. Land­shaftysynan aiyrylǵan ár etnos (jer aýdarylǵanda, kóp ultty qalaǵa kóshkende, taǵy basqa jaǵ­dailarda) basqa bir etnosqa, jańa qaýymdastyqqa ainala bastaidy dep túiedi ol.

Qoryta aitqanda, ulttyń rýhani kody kúrdeli, kóp astarly qubylys. Biz búgin rýhani jańa­rýdy bir ǵana faktor­men bai­lanystyra almaimyz. Bú­gingi etnofilosofiialyq jáne etno­áleý­mettanymdyq tujyrymdarǵa súie­nip, ulttyń rýhani kodynyń on mańyzdy indikatorlaryn aitýǵa bolady: Atameken; Ulttyq til; Otbasy; Ulttyq mádeniet; Ulttyq bilim; Ulttyq tárbie; Ult tarihy; Dástúrli din; Ulttyq dástúr men salttar; Kishi otany (aýyl, aimaq, ósken orta). Sondyqtan ulttyq kod bir-birimen úilesimdi, ózara yqpaldasqan kóptegen ulttyq qun­dylyqtardyń jiyntyǵy. Mańyzy jaǵynan ulttyq ideologiia deýge de bolady.

Rýhanilyqty uran tastap engize almaimyz. Memlekettiń ishki saia­saty ulttyń rýhani kodynyń kúrdeliligine negizdelgende ǵa­na tiimdi bolady. Áleýmettik deń­geii turǵysynan ulttyń bilimi, máde­nieti, dindarlyǵy, kásibi deń­geii, ekonomikalyq tabysy, tur­m­ys­tyq jaǵdaiy, qonystanýy (aýyl, qala), týýy, ólim-jitimi, otbasy jáne onyń beriktigi, aralas nekeler, qylmystylyǵy, bir sózben ait­qanda, ulttyń áleý­mettik sapasy onyń biik rýhyna negiz bolady. Ulttyq qundylyqtardy ult ókilderiniń qabyldaýy birkelki emes.

Rýhani ustanymyna qarai jeke tulǵalardy monoetnostyq, tek óz ulttyq qundylyqtarymen shekteletin, bietnostyq, óz boiyna óz ulttyq qundylyqtarymen qatar basqa da ulttyq qundylyqtardy sińirgen, marginaldy, dúbárá, etnikalyq teginen ajyrai bastaǵan tulǵalar dep saralaýǵa bolady. Árbir etnostyń, ásirese memleket quraýshy ulttyń ózin ózi saqtaityn qasietteriniń iesi orta tap. Orta tap – ulttyń ózegi, arqaýy, berik myzǵymas tiregi. Ul­t­tyń qýanyshyn, ishki kúiin sezi­netin, sátsizdigine qaiǵyratyn, ulttyq muqtajy janyna batatyn onyń orta tap ókilderi: kishi jáne orta kásipkerler, pedagogtar, ǵalymdar, jazýshylar, óner adamdardy, orta shendi áskeriler. Orta tap qoǵamdy turaqtandyrý­shy, ult máselesinde aýytqýlarǵa jol bermei, baisaldy ustanymdy tańdaidy, ekonomikalyq damý­dyń basty agenti, intellektýaldar, ulttyq tildiń, mádeniettiń, jerdiń iesi, ult lideri. Orta taptyń kóńil kúii, mádeniettiligi, tabysy, tur­mysy ulttyń rýhani barometri. Jaǵymsyzdyq ustanym da, ult­tyq múddeden aýytqýǵa túrlishe jaǵdailarǵa bailanysty.

Birqa­tar ǵalymdar ónerkásiptiń qaldyq­tary siiaqty ulttyq qaýymdastyqtyń da shyǵyndary, kádege jarai almaityn jaqtarynyń bolatyndaryn aitady, keide ony jeti pa­iyzǵa deiin dep kesip-piship jata­dy. Olar asa baiyǵandar men asa kedeilengen toptardan shy­ǵady. Ulttyń rýhanilyǵy tarihi jaǵ­dai­larǵa da bailanysty. Kei­de ultyna jaǵymsyz baǵa berý, kemsitý otarlanǵan ult ókilderine tán. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan ult jal­taq, ózine ózi senimsiz. Ulttyń eń basty qýaty – onyń ishki birligi. Abai aitqandai, «Biriń­­di qazaq, biriń dos, kórmeseń is­tiń bári bos», ózara janashyrlyq, ult­qa qyzmet etý, turaqtylyqty, qaýip­sizdigin oilaý, imanyna berik bolý, táýelsizdikti qorǵaý, salyq tóleý. Ulttyq namys – eń basty kapital.

Ulttyń basyn qosatyn, birik­tiretin, bir maqsatqa, ortaq iske jumyldyratyn, sabaqtastyratyn ulttyq rýhani kod, simvoldar men ideialar. Olar tiriler men tirilerdi ǵana emes, óliler men tirilerdi bailanystyryp jatady. Ár kezde simvoldar turaqty áser berip, ulttyq birtektilikti burmalaýǵa yryq bermeidi. Jetekshi ulttyq simvoldar – ozyq kóńil kúidiń de arqaýy. Qazaq úshin olar Kerei men Jánibek zamanymen búgingi kúndi jalǵastyrady. Bul bólinbeitin, ajyratýǵa kelmeitin nyshan.    

Amangeldi AITALY,

filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor

"Egemen Qazaqstan" gazeti