ال ۇلتتىق كودتىڭ جٶنٸ بٶلەك. مەدەنيەتتانۋدا ونى گەنوتيپ نەمەسە تۇقىمدىق فاكتورلار جيىنتىعى دەپ تە ايتادى. اتاۋسىز ۇلت جوق سيياقتى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارسىز, ٶز توپىراعىنا تەرەڭ تامىر جٸبەرمەگەن ۇلت بولمايدى.
ەگەر فرانتسيياداعى, امەريكاداعى قازاقتىڭ شٶبەرەسٸ قازاقپىن دەسە, دەمەك ونىڭ تەرەڭ تامىرى جايىلعان قازاقپەن بايلانىستارى, قاستەرلەيتٸن, باعالايتىن بۇلدى دٷنيەلەرٸ بار. ۇلت قۇندىلىقتارىنىڭ استارىنداعى فاكتورلاردى تٷسٸنۋدە جەنە قابىلداۋعا بايلانىستى فيلوسوفييالىق جەنە ساياسي ويلار تاريحىنا كٶز جٸبەرسەك, ٷش اعىمنىڭ ايقىن كٶرٸنٸس العانى نازار اۋدارتادى.
بٸرٸنشٸسٸ ۇلت جاساندى, ۋاقىتشا قاۋىمداستىق, ٶمٸرگە كەلەدٸ, كەتەدٸ, جويىلادى, باسقالارعا سٸڭٸسەدٸ دەيتٸندەر. بۇل تۇجىرىمدى كونسترۋكتيۆيزم دەيدٸ. ەرتٷرلٸ دەتالداردان قۇراستىراتىن بالالار ويىنشىعى – كونسترۋكتور سيياقتى ۇلت تامىرسىز, شىنايى ەمەس, ساناداعى, قييالداعى قۇراستىرىلعان قاۋىمداستىق. كونسترۋكتيۆيزم باسىندا تەگٸ ورىس, امەريكالىق ەلەۋمەتتانۋشى پ.سوروكين (1885-1968) تۇر.
ول 1917 جىلعى «رەۆوليۋتسييا جەنە سوتسيولوگييا» اتتى ەڭبەگٸندە «ۇلت» ۇعىمىن تالداۋعا اسا زور مەن بەرەدٸ. «ۇلت دەپ كەيبٸرەۋلەر قان, تەك, نەسٸل بٸرلٸگٸن ايتادى. شىندىعىندا تازا نەمٸس, اعىلشىن قانى دەگەن قان جوق. قان تازالىعى جىلقى زاۋىتتارىندا كەزدەسەدٸ, «تازا قان» ايعىرلاردا عانا بار. ال ادامداردى قان بٸرٸكتٸرەدٸ دەۋ قاتە…» دەيدٸ ول. «يۆانوۆ پەن پەتروۆ» بٸر ۇلتتان, ولاردى جاقىنداتاتىن قاندارىنىڭ حيمييالىق قۇرامى ەمەس». بۇل دا سونىڭ ۋەجٸ. كەيبٸرەۋلەر ۇلتتان ۇلتتى ايىراتىن تٸل دەيدٸ. بٸر تٸلدە سٶيلەيتٸندەر بٸر ۇلتقا جاتادى دەلٸنەدٸ. پ.سوروكين ونى دا تەرٸسكە شىعارادى: «ەگەر تٸل – ۇلتتىڭ شەشۋشٸ بەلگٸسٸ بولسا, ۆەنگر مەن نەمٸس تٸلٸن بٸردەي بٸلەتٸندەردٸ كٸم دەيمٸز? اعىلشىندار مەن امەريكالىقتار دا نەگٸزٸنەن اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەيدٸ, بٸراق ەرتٷرلٸ ۇلتتار», دەيدٸ ول.
دٸن دە ۇلتتىڭ بەلگٸسٸ بولا المايدى, سەبەبٸ بٸر دٸندٸ كٶپ ۇلتتار ۇستانادى. ورتاق ەكونوميكالىق مٷددە دە ۇلتتىڭ بەلگٸسٸ بولا المايدى. ەكونوميكا سالاسىندا ەرتٷرلٸ ۇلتتار ٶكٸلٸ ەڭبەك ەتە بەرەدٸ. «مەدەنيەت تە ۇلتتىڭ بەلگٸسٸ بولا المايدى. ەگەر تٸل, دٸن, ەكونوميكا ەرتٷرلٸ ۇلتقا ورتاق بولسا, وندا مەدەنيەتتەن نە قالدى?» دەپ ابىرجيدى ول.
«كەيدە ۇلتتىق پسيحولوگييا, مٸنەز-قۇلىق ورتاق دەگەن پٸكٸر ايتىلادى. شىندىعىندا ادامداردىڭ مٸنەزٸ ۇلتىنا قاراي ەمەس, كەسٸبٸنە قاراي قالىپتاسادى…» دەگەن اۆتور. سونىمەن ەشقانداي ۇلت تۋرالى تەورييا ونى قاناعاتتاندىرمايدى. وسىلاي ۇلت ەرتٷرلٸ ەلەمەنتتەرگە بٶلٸنٸپ عايىپ بولدى. «ناتسييا يسچەزلا», – دەپ تٷيگەن ويىن اۆتور. پ.سوروكين تٸل, مەدەنيەت, جەر, سۋ, اتامەكەن, باس يەتٸن قاسيەتتٸ تاريحي ورىنداردىڭ, جالپى ۇلت تابيعاتىنىڭ تەرەڭدٸگٸن كەيٸن مويىندادى.
ونىڭ قارتايعاندا بار ارمانى – تاريحي وتانى رەسەيدٸ, مەسكەۋدٸ, سانكت-پەتەربۋرگتٸ بٸر كٶرۋ ەدٸ. بٸراق ۆ.لەنينگە قاستاندىق جاساۋ نيەتٸ دە بولعان عالىمنىڭ كەڭەس وداعىنا كەلۋٸ مٷمكٸن بولمادى. بٷگٸن كونسترۋكتيۆيزمدٸ قولداۋشىلار, جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىڭ رۋحاني كودى جويىلا باستادى دەۋشٸلەر كٶبەيدٸ. ۇلتتىق قاسيەتتەر ارزانداپ بارادى دەگەن پٸكٸردٸ قۋاتتى ناسيحاتتاۋدا. ەسٸرەسە رەسەيلٸك عالىمدار اراسىندا ۇلتتاردىڭ جانازاسىن شىعارعىسى كەلەتٸندەر بار.
مىسالى, قازاقتاردى ورىس ەلەمٸ ىقپالىنان شىعارعىسى كەلمەيتٸندەر ۇلتتىڭ جاي عانا توپ ەكەندٸگٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن قازاقتاردى مىسالعا الادى. مەملەكەتتٸك تٸلدەن گٶرٸ ورىس تٸلٸندە كٶپ سٶيلەيتٸن, جازاتىن, ويلايتىن, تٸپتٸ ورىس تٸلدٸ ۇلتقا بەت العان, ٷكٸمەتٸ, پارلامەنتٸ, كٶپتەگەن وتباسىلارى مەملەكەتتٸك دەپ جارييالاعان تٸلدٸ سىيلاي بەرمەيتٸن حالىقتى قازاق ۇلتى دەۋگە بولا ما ەكەن دەگەندەي ساۋال قويادى. لاتىن ەلٸپبيٸنە رەسمي جارلىقپەن, زاڭمەن كٶشكەنمەن, كيريلليتسانى قازاقتار پايدالانا بەرەدٸ, لاتىن ەلٸپبيٸ تاسادا قالادى دەۋشٸلەر از ەمەس. بۇل قازاقستانداعى قازاق تٸلٸنٸڭ جاعدايىنا بايلانىستى ايتىلعان پٸكٸرلەر. ۇلتتىق قاۋىمداستىقتى بۇلدىر ساعىم دەيتٸندەر, ەسٸرەسە بٷگٸن ەلەمگە ٶز بيلٸگٸن جٷرگٸزۋشٸ ٸرٸ ۇلتتار ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا كٶبەيۋدە.
جاھاندانۋ – قازاق سيياقتى ۇلتتار ٷشٸن ٷلكەن سىن. ەكٸنشٸ اعىمدى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي كٶزقاراستار جٷيەسٸ دەۋگە بولار. ۇلت جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمداردىڭ ٸشٸندە پسيحولوگييالىق قاعيدالاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ماتەرياليستٸك باعىتتاعى عالىمدار شارۋاشىلىق, اتامەكەن, تٸل, تاريح, مەدەنيەت ورتاق مٸنەز-قۇلىق قالىپتاستىرادى دەيدٸ. ەكٸنشٸلەرٸ يدەاليستەر ۇلتتىڭ تاريحي دامۋ بارىسىنداعى قالىپتاسقان ۇلتتىق پسيحولوگييا, مٸنەز-قۇلىق مەملەكەت قۇرۋعا, ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا, ورتاق مەدەنيەتٸنە, تٸلٸنە, ەسكەرٸنە, تەرتٸبٸنە, ازاماتتىعىنا جەتەلەيدٸ, پاتريوتيزمگە باستايدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ارتىقشىلىق بەرەدٸ دەيدٸ. ابزالى ۇلتتىق پسيحولوگييا ماتەريالدىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني فاكتورلاردىڭ ٶزارا ىقپالداستىعىنىڭ جەمٸسٸ. XIX عاسىردا نەمٸس عالىمى وتتو باۋەر «ۇلت مەسەلەسٸ جەنە سوتسيال-دەموكراتييا» اتتى ەڭبەگٸندە «ۇلت دەگەنٸمٸز – ورتاق تاعدىر, گەنەتيكالىق جەنە مەدەني مۇرا نەگٸزٸندە قالىپتاسقان مٸنەزدٸڭ ورتاقتىعى», دەيدٸ.
ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتٸڭ, دارالىقتىڭ ساقتالۋى, و.باۋەردٸڭ ايتۋىنشا, دٷنيەنٸ بٸردەن-بٸر قايتالانباس ٶزٸنشە قابىلدايتىن ۇلتتىق اپپەرتسەپتسييا (تٷيسٸك) مەحانيزمٸنە بايلانىستى. مەملەكەتتەگٸ بولىپ جاتقان ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ دە ول ۇلتتىق مٸنەزدٸڭ قاسيەتتەرٸمەن تٷسٸندٸرگەن. فرانتسييا ەلٸنٸڭ كونستيتۋتسيياسىنىڭ تەز ٶزگەرٸپ وتىرۋى فرانتسۋزداردىڭ جاڭالىققا قۇشتارلىعىنان دەيدٸ. بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ III عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن قىتاي ويشىلى سيۋن-تسزى «بارلىق جاڭا تۋعان سەبيلەردٸڭ ٷنٸ بٸردەي. بٸراق ٶسە كەلە ولار ەرتٷرلٸ ەدەت-عۇرىپقا ٷيرەنەدٸ», – دەپ ۇلتتىڭ جاراتىلىسىن ەلەۋمەتتٸك ورتامەن بايلانىستىرعان. ك.ماركستىڭ ۇلتتىق ەلەۋمەتناما سالاسىنداعى كٶزقاراسى نازار اۋدارارلىق. ول «ەۆرەي مەسەلەسٸ جٶنٸندە» ەڭبەگٸندە كەڭ تارالعان «ەۆرەي مەسەلەسٸ – دٸني مەسەلە» دەگەن تەزيستٸ تەرٸسكە شىعارىپ, ەۆرەيلٸكتٸ كاپيتاليزممەن بايلانىستىرادى. ساۋدا مەن قارجى قىزمەتٸنە بەيٸمدٸ ەۆرەيلەرگە بەسەكەلەستەر كٶپ. پايداكٷنەمدٸك, الىپساتارلىق, ساۋداگەرلٸك ەۆرەيلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
كاپيتاليستٸك ەكونوميكا اقشانى قۇدايعا اينالدىرادى. سوندىقتان ەۆرەيلٸك تەك ەۆرەيلەر عانا ەمەس, بارلىق حالىقتارعا تەن پايداكٷنەمدٸك پسيحولوگييا تۋعىزادى. ك.ماركس بۇل مەسەلەنٸڭ شەشۋ جولىن دا ۇسىنادى. ول – ادامزاتتى قاناۋدىڭ قانداي دا بولسىن تٷرٸنەن, سونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق ەزگٸدەن ازات ەتۋ, تاۋار-اقشا قاتىناستارىن رەتتەۋ. ەۆرەيلٸك مەندٸ جەڭۋ مٸندەتٸ شىندىعىندا ازاماتتىق قوعامنىڭ ەۆرەيلٸك رۋحىن, شىرقاۋ شىڭى اقشا جٷيەسٸنٸڭ ادامگەرشٸلٸككە سىيىمدى ەمەستٸگٸن جويۋ ەكەنٸن ك.ماركس دەلەلدەۋگە تىرىستى. مەدەنيەتتانۋ تۇرعىسىنان ۇلت دەگەنٸمٸز مەدەني قاۋىمداستىق, ونى ۋاعىزداۋشىلار ۇلتتىق تٸلدٸڭ الاتىن ورنىن باسا ايتادى. سٶز جوق, حالىقتىڭ بارلىق رۋحاني بايلىعى تٸلٸ ارقىلى كٶرٸنەدٸ. دەكابريست ۆ.ك.كيۋحەلبەكەر ايتقانداي, ۇلتتى رۋحاني نەگٸزدەگٸ قاۋىمداستىق دەپ قاراستىرساق, بٸز تٸلدٸ ونىڭ دٸلٸ دەپ ايتار ەدٸك, سوندىقتان دا تٸل تاريحپەن بايلانىستى بولعانمەن, تٸلدٸڭ تاريحي مەنٸ ساياسي ٶزگەرٸستەردەن سالماقتىراق. وسىدان كەلٸپ دەكابريستەر ورىس بالالارىن شەتەل, ەسٸرەسە فرانتسۋز تەربيەشٸلەرٸنٸڭ قولىنا بەرۋگە تىيىم سالىنسىن, ورىس تٸلٸ, ورىس حالقىنىڭ نامىسى شلاگباۋم, وردونانس-گاۋز, وبەر-گوفمارشال سيياقتى سٶزدەرمەن قورلانباسىن دەپ تالاپ قويدى. نەمٸس وقىمىستىسى ۆ.گۋمبولد «ۇلتتىڭ ٶزٸنە تەن, ٸشتەي دانىشپان رۋحى بار, سول رۋحتىڭ ەرەكشەلٸگٸن سىرتقا شىعارىپ ساقتاپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرۋشٸ كٷش – تٸل» دەيدٸ.
ا.س.پۋشكين دە ۇلتتىڭ رۋحاني كٸلتٸن, تابيعي ورتاسىن كليمات, اۋا رايى, دٸنٸ مەن رۋحىنىڭ ايناسىن ونىڭ پوەزيياسىنان ٸزدەيدٸ. ۇلتتىڭ رۋحاني جان دٷنيەسٸ تۋرالى سٶز بولعاندا وعان قۋات بەرەتٸن دٸنگە كٶپ مەن بەرٸلەدٸ. دٸنٸنەن ايىرىلعاندار ۇلت قۇندىلىقتارىنان دا ايىرىلىپ باسقا ۇلتقا سٸڭٸسەدٸ. ۇلتتىق بوستاندىعىنان ايىرىلعان ۇلتتىڭ دەمەۋشٸسٸ, قولداۋشىسى – دٸن. سوندىقتان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار دٸني سيپات الادى. دٸننٸڭ ارقاسىندا ۇلت ٶز ۇلتتىق كودىن ساقتاپ قالادى. سوندىقتان قازاقتى مۇسىلمان, ەۆرەيدٸ يۋدايزم, پولياكتى كاتوليك دٸنٸمەن بايلانىستىرادى. ۇلت تابيعاتىن ساياسي تۇرعىدان سارالاۋ ونى مەملەكەتتٸڭ دامۋىمەن بايلانىستىرادى. گەگەل كەزٸندە ۇلت, ۇلتتىق مەملەكەت ابسوليۋتتٸك يدەيانىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ دەگەن بولاتىن.
ن.ا.بەردياەۆ مەملەكەتتٸلٸك-ۇلتتىق بولمىستىڭ قالىپتى جاعدايى, ال مەملەكەتتٸگٸنٸڭ جويىلۋى ۇلتتى دٸلٸنەن ايىراتىن ٷلكەن باقىتسىزدىق, اۋىر ٸندەت دەدٸ. نەمٸس زەرتتەۋشٸسٸ ر.دارەندورف ۇلتتىڭ نەگٸزٸ – جالعىز عانا كونستيتۋتسييا مەن قۇقىق دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ. ۇلتتىق پەن مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ اراقاتىناسى تۋرالى ورىس عالىمى پ.ب.سترۋۆە بىلاي دەيدٸ: «ٶز مەملەكەتٸڭدٸ جەك كٶرۋگە بولادى, بٸراق ٶز ۇلتىڭدى جەك كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس». ۇلتتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋدە مەملەكەتتٸڭ دەنەكەرلٸك قىزمەتٸ اسا جوعارى. مىسالى, تٸلٸنە, تۋىستىعىنا, مٸنەز-قۇلىقتارىنا قاراماستان, ەكٸ مەملەكەت قۇرعاندىقتان اعىلشىندار مەن امەريكالىقتار ەكٸ ۇلت بولىپ قالىپتاستى. ۇلتتى ساياسي تۇرعىدان تٷسٸنۋ بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ – بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اتىنان دا بايقالادى. مەملەكەتكە ۇلتتىق فاكتور دى كٷش-قۋات بەرەدٸ. كەزٸندە ەكٸ مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرگەن نەمٸستەر, ۆەتنامدىقتار بٷگٸن بٸر ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدا. ورتاق تاريحي سانا, تٸل, دەستٷر مەملەكەتتٸكە بٶلٸنۋدەن جوعارى. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا بٸر ميلليونعا جۋىق قازاق باسقا مەملەكەتتەردەن تاريحي وتاندارىنا ورالدى. بۇل ٷردٸس جالعاسۋدا. ٷشٸنشٸ باعىت – تابيعي بيولوگييالىق كٶزقاراستار جٷيەسٸ. بٷگٸنگٸ ۇلتتانۋ ٸلٸمٸندە ەتنوستاردى ەلەۋمەتتٸك-بيولوگييالىق قاۋىمداستىق رەتٸندە قاراستىراتىن وي-جٷيە قالىپتاستى.
بۇل تۇجىرىمعا ەربٸر ەتنوستىڭ انتروپولوگييالىق بەلگٸلەرٸمەن ەرەكشەلەتٸندٸگٸ نەگٸز بولدى. وتباسى ۇلتتىڭ ەلەۋمەتتٸك بيولوگييالىق تۇراقتىلىعىن, تٶلتۋما بٸتٸمٸن, ۇلتتىق تەربيە ارقىلى ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىن ساقتاپ, ونىڭ باسقا ۇلتقا سٸڭٸپ كەتۋٸنٸڭ الدىن الادى. سوندىقتان عالىمدار ارالاس نەكەلەردٸڭ شەگٸن انىقتاپ, ونىڭ شەكتەن اتتاۋى ۇلتقا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸندٸگٸن ەسكەرتەدٸ. ول تەك 7-10 پايىز ارالىعىندا بولۋى كەرەك. بۇل شامادان شىعۋ از ۇلتتاردىڭ بولاشاعىن ەكٸتالاي ەتٸپ, باسقا ۇلتقا سٸڭٸپ, بارا-بارا ۇلت رەتٸندە جويىلۋىنا ەكەلەدٸ. سان جاعىنان ٸرٸ ۇلتتارعا مۇنداي قاۋٸپ تٶنبەيدٸ. كٶپتەگەن ويشىلدار ۇلت تابيعاتىن ونىڭ كليماتىمەن بايلانىستىرادى.
مىسالى, ش.مونتەسكە بىلاي دەيدٸ: «كليماتتىڭ بيلٸگٸ بارلىق بيلٸكتەن كٷشتٸ». XVIII عاسىردان باستاپ ۇلتتىڭ تابيعاتىن ونىڭ تەرريتوريياسىمەن, اتامەكەنٸمەن ەسٸرەسە جەر بەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ, ٶسٸمدٸكتەر جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸمەن بايلانىستىراتىن كٶزقاراستار جٷيەسٸ قالىپتاسا باستادى. وسى تۇجىرىمدامالاردىڭ ٸشٸندە ەرەكشە نازار اۋدارارلىعى ل.ن.گۋميلەۆتٸڭ تەوريياسى. ۇلتتىڭ پايدا بولۋى (ەتنوگەنەز), ل.ن.گۋميلەۆتٸڭ ايتۋىنشا, تاريحي جەنە لاندشافتتىق فاكتورلاردىڭ ٷيلەسٸمدٸ دامۋىنىڭ جەمٸسٸ. ەتنوس ەلەۋمەتتٸك كەڭٸستٸكسٸز ٶمٸر سٷرە المايتىنى سيياقتى, اتموسفەرا, گيدروسفەرا, بيوسفەراسىز دا ٶمٸر سٷرە المايدى. ەتنوستاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن ايىرماشىلىعى, ولاردىڭ قورشاعان تابيعي-تەرريتورييالىق ورتاعا بەيٸمدەلۋٸنە بايلانىستى. لاندشافتىسىنان ايىرىلعان ەر ەتنوس (جەر اۋدارىلعاندا, كٶپ ۇلتتى قالاعا كٶشكەندە, تاعى باسقا جاعدايلاردا) باسقا بٸر ەتنوسقا, جاڭا قاۋىمداستىققا اينالا باستايدى دەپ تٷيەدٸ ول.
قورىتا ايتقاندا, ۇلتتىڭ رۋحاني كودى كٷردەلٸ, كٶپ استارلى قۇبىلىس. بٸز بٷگٸن رۋحاني جاڭارۋدى بٸر عانا فاكتورمەن بايلانىستىرا المايمىز. بٷگٸنگٸ ەتنوفيلوسوفييالىق جەنە ەتنوەلەۋمەتتانىمدىق تۇجىرىمدارعا سٷيەنٸپ, ۇلتتىڭ رۋحاني كودىنىڭ ون ماڭىزدى ينديكاتورلارىن ايتۋعا بولادى: اتامەكەن; ۇلتتىق تٸل; وتباسى; ۇلتتىق مەدەنيەت; ۇلتتىق بٸلٸم; ۇلتتىق تەربيە; ۇلت تاريحى; دەستٷرلٸ دٸن; ۇلتتىق دەستٷر مەن سالتتار; كٸشٸ وتانى (اۋىل, ايماق, ٶسكەن ورتا). سوندىقتان ۇلتتىق كود بٸر-بٸرٸمەن ٷيلەسٸمدٸ, ٶزارا ىقپالداسقان كٶپتەگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىعى. ماڭىزى جاعىنان ۇلتتىق يدەولوگييا دەۋگە دە بولادى.
رۋحانيلىقتى ۇران تاستاپ ەنگٸزە المايمىز. مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ ساياساتى ۇلتتىڭ رۋحاني كودىنىڭ كٷردەلٸلٸگٸنە نەگٸزدەلگەندە عانا تيٸمدٸ بولادى. ەلەۋمەتتٸك دەڭگەيٸ تۇرعىسىنان ۇلتتىڭ بٸلٸمٸ, مەدەنيەتٸ, دٸندارلىعى, كەسٸبي دەڭگەيٸ, ەكونوميكالىق تابىسى, تۇرمىستىق جاعدايى, قونىستانۋى (اۋىل, قالا), تۋۋى, ٶلٸم-جٸتٸمٸ, وتباسى جەنە ونىڭ بەرٸكتٸگٸ, ارالاس نەكەلەر, قىلمىستىلىعى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ۇلتتىڭ ەلەۋمەتتٸك ساپاسى ونىڭ بيٸك رۋحىنا نەگٸز بولادى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قابىلداۋى بٸركەلكٸ ەمەس.
رۋحاني ۇستانىمىنا قاراي جەكە تۇلعالاردى مونوەتنوستىق, تەك ٶز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمەن شەكتەلەتٸن, بيەتنوستىق, ٶز بويىنا ٶز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمەن قاتار باسقا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرگەن, مارگينالدى, دٷبەرە, ەتنيكالىق تەگٸنەن اجىراي باستاعان تۇلعالار دەپ سارالاۋعا بولادى. ەربٸر ەتنوستىڭ, ەسٸرەسە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ٶزٸن ٶزٸ ساقتايتىن قاسيەتتەرٸنٸڭ يەسٸ ورتا تاپ. ورتا تاپ – ۇلتتىڭ ٶزەگٸ, ارقاۋى, بەرٸك مىزعىماس تٸرەگٸ. ۇلتتىڭ قۋانىشىن, ٸشكٸ كٷيٸن سەزٸنەتٸن, سەتسٸزدٸگٸنە قايعىراتىن, ۇلتتىق مۇقتاجى جانىنا باتاتىن ونىڭ ورتا تاپ ٶكٸلدەرٸ: كٸشٸ جەنە ورتا كەسٸپكەرلەر, پەداگوگتار, عالىمدار, جازۋشىلار, ٶنەر ادامداردى, ورتا شەندٸ ەسكەريلەر. ورتا تاپ قوعامدى تۇراقتاندىرۋشى, ۇلت مەسەلەسٸندە اۋىتقۋلارعا جول بەرمەي, بايسالدى ۇستانىمدى تاڭدايدى, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى اگەنتٸ, ينتەللەكتۋالدار, ۇلتتىق تٸلدٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ, جەردٸڭ يەسٸ, ۇلت ليدەرٸ. ورتا تاپتىڭ كٶڭٸل كٷيٸ, مەدەنيەتتٸلٸگٸ, تابىسى, تۇرمىسى ۇلتتىڭ رۋحاني بارومەترٸ. جاعىمسىزدىق ۇستانىم دا, ۇلتتىق مٷددەدەن اۋىتقۋعا تٷرلٸشە جاعدايلارعا بايلانىستى.
بٸرقاتار عالىمدار ٶنەركەسٸپتٸڭ قالدىقتارى سيياقتى ۇلتتىق قاۋىمداستىقتىڭ دا شىعىندارى, كەدەگە جاراي المايتىن جاقتارىنىڭ بولاتىندارىن ايتادى, كەيدە ونى جەتٸ پايىزعا دەيٸن دەپ كەسٸپ-پٸشٸپ جاتادى. ولار اسا بايىعاندار مەن اسا كەدەيلەنگەن توپتاردان شىعادى. ۇلتتىڭ رۋحانيلىعى تاريحي جاعدايلارعا دا بايلانىستى. كەيدە ۇلتىنا جاعىمسىز باعا بەرۋ, كەمسٸتۋ وتارلانعان ۇلت ٶكٸلدەرٸنە تەن. قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان ۇلت جالتاق, ٶزٸنە ٶزٸ سەنٸمسٸز. ۇلتتىڭ ەڭ باستى قۋاتى – ونىڭ ٸشكٸ بٸرلٸگٸ. اباي ايتقانداي, «بٸرٸڭدٸ قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ بەرٸ بوس», ٶزارا جاناشىرلىق, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ, تۇراقتىلىقتى, قاۋٸپسٸزدٸگٸن ويلاۋ, يمانىنا بەرٸك بولۋ, تەۋەلسٸزدٸكتٸ قورعاۋ, سالىق تٶلەۋ. ۇلتتىق نامىس – ەڭ باستى كاپيتال.
ۇلتتىڭ باسىن قوساتىن, بٸرٸكتٸرەتٸن, بٸر ماقساتقا, ورتاق ٸسكە جۇمىلدىراتىن, ساباقتاستىراتىن ۇلتتىق رۋحاني كود, سيمۆولدار مەن يدەيالار. ولار تٸرٸلەر مەن تٸرٸلەردٸ عانا ەمەس, ٶلٸلەر مەن تٸرٸلەردٸ بايلانىستىرىپ جاتادى. ەر كەزدە سيمۆولدار تۇراقتى ەسەر بەرٸپ, ۇلتتىق بٸرتەكتٸلٸكتٸ بۇرمالاۋعا ىرىق بەرمەيدٸ. جەتەكشٸ ۇلتتىق سيمۆولدار – وزىق كٶڭٸل كٷيدٸڭ دە ارقاۋى. قازاق ٷشٸن ولار كەرەي مەن جەنٸبەك زامانىمەن بٷگٸنگٸ كٷندٸ جالعاستىرادى. بۇل بٶلٸنبەيتٸن, اجىراتۋعا كەلمەيتٸن نىشان.
امانگەلدٸ ايتالى,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpg)