«Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taipalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boiy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boiynsha ósip-órkendep otyrǵan» (Qazaq Respýblikasynyń Prezidenti Nazarbai Nursultan Ábishuly).
«Atasy alys bolǵanmen
Jamiǵi qazaq bir týǵan» (Bazar jyraý. (1842-1911).
Alaida, búgingi tańda Darvin iliminen «muzdai qarýlanǵan» keibir azamattarymyz rýyn (atasyn) bilýdi, ony aitýdy – maqtaný jáne Rýǵa bóliný dep, onyń paidasynan ziiany kóp dep esepteitinderin bárimizde kezdestirip júrgen bolarmyz.
Aqiqatynda, Atam Qazaqtyń shejire jasaý júiesiniń mynadai syry bar. Ejelgi Atalarymyz bizderge “Tegin bilmegen teksiz, jeti atasyn bilmegen jetesiz”, “Jeti atasyn bilgen ul jeti jurttyń qamyn jer, jeti atasyn bilmegen qulaǵy men jaǵyn jer” maqaldar qaldyrǵan. Bul maqaldardyń bizge aityp turǵany, birinshi tegińdi bil deidi. Al, tek degenimiz budan san myńdaǵan jyldar buryn ǵumyr keshken arǵy ata-babalarymyz. Al, jeti atań ózińnen bastap sanaǵandaǵy tikelei jeti atań. Muny árbir qazaq balasy jatqa bilip árqashanda duǵasyn joldap otyrýlary kerek. Ózderińiz oilap qarańyzdar, sizder de, men de budan 70 000 jyl (shejirelerde solai jazylǵan) burynǵy sonaý túp atamyz Adam Ata men Aýa anadan beri úzilip qalmai jalǵasyp kelemiz. Úzilip qalsaq, sizder de, men de bul dúniege kelip, sizdermen bulaisha suhbattasyp otyrmaǵan bolar edik. Sondyqtan tikelei jeti ata rý ishine kirmeidi, ol bólek atalady. Al rý aty sol san myńdaǵan jyldar burynǵy atalarymyzdyń ishindegi eline jasaǵan jaqsylyǵy, danyshpan-danalyǵy, batyrlyǵy, áýlieligi t.t. siiaqty urpaǵyna úlgi bolyp, rý atyn iemdengen atalaryń. Ol atalaryńnyń árqaisysynyń aralary san ǵasyrlarǵa ketýi múmkin. Ol sol sońǵy rý atyn iemdengen atalaryńnan keiingi, eline jasaǵan jaqsylyǵymen taǵy da urpaǵy maqtanyp, rý atyn taǵy da iemdengen atańnyń dúniege kelýine bailanysty. Bulai bolǵan jaǵdaida sońǵy Rý atyn iemdengen atań, sońǵy atańnyń artyna tirkelip aitylady. Arty osylai jalǵasyp kete beredi. Qazaqta rý atyn iemdenýden artyq ataq, madaq, abyroi, dáreje joq. Ony qazirgi «Halyq batyry» ataǵymen ǵana shamaly salystyrýǵa bolar. Biraq, bul ataq adamnyń ózimen birge kelip, ózimen birge ketedi. Al rý atyn iemdengen atanyń aty urpaqtary úshin máńgi jasaidy. Ol esim sol atanyń urpaǵy jazataiym (eshkimniń basyna bermesin) túgel joq bolyp ketpese, máńgi ólmeidi. Atam qazaqtyń rýlyq shejire jasaý júiesi osylai oqylady.
Qazaqtyń «Rýyń kim?» degeni, ol seniń «El tanityn atańnyń aty kim?» degeni. Qysqasy rýyńnyń aty, seniń kóp atalaryńnyń ishindegi eń tanymal atańnyń aty.
Muny kúni keshege deiin qazaqtyń bes jasar balasyna deiin bilgen. Bizdi budan aiyrǵan mektep oqýlyǵymyzǵa «seniń atań maimyl (aiýan)» dep jazyp bergen keshegi evreilik KSRO úkimetiniń biligi.
Rýyn bilý qazaq balasy úshin asa qajet. Tarihqa úńilsek, Uly Jaratýshy – Alla Adam Atamyz ben Aýa Anamyzdy jaratqaly beri 70 000 jyl boldy delinedi. Sodan beri jer betine qanshama myńdaǵan ult kelip, qanshama myńdaǵan ult joiylyp ketpedi. Qazaq osy rýlyq júiesin saqtaǵandyqtan ǵana, sol jetpis myń jylǵy Adam atamyzdyń «qarashańyraǵyn» saqtap otyr.
Áńgimeniń ashyǵyn aitqanda, elimizde rýdy jamandaýshylar, iaǵni Darvin ilimin basshylyqqa alyp «Atam maimyl, Anam meni maimyldan týǵan» dep shapqylap júrgender jetip artylady. Mektep oqýlyǵymyzda «adam maimyldan paida bolǵan, adamzattyń atasy maimyl» dep jazýly tursa, basqasha bolýy múmkin de emes qoi. Búgingi tarih pen til ǵylymynyń milaryna ǵylymi «ota» jasaý kerek. Muny qazir jasamasaq, keiin kesh bolady. Aýrý qatty asqynǵan da eshqandai «ota» kómektese almaidy.
Ejelgi atalarymyz eshqashan Rý jamandap, olarǵa til tigizbegen, kerisinshe, olardyń jaqsy isterin bilip, jaqsylyǵyna jarysyp, jaqsylyǵyn jalǵastyryp, sol úshin maqtanyp otyrǵan. Qazirde de aýyl qazaqtarynyń jalǵastyryp otyrǵany osy. Olar Ata shejiresi men el tarihyn jaqsy biledi. Áitpese, olar rýymen (atasymen) qalai maqtanar edi? Ózińiz oilap qarańyz, álemge aty áigili, sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly tulǵasy dep, búkil álem elderimen (IýNESKO) tolyqtai moiyndalǵan, búkil álemge ádildikpen bilik júrgizgen (oǵan óz ainalasynan, tipti ózine baǵynǵan búkil álemnen birde-bir adam, birde-bir el qarsy shyǵyp satqyndyq jasamaǵan, kúni keshege deiin búkil qazaq áýlie dep áspettegen) Qazaqtyń Uly qaǵany Shyńǵyshan atamyzben nege maqtanbasqa?! Atalarymyzdyń teńdesi joq asqan bilimdi, asqan daryndy, asqan aqyldy, asqan batyr, asqan qolbasshy bolǵany úshin nege maqtanbasqa?! Osyndai asyl tekti urpaqty dúniege ákelgen, asyl tekti ultymyz, asyl tekti rýymyz úshin nege maqtanbasqa?! Eske ustaiyq! Uly Atalarymyz «Tektiden tekti týady» degen maqaldy bizge bosqa qaldyryp ketken joq.
Sońǵy kezderi baspasóz betterinde rý atyn iemdengen arǵy atalaryna eskertkish-kesene salǵandar jaily sirek te bolsa jaǵymsyz pikir bildirip, bul birtutas qazaqty bólinýge aparady dep jazyp júrgenderdiń kezdesip qalyp júrgenderi jasyryn emes. Aqiqatynda, rý atyn iemdengen atalarymen maqtanyp, olarǵa arnap eskertkish qoiyp jatqandar, qazaqty eshqashan bólinýge aparmaidy. Onyń túpki qorytyndysy kerisinshe bolady. Ózińiz oilap qarańyz. Mysaly, elge jaqsy isimen úlgi bolǵan Atasy úshin urpaqtary maqtanyp, ony rý atyna ainaldyryp alyp, únemi maqtanyp júrse, sondai jandarǵa kósheniń atyn berse, eskertkish qoisa onyń nesi aiyp. Kimge onyń qandai ziiany tiipti. Óziniń ákesimen, tikelei atasymen, arǵy rý atyn iemdengen atalarymen (Qazaq degen ult ataýy da, eń túptegi rý aty M.Q.) maqtana bilgen jan, ulty úshinde maqtana da, ony qorǵai da alatyn bolady. Oǵan kúmándaryńyz bolmasyn? Muny tek Darvinnen (atamyz maimyl degen) tálim alǵandar ǵana túsine almaidy. Buǵan qarsylyq bildirýshilerdi, jeteleitin «jetek» tek qana "qyzǵanysh" degen sezim. Olarǵa aitarymyz, bireýdiń jaqsy atasyn bosqa qyzǵanǵansha, ózderińizdiń de solarǵa uqsaýǵa tyrysqandaryńyz durys. Artyńyzǵa jaqsy sózińiz ben isińizdi qaldyryp, ózińiz de óz tegińizde zerttep, jaqsy atalaryńyzdy taýyp, Sizder de ulyqtańyzdar, Sizderde maqtanyńyzdar. Bunyń aty jaqsylyqqa jarysý bolady. Al, rýdy (atamyzdy) jamandaý, bul kim buryn «maimylǵa» bala bolamyz dep saiysqa túsý bolady.
Al keibireýlerdiń batys mádenietin maqtap qazaqqa úlgi etip usynatyndaryna kelsek, eýropa (bizge eń jaqyny orys) mádenietin qazaqqa úlgi etip alýǵa tipti de bolmaidy. Ol elderdiń mádeni úlgileriniń jaqsy jaǵynan góri qazaq úshin jaǵymsyzy basymyzdaǵy shashymyzdan da kóp. Mysaly, olardyń eń jaǵymsyz qasietteriniń eń bastysy ata-analaryn jappai qarttar úiine tapsyratyndyǵy jáne ony uiatqa sanamaityndyǵy. Ata-analary týra bir aýrýhana da jatqandai, arttarynan nemerelerin ertip baryp turatyndyǵy. Uly Atalarymyz «jaman aýrý» juqpaly keledi degendei, sońǵy jyldary mundai jaǵdai qazaq qoǵamy arasynda sirek te bolsa kezdesip qalyp júrgeni ashy da bolsa shyndyq. Endi solardyń qasyna Qazaqstanda aldyńǵy jyly Kókshetaýda «Nýdister» forýmynyń ótkenin (Reseidiń Omsk qoǵamy ótkizdi), kóptegen Gei klýbtardyń masqarasyn (Qumanǵazy atamyz ben Pýshkindi súiistirip qoiǵan), geiler men lesbilerdiń shekten tys kóbeiip bara jatqanyn, ótken jyly eki qyzdyń nekege otyrǵanyn, qazaqstanda táýelsizdik alǵaly beri qylmys jasamaityn birde-bir adamnyń qalmaǵanyn (para alatyn sheneýnikter para bermeitin adamdy qaldyrmady, tipti sábilerden alyp júr (baqsha úshin)), kúni keshegi qazaq qyzdaryn, keleshek ult analaryn «Qazaq arýy» baiqaýyn ótkizemiz degen syltaýmen kópshiliktiń aldyna (sahna) «jalańash» shyǵarǵandaryn, sol Sizder maqtaǵan elderge eliktep bala satyp baiyp jatqanymyzdy t.t. qosyp qoia berińizder. Jaraidy, ary qarai tize berýge júregim shanshyp ketti. Maǵan salsa adami qasiettiń eń biik shyńynda turǵan qazaq mádenietin mensinbei, batys mádenietin úlgi tutýdy usynýshylardyń milaryn myljalap, ishine «ǵylymi ota» jasap berý kerek der edim.
Qysqasy, Atasymen maqtana bilgen jandar, solarǵa uqsap baǵýǵa tyrysady. Al Sizder usynǵan jolmen ketsek, adamdar qorǵaityn arlarynan (ar-imany, otbasy jáne Atamekeninen) jurdai bolyp tek qana «aqsha», «aqsha», taǵy da «aqsha» deitin bolady. Búgingi orys tildi bilik ieleriniń Ar-uiattan jurdai bolyp, jappai para alyp, kóbiniń el bailyǵyn milliardtap tonap, shetelge qashatyndarynyń syry osy.
Rýdyń qazaq úshin asa qajet ekenin moiyndamai, ony jamandaǵanymyz, ózimizdi dúniege ákelgen ákemiz ben sheshemizdi, odan arǵy Atalarymyz ben Analarymyzdy jáne ultymyzdy moiyndamaǵanymyz jáne jamandaǵanymyz. Bulardyń bári bólinbeitin birtutas dúnieler. Bulardy bólshekteýdiń sońy qurdym. Odan keiin shyǵatyn jol joq. Atamyzdy moiyndamaǵanymyz, bul bizdiń maimyldy atam dep moiyndaǵanymyz. Al, maimyl eshqashan adam bola almaidy. Sebebi, Uly Jaratýshy – Alla olarǵa sana bermegen.
Odan ary ne bolatynyna kelsek, bul jaily Atam Qazaq: «Ataǵa qarap ul, Anaǵa qarap qyz óser» degen. Eske ustaiyq! Maimylǵa qarap boi túzegen eldiń (uldyń da, qyzdyń da) keleshegi bolmaidy.
Bul suraqtyń jaýabyn, iaǵni «Kimnen kim týady?» degen suraqqa álemge áigili Maiqy bi
(Uly Júz-Úisin) atamyz bylai dep jaýap bergen eken:
"Tulpardan tulpar týady,
Suńqardan sunqar týady,
Asyldan asyl týady,
Jalqaýdan masyl týady,
Masyldan mal baqpas týady,
Tilazardan qyljaqbas týady,
Tazdan jarǵaqbas týady,
Sarańnan bermes týady,
Soqyrdan kórmes týady,
Myljyńnan ezbe týady,
Qydyrmadan kezbe týady,
Maimyldan maimyl týady".
«Qazaq shejiresi - Qazaq halqynyń jadynda saqtalǵan rýlyq shejirede búgingi qazaq balasynyń barlyǵy Qazaq atadan ósip-óngen bir kisiniń balasy ekendigi aitylady. Másele ulttyq shejireniń ǵylymi jáne tarihi tanymdyq zerdeleý turǵysynan qanshalyqty naqtylyǵynda emes, tegin izdep tereńdegen saiyn búgingi barlyq qazaqty bir kisiniń (Qazaq atanyń) balasy qylyp shyǵaratyn tutastyqqa negizdelgen, taiǵa tańba basqandai qurylymdyq qundylyǵy men sabaqtastyǵynda. Tiriler úshin kerek kemeńger júie. Tegin bilgen qazaqtyń bári týys. Rý ataýlary – bir kezdegi ákelerimizdiń attary, esimderi. Babalarymyz ben ákelerimizdiń attaryn umytsaq, «rýshyl bolmaimyz» degen bos sóz. Tegimizdi umytqannan jetistikke jetsek, qalǵan ulttarǵa qara kórsetpei ketetin ýaqytymyz boldy. Qyzyl úkimet qazaq shejiresi men urpaq sabaqtastyǵynyń sheńberindegi jol-joralǵy, salt-dástúrlerge ólerdei qyryn qarady. Demek, sonshalyqty (Qyzyl Úkimet) tereń aila-ádis pen shyrmaýǵa negizdelgen saiasi Imperiianyń kele sala bizdiń qazaqi shejire – el basqarý tálimderimizge balta shabýynda bir gáp bar emes pe!? Jaý bizdiń ulttyq bolmysymyzdan neni kórgisi kelmese, biz ulttyq múdde turǵysynan sony oryn-ornyna qoia bastaýymyz kerek.
Qarashańyraq uly, negizgi, kieli, baiyrǵy, murager, bas shańyraq degen uǵymdardy beredi (t.s.s.). Ulttyq salt-sanada qarashańyraq uǵymy óte ádil sheshimin tapqan. Mysaly: bir ákeniń úsh uly bar delik. Kúnderdiń kúninde úlken eki ulyn úilendirip, jeke otaý tigip bólek shyǵarady. Al kenje uly áke-sheshesiniń qolynda, qarashańyraq nemese bas shańyraqta qalady. Negizgi murager kenje ul bolady. Atadan, ákeden qalǵan qarashańyraqqa murager bolǵandyqtan kenje uldyń jasy kishi bolsa da, joly úlken bolady. Uldyq kenjeligin qarashańyraqqa berilgen jol men amanat toltyryp, eselep, teńestirip turady. Sol shańyraqtan otaý tigip bólek shyqqan ul-qyzdary sálem berip, tórkindep, amal aiynda kórisip, ata-ananyń bar kezinde de birinshi qarashańyraqqa keletin bolady. Bul – ata-babasyna jáne ushqan uiasyna degen qurmet. Týystyqty, qandastyqty, baýyrlastyqty baiandy etý. Ulttyq turǵydan qaraityn bolsaq, atamekenge, ata dástúrge, ata saltqa, baba tarihqa degen qurmet. Ortaq ulttyq qaǵidany moiyndap, árbir áreketimizdi baýyrlastyq pen týystyqqa ikemdeý.
Qara shańyraqtyń qara qazany. Qazaqtyń qara shańyraǵy – Mańǵystaý. Eldiń qara qazany – sol birlik pen berekeniń, qut pen qulpyrǵan jasampazdyqtyń rýhani jáne zattyq beinesi men tuǵyry. Qazan Túrkistandaǵy Iasaýi mazarynda da bar. Biraq ol – islamdyq tutastyqqa úndeitin muramyz. Al Otpan taýdaǵy qarashańyraqtyń qara qazany – ulttyq, tektik rýhani muramyz. «Amal» merekesiniń 13-i men 14-inde Otpan taýǵa jinalyp, qazaqtyń úsh júzinen shaqyrylǵan aqsaqaldary men azamattary sol ortaq qarashańyraqtyń qara qazanynan dám tatsa, jylma-jyl jańǵyrtyp, úrdiske ainaldyrsa, ultymyzǵa ulaǵatty birlik, qut pen baq, bereke men yrys keledi» (Sabyr Adai «QAZAQSTAN-ZAMAN» gazeti, 6 tamyz 2015 jyl №31).
Menińshe, Maiqy bi atamyzdyń da, Sabyr inimizdiń de bul sózderi eshqandai kommentariidi qajet etpese kerek.
Endi Qasietti Quran Kárimge sóz bereiik:
«Ei, adamdar! Negizinde, Biz senderdi bir er jáne bir áielden jarattyq, ári senderdi bir-birlerińdi tanyp, bilýleriń úshin halyqtar men rýlar etip jasadyq» (Quran Kárim. Ál-Hýjýrat súresi. 13 aiat).
Tápsir: Asa uly Allah adam balasynyń shyǵý tegi, túbi bir ekendigin baian etti. Búkil adamzat Adam ata, oǵan Allahtyń sálemi bolsyn jáne Haýa anadan taraidy. Allah olardan kóp adamdar taratyp, olardy bir-birlerin tanýy úshin úlken halyqtar, sondai-aq kishigirim rý-taipalar túrinde búkil jer betine jaidy. Sondyqtan árbir adam óziniń shyqqan tegin, elin bilýi qajet. Alaida Allahtyń aldynda adamdardyń eń qadirlisi – barlyq jaǵdaida tek asa uly Allahqa boisunyp, kúnálardan saqtanǵan izgileri. A.Sadi. Bul aiatta násilshildikke de (rasizm M.Q.), ultsyzdyqqa da (internatsionalizm M.Q.) tyiym salynǵan. Qar: Ál-Mansi.
«(Ei, Muhammed!) Biz saǵan kitapty (Qurandy) aqiqatpen, ózinen aldyńǵy kitaptardy rastaýshy ári olarǵa kýálik etýshi retinde túsirdik. Endi olardyń aralaryna Allahtyń túsirgenimen úkim et. Ózińe kelgen aqiqattan aýytqyp, olardyń kóńil qumarlyǵyna erme. Senderden árbir (úmmet) shariǵat pen jol belgiledik, Allah qalaǵanda, senderdi bir úmmet eter edi. Biraq Ol senderdi Óziniń bergen nárselerinde synamaqshy. Sondyqtan qaiyrly isterde aldynda bolýǵa umtylyńdar (JAQSYLDYQQA JARYSYŃDAR)! Barlyǵyń Allahqa qaitasyńdar. Sonda Ol senderdiń qaishylyqqa túsken nárselerińniń habaryn beredi» (Ál-Máidá súresi. 48 aiat).
Tápsir: Uly Jaratýshy - Alla bólek-bólek ult, taipa, rý bolýdy, olarǵa ártúrli dinde bolýdy jáne adam balasy bir-birine izgi ister (jaqsylyq) jasaýda bir-birimen jarysýdy mindettep otyr.
Mundai saiystar ártúrli álem elderi men ulttary arasynda únemi bolyp keledi. Olar adamzatty baqytqa jetkizý jolynda saiysqa túsip, birinen-biri mádenietterin (jaqsylyqtaryn) asyryp, ony ózgelerge úlgi etýge tyrysqan. Olardy (osyndai izgi jaqsylyqtardy uiymdastyrýshylardy) halyq Ata, Paiǵambar, Pir, Dana, Danyshpan, Áýlie, Han, Qaǵan, Bi, Aqyn, Ǵalym, Erjúrek batyr bileýshi (Bahadúr) dep áspettegen. Ondai saiystar kúni búginde de júrip jatyr. Mysaly, tórt jylda bir ótetin Olimpiada sporttyq jarystary, bilim, ǵylym, óner, án, bi, mýzyka saiystary t.t. osylardyń qataryna jatady.
«Tentek shoqpar jinaidy», - dep qazaq maqalynda aitylǵandai qarý-jaraq shyǵarýdan da, keibir elder kórshisin jaýlap, adamyn qyryp, jerin tartyp alýdan da jarysyp keledi. Al aqiqatynda, jarystyń kókesi qarý-jaraq jasaý men ózge eldiń jerin jaýlap alý emes, ol uly atalarymyzdyń jetken jetistikterin bilip, solarǵa uqsap baǵý, solardy maqtan tutý, solardyń úlgili isterin jalǵastyryp, jibergen kemshilikterin de bilip, ondai jaǵdailardyń aldyn alý, iaǵni adamzatty baqytty ǵumyr keshýge jetkizý bolmaq.
JAQSYLYQQA JARYSAIYQ!
Tarih taǵlymy: Qazaq, qazaq bolǵaly «Jaqsylyqqa jarysý» Qazaq qoǵamyn kemeldikke jetkizýdiń eń senimdi serigi boldy jáne bolyp ta qala beredi.
RÝDY JAMANDAÝDY TOQTATATYN MEZGIL JETTI.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
Foto: Nurǵisa Eleýbekov
.jpg)
