رۋدىڭ ماعىناسى جەنە ونى نە ٷشٸن بٸلۋٸمٸز كەرەك?

«رۋ شەجٸرەسٸن بٸلۋ – ساحارا تٶسٸندە كٶشٸپ-قونعان قازاقتار ٷشٸن ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸك. قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق, جٷزدٸك-قاۋىمداستىق بٸرتۇتاس بٸتٸمٸ عاسىرلار بويى «بٷكٸل قازاق – بٸر اتانىڭ ۇرپاعى, بٸر تامىردىڭ بۇتاعى» دەگەن ۇستانىم بويىنشا ٶسٸپ-ٶركەندەپ وتىرعان»  (قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نازارباي نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى).

«اتاسى الىس بولعانمەن

جاميعي قازاق بٸر تۋعان» (بازار جىراۋ. (1842-1911).

الايدا, بٷگٸنگٸ تاڭدا دارۆين ٸلٸمٸنەن «مۇزداي قارۋلانعان» كەيبٸر ازاماتتارىمىز رۋىن (اتاسىن) بٸلۋدٸ, ونى ايتۋدى – ماقتانۋ جەنە رۋعا بٶلٸنۋ دەپ, ونىڭ پايداسىنان زييانى كٶپ دەپ ەسەپتەيتٸندەرٸن بەرٸمٸزدە كەزدەستٸرٸپ جٷرگەن بولارمىز.

اقيقاتىندا, اتام قازاقتىڭ شەجٸرە جاساۋ جٷيەسٸنٸڭ مىناداي سىرى بار. ەجەلگٸ اتالارىمىز بٸزدەرگە “تەگٸن بٸلمەگەن تەكسٸز, جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن جەتەسٸز”, “جەتٸ اتاسىن بٸلگەن ۇل جەتٸ جۇرتتىڭ قامىن جەر, جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن قۇلاعى مەن جاعىن جەر” ماقالدار قالدىرعان. بۇل ماقالداردىڭ بٸزگە ايتىپ تۇرعانى, بٸرٸنشٸ تەگٸڭدٸ بٸل دەيدٸ. ال, تەك دەگەنٸمٸز بۇدان سان مىڭداعان جىلدار بۇرىن عۇمىر كەشكەن ارعى اتا-بابالارىمىز. ال, جەتٸ اتاڭ ٶزٸڭنەن باستاپ ساناعانداعى تٸكەلەي جەتٸ اتاڭ. مۇنى ەربٸر قازاق بالاسى جاتقا بٸلٸپ ەرقاشاندا دۇعاسىن جولداپ وتىرۋلارى كەرەك. ٶزدەرٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزدار, سٸزدەر دە, مەن دە بۇدان 70 000 جىل (شەجٸرەلەردە سولاي جازىلعان) بۇرىنعى سوناۋ تٷپ اتامىز ادام اتا مەن اۋا انادان بەرٸ ٷزٸلٸپ قالماي جالعاسىپ كەلەمٸز. ٷزٸلٸپ قالساق, سٸزدەر دە, مەن دە بۇل دٷنيەگە كەلٸپ, سٸزدەرمەن بۇلايشا سۇحباتتاسىپ وتىرماعان بولار ەدٸك. سوندىقتان تٸكەلەي جەتٸ اتا رۋ ٸشٸنە كٸرمەيدٸ, ول بٶلەك اتالادى. ال رۋ اتى سول سان مىڭداعان جىلدار بۇرىنعى اتالارىمىزدىڭ ٸشٸندەگٸ ەلٸنە جاساعان جاقسىلىعى, دانىشپان-دانالىعى, باتىرلىعى, ەۋليەلٸگٸ ت.ت. سيياقتى ۇرپاعىنا ٷلگٸ بولىپ, رۋ اتىن يەمدەنگەن اتالارىڭ. ول اتالارىڭنىڭ ەرقايسىسىنىڭ ارالارى سان عاسىرلارعا كەتۋٸ مٷمكٸن. ول سول سوڭعى رۋ اتىن يەمدەنگەن اتالارىڭنان كەيٸنگٸ, ەلٸنە جاساعان جاقسىلىعىمەن تاعى دا ۇرپاعى ماقتانىپ, رۋ اتىن تاعى دا يەمدەنگەن اتاڭنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە بايلانىستى. بۇلاي بولعان جاعدايدا سوڭعى رۋ اتىن يەمدەنگەن اتاڭ, سوڭعى اتاڭنىڭ ارتىنا تٸركەلٸپ ايتىلادى. ارتى وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ. قازاقتا رۋ اتىن يەمدەنۋدەن ارتىق اتاق, ماداق, ابىروي, دەرەجە جوق. ونى قازٸرگٸ «حالىق باتىرى» اتاعىمەن عانا شامالى سالىستىرۋعا بولار. بٸراق, بۇل اتاق ادامنىڭ ٶزٸمەن بٸرگە كەلٸپ, ٶزٸمەن بٸرگە كەتەدٸ. ال رۋ اتىن يەمدەنگەن اتانىڭ اتى ۇرپاقتارى ٷشٸن مەڭگٸ جاسايدى. ول ەسٸم سول اتانىڭ ۇرپاعى جازاتايىم (ەشكٸمنٸڭ باسىنا بەرمەسٸن) تٷگەل جوق بولىپ كەتپەسە, مەڭگٸ ٶلمەيدٸ. اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرە جاساۋ جٷيەسٸ وسىلاي وقىلادى.

قازاقتىڭ «رۋىڭ كٸم?» دەگەنٸ, ول سەنٸڭ «ەل تانيتىن اتاڭنىڭ اتى كٸم?» دەگەنٸ. قىسقاسى رۋىڭنىڭ اتى, سەنٸڭ كٶپ اتالارىڭنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ تانىمال اتاڭنىڭ اتى.

مۇنى كٷنٸ كەشەگە دەيٸن قازاقتىڭ بەس جاسار بالاسىنا دەيٸن بٸلگەن. بٸزدٸ بۇدان ايىرعان مەكتەپ وقۋلىعىمىزعا «سەنٸڭ اتاڭ مايمىل (ايۋان)» دەپ جازىپ بەرگەن كەشەگٸ ەۆرەيلٸك كسرو ٷكٸمەتٸنٸڭ بيلٸگٸ.

رۋىن بٸلۋ قازاق بالاسى ٷشٸن اسا قاجەت. تاريحقا ٷڭٸلسەك, ۇلى جاراتۋشى – اللا ادام اتامىز بەن اۋا انامىزدى جاراتقالى بەرٸ 70 000 جىل بولدى دەلٸنەدٸ. سودان بەرٸ جەر بەتٸنە قانشاما مىڭداعان ۇلت كەلٸپ, قانشاما مىڭداعان ۇلت جويىلىپ كەتپەدٸ. قازاق وسى رۋلىق جٷيەسٸن ساقتاعاندىقتان عانا, سول جەتپٸس مىڭ جىلعى ادام اتامىزدىڭ «قاراشاڭىراعىن» ساقتاپ وتىر.

ەڭگٸمەنٸڭ اشىعىن ايتقاندا, ەلٸمٸزدە رۋدى جامانداۋشىلار, ياعني دارۆين ٸلٸمٸن باسشىلىققا الىپ «اتام مايمىل, انام مەنٸ مايمىلدان تۋعان» دەپ شاپقىلاپ جٷرگەندەر جەتٸپ ارتىلادى. مەكتەپ وقۋلىعىمىزدا «ادام مايمىلدان پايدا بولعان, ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل» دەپ جازۋلى تۇرسا, باسقاشا بولۋى مٷمكٸن دە ەمەس قوي. بٷگٸنگٸ تاريح پەن تٸل عىلىمىنىڭ ميلارىنا عىلىمي «وتا» جاساۋ كەرەك. مۇنى قازٸر جاساماساق, كەيٸن كەش بولادى. اۋرۋ قاتتى اسقىنعان دا ەشقانداي «وتا» كٶمەكتەسە المايدى.

ەجەلگٸ اتالارىمىز ەشقاشان رۋ جامانداپ, ولارعا تٸل تيگٸزبەگەن, كەرٸسٸنشە, ولاردىڭ جاقسى ٸستەرٸن بٸلٸپ, جاقسىلىعىنا جارىسىپ, جاقسىلىعىن جالعاستىرىپ, سول ٷشٸن ماقتانىپ وتىرعان. قازٸردە دە اۋىل قازاقتارىنىڭ جالعاستىرىپ وتىرعانى وسى. ولار اتا شەجٸرەسٸ مەن ەل تاريحىن جاقسى بٸلەدٸ. ەيتپەسە, ولار رۋىمەن (اتاسىمەن) قالاي ماقتانار ەدٸ? ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىز, ەلەمگە اتى ەيگٸلٸ, سوڭعى ەكٸ مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى دەپ, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸمەن (يۋنەسكو) تولىقتاي مويىندالعان, بٷكٸل ەلەمگە ەدٸلدٸكپەن بيلٸك جٷرگٸزگەن (وعان ٶز اينالاسىنان, تٸپتٸ ٶزٸنە باعىنعان بٷكٸل ەلەمنەن بٸردە-بٸر ادام, بٸردە-بٸر ەل قارسى شىعىپ ساتقىندىق جاساماعان, كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٷكٸل قازاق ەۋليە دەپ ەسپەتتەگەن) قازاقتىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىسحان اتامىزبەن نەگە ماقتانباسقا?! اتالارىمىزدىڭ تەڭدەسٸ جوق اسقان بٸلٸمدٸ, اسقان دارىندى, اسقان اقىلدى, اسقان باتىر, اسقان قولباسشى بولعانى ٷشٸن نەگە ماقتانباسقا?! وسىنداي اسىل تەكتٸ ۇرپاقتى دٷنيەگە ەكەلگەن, اسىل تەكتٸ ۇلتىمىز, اسىل تەكتٸ رۋىمىز ٷشٸن نەگە ماقتانباسقا?! ەسكە ۇستايىق! ۇلى اتالارىمىز «تەكتٸدەن تەكتٸ تۋادى» دەگەن ماقالدى بٸزگە بوسقا قالدىرىپ كەتكەن جوق.

سوڭعى كەزدەرٸ باسپاسٶز بەتتەرٸندە رۋ اتىن يەمدەنگەن ارعى اتالارىنا ەسكەرتكٸش-كەسەنە سالعاندار جايلى سيرەك تە بولسا جاعىمسىز پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, بۇل بٸرتۇتاس قازاقتى بٶلٸنۋگە اپارادى دەپ جازىپ جٷرگەندەردٸڭ كەزدەسٸپ قالىپ جٷرگەندەرٸ جاسىرىن ەمەس. اقيقاتىندا, رۋ اتىن يەمدەنگەن اتالارىمەن ماقتانىپ, ولارعا ارناپ ەسكەرتكٸش قويىپ جاتقاندار, قازاقتى ەشقاشان بٶلٸنۋگە اپارمايدى. ونىڭ تٷپكٸ قورىتىندىسى كەرٸسٸنشە بولادى. ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىز. مىسالى, ەلگە جاقسى ٸسٸمەن ٷلگٸ بولعان اتاسى ٷشٸن ۇرپاقتارى ماقتانىپ, ونى رۋ اتىنا اينالدىرىپ الىپ, ٷنەمٸ ماقتانىپ جٷرسە, سونداي جاندارعا كٶشەنٸڭ اتىن بەرسە, ەسكەرتكٸش قويسا ونىڭ نەسٸ ايىپ. كٸمگە ونىڭ قانداي زييانى تيٸپتٸ. ٶزٸنٸڭ ەكەسٸمەن, تٸكەلەي اتاسىمەن, ارعى رۋ اتىن يەمدەنگەن اتالارىمەن (قازاق دەگەن ۇلت اتاۋى دا, ەڭ تٷپتەگٸ رۋ اتى م.ق.)  ماقتانا بٸلگەن جان, ۇلتى ٷشٸندە ماقتانا دا, ونى قورعاي دا الاتىن بولادى. وعان كٷمەندارىڭىز بولماسىن? مۇنى تەك دارۆيننەن (اتامىز مايمىل دەگەن) تەلٸم العاندار عانا تٷسٸنە المايدى. بۇعان قارسىلىق بٸلدٸرۋشٸلەردٸ, جەتەلەيتٸن «جەتەك» تەك قانا "قىزعانىش" دەگەن سەزٸم. ولارعا ايتارىمىز, بٸرەۋدٸڭ جاقسى اتاسىن بوسقا قىزعانعانشا, ٶزدەرٸڭٸزدٸڭ دە سولارعا ۇقساۋعا تىرىسقاندارىڭىز دۇرىس. ارتىڭىزعا جاقسى سٶزٸڭٸز بەن ٸسٸڭٸزدٸ قالدىرىپ, ٶزٸڭٸز دە ٶز تەگٸڭٸزدە زەرتتەپ, جاقسى اتالارىڭىزدى تاۋىپ, سٸزدەر دە ۇلىقتاڭىزدار, سٸزدەردە ماقتانىڭىزدار. بۇنىڭ اتى جاقسىلىققا جارىسۋ بولادى. ال, رۋدى (اتامىزدى) جامانداۋ, بۇل كٸم بۇرىن «مايمىلعا» بالا بولامىز دەپ سايىسقا تٷسۋ بولادى.

ال كەيبٸرەۋلەردٸڭ باتىس مەدەنيەتٸن ماقتاپ قازاققا ٷلگٸ ەتٸپ ۇسىناتىندارىنا كەلسەك, ەۋروپا (بٸزگە ەڭ جاقىنى ورىس) مەدەنيەتٸن قازاققا ٷلگٸ ەتٸپ الۋعا تٸپتٸ دە بولمايدى. ول ەلدەردٸڭ مەدەني ٷلگٸلەرٸنٸڭ جاقسى جاعىنان گٶرٸ قازاق ٷشٸن جاعىمسىزى باسىمىزداعى شاشىمىزدان دا كٶپ. مىسالى, ولاردىڭ ەڭ جاعىمسىز قاسيەتتەرٸنٸڭ ەڭ باستىسى اتا-انالارىن جاپپاي قارتتار ٷيٸنە تاپسىراتىندىعى جەنە ونى ۇياتقا سانامايتىندىعى. اتا-انالارى تۋرا بٸر اۋرۋحانا دا جاتقانداي, ارتتارىنان نەمەرەلەرٸن ەرتٸپ بارىپ تۇراتىندىعى. ۇلى اتالارىمىز «جامان اۋرۋ» جۇقپالى كەلەدٸ دەگەندەي, سوڭعى جىلدارى مۇنداي جاعداي قازاق قوعامى اراسىندا سيرەك تە بولسا  كەزدەسٸپ قالىپ جٷرگەنٸ اششى دا بولسا شىندىق. ەندٸ سولاردىڭ قاسىنا قازاقستاندا الدىڭعى جىلى كٶكشەتاۋدا «نۋديستەر» فورۋمىنىڭ ٶتكەنٸن (رەسەيدٸڭ ومسك قوعامى ٶتكٸزدٸ), كٶپتەگەن گەي كلۋبتاردىڭ ماسقاراسىن (قۇمانعازى اتامىز بەن پۋشكيندٸ سٷيٸستٸرٸپ قويعان), گەيلەر مەن لەسبيلەردٸڭ شەكتەن تىس كٶبەيٸپ بارا جاتقانىن, ٶتكەن جىلى ەكٸ قىزدىڭ نەكەگە وتىرعانىن, قازاقستاندا تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قىلمىس جاسامايتىن بٸردە-بٸر ادامنىڭ قالماعانىن (پارا الاتىن شەنەۋنيكتەر پارا بەرمەيتٸن ادامدى قالدىرمادى, تٸپتٸ سەبيلەردەن الىپ جٷر (باقشا ٷشٸن)), كٷنٸ كەشەگٸ قازاق قىزدارىن, كەلەشەك ۇلت انالارىن «قازاق ارۋى» بايقاۋىن ٶتكٸزەمٸز دەگەن سىلتاۋمەن كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىنا (ساحنا) «جالاڭاش» شىعارعاندارىن, سول سٸزدەر ماقتاعان ەلدەرگە ەلٸكتەپ بالا ساتىپ بايىپ جاتقانىمىزدى ت.ت. قوسىپ قويا بەرٸڭٸزدەر. جارايدى, ارى قاراي تٸزە بەرۋگە جٷرەگٸم شانشىپ كەتتٸ. ماعان سالسا ادامي قاسيەتتٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىندا تۇرعان قازاق مەدەنيەتٸن مەنسٸنبەي, باتىس مەدەنيەتٸن ٷلگٸ تۇتۋدى ۇسىنۋشىلاردىڭ  ميلارىن مىلجالاپ, ٸشٸنە «عىلىمي وتا» جاساپ بەرۋ كەرەك دەر ەدٸم.

قىسقاسى, اتاسىمەن ماقتانا بٸلگەن جاندار, سولارعا ۇقساپ باعۋعا تىرىسادى. ال سٸزدەر ۇسىنعان جولمەن كەتسەك, ادامدار قورعايتىن ارلارىنان (ار-يمانى, وتباسى جەنە اتامەكەنٸنەن) جۇرداي بولىپ تەك قانا «اقشا», «اقشا», تاعى دا «اقشا» دەيتٸن بولادى. بٷگٸنگٸ ورىس تٸلدٸ بيلٸك يەلەرٸنٸڭ ار-ۇياتتان جۇرداي بولىپ, جاپپاي پارا الىپ, كٶبٸنٸڭ ەل بايلىعىن ميللياردتاپ توناپ, شەتەلگە قاشاتىندارىنىڭ سىرى وسى.

رۋدىڭ قازاق ٷشٸن اسا قاجەت ەكەنٸن مويىنداماي, ونى جامانداعانىمىز, ٶزٸمٸزدٸ دٷنيەگە ەكەلگەن ەكەمٸز بەن شەشەمٸزدٸ, ودان ارعى اتالارىمىز بەن انالارىمىزدى جەنە ۇلتىمىزدى  مويىنداماعانىمىز جەنە جامانداعانىمىز. بۇلاردىڭ بەرٸ بٶلٸنبەيتٸن بٸرتۇتاس دٷنيەلەر. بۇلاردى بٶلشەكتەۋدٸڭ سوڭى قۇردىم. ودان كەيٸن شىعاتىن جول جوق. اتامىزدى مويىنداماعانىمىز, بۇل بٸزدٸڭ مايمىلدى اتام دەپ مويىنداعانىمىز. ال, مايمىل ەشقاشان ادام بولا المايدى. سەبەبٸ, ۇلى جاراتۋشى – اللا ولارعا سانا بەرمەگەن.

ودان ارى نە بولاتىنىنا كەلسەك, بۇل جايلى اتام قازاق: «اتاعا قاراپ ۇل, اناعا قاراپ قىز ٶسەر» دەگەن. ەسكە ۇستايىق! مايمىلعا قاراپ بوي تٷزەگەن ەلدٸڭ (ۇلدىڭ دا, قىزدىڭ دا) كەلەشەگٸ بولمايدى.

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن, ياعني «كٸمنەن كٸم تۋادى?» دەگەن سۇراققا ەلەمگە ەيگٸلٸ مايقى بي

(ۇلى جٷز-ٷيسٸن) اتامىز بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن:

"تۇلپاردان تۇلپار تۋادى,

سۇڭقاردان سۇنقار تۋادى,

اسىلدان اسىل تۋادى,

جالقاۋدان ماسىل تۋادى,

ماسىلدان مال باقپاس تۋادى,

تٸلازاردان قىلجاقباس تۋادى,

تازدان جارعاقباس تۋادى,

ساراڭنان بەرمەس تۋادى,

سوقىردان كٶرمەس تۋادى,

مىلجىڭنان ەزبە تۋادى,

قىدىرمادان كەزبە تۋادى,

مايمىلدان مايمىل تۋادى".

«قازاق شەجٸرەسٸ - قازاق حالقىنىڭ جادىندا ساقتالعان رۋلىق شەجٸرەدە بٷگٸنگٸ قازاق بالاسىنىڭ بارلىعى قازاق اتادان ٶسٸپ-ٶنگەن بٸر كٸسٸنٸڭ بالاسى ەكەندٸگٸ ايتىلادى. مەسەلە ۇلتتىق شەجٸرەنٸڭ عىلىمي جەنە تاريحي تانىمدىق زەردەلەۋ تۇرعىسىنان قانشالىقتى ناقتىلىعىندا ەمەس, تەگٸن ٸزدەپ تەرەڭدەگەن سايىن بٷگٸنگٸ بارلىق قازاقتى بٸر كٸسٸنٸڭ (قازاق اتانىڭ) بالاسى قىلىپ شىعاراتىن تۇتاستىققا نەگٸزدەلگەن, تايعا تاڭبا باسقانداي قۇرىلىمدىق قۇندىلىعى مەن ساباقتاستىعىندا. تٸرٸلەر ٷشٸن كەرەك كەمەڭگەر جٷيە. تەگٸن بٸلگەن قازاقتىڭ بەرٸ تۋىس. رۋ اتاۋلارى – بٸر كەزدەگٸ ەكەلەرٸمٸزدٸڭ اتتارى, ەسٸمدەرٸ. بابالارىمىز بەن ەكەلەرٸمٸزدٸڭ اتتارىن ۇمىتساق, «رۋشىل بولمايمىز» دەگەن بوس سٶز. تەگٸمٸزدٸ ۇمىتقاننان جەتٸستٸككە جەتسەك, قالعان ۇلتتارعا قارا كٶرسەتپەي كەتەتٸن ۋاقىتىمىز بولدى. قىزىل ٷكٸمەت قازاق شەجٸرەسٸ مەن ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ شەڭبەرٸندەگٸ جول-جورالعى, سالت-دەستٷرلەرگە ٶلەردەي قىرىن قارادى. دەمەك, سونشالىقتى (قىزىل ٷكٸمەت) تەرەڭ ايلا-ەدٸس پەن شىرماۋعا نەگٸزدەلگەن ساياسي يمپەرييانىڭ كەلە سالا بٸزدٸڭ قازاقي شەجٸرە – ەل باسقارۋ تەلٸمدەرٸمٸزگە بالتا شابۋىندا بٸر گەپ بار ەمەس پە!? جاۋ بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان نەنٸ كٶرگٸسٸ كەلمەسە, بٸز ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان سونى ورىن-ورنىنا قويا باستاۋىمىز كەرەك.

قاراشاڭىراق ۇلى, نەگٸزگٸ, كيەلٸ, بايىرعى, مۇراگەر, باس شاڭىراق دەگەن ۇعىمداردى بەرەدٸ (ت.س.س.). ۇلتتىق سالت-سانادا قاراشاڭىراق ۇعىمى ٶتە ەدٸل شەشٸمٸن تاپقان. مىسالى: بٸر ەكەنٸڭ ٷش ۇلى بار دەلٸك. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ٷلكەن ەكٸ ۇلىن ٷيلەندٸرٸپ, جەكە وتاۋ تٸگٸپ بٶلەك شىعارادى. ال كەنجە ۇلى ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىندا, قاراشاڭىراق نەمەسە باس شاڭىراقتا قالادى. نەگٸزگٸ مۇراگەر كەنجە ۇل بولادى. اتادان, ەكەدەن قالعان قاراشاڭىراققا مۇراگەر بولعاندىقتان كەنجە ۇلدىڭ جاسى كٸشٸ بولسا دا, جولى ٷلكەن بولادى. ۇلدىق كەنجەلٸگٸن قاراشاڭىراققا بەرٸلگەن جول مەن امانات تولتىرىپ, ەسەلەپ, تەڭەستٸرٸپ تۇرادى. سول شاڭىراقتان وتاۋ تٸگٸپ بٶلەك شىققان ۇل-قىزدارى سەلەم بەرٸپ, تٶركٸندەپ, امال ايىندا كٶرٸسٸپ, اتا-انانىڭ بار كەزٸندە دە بٸرٸنشٸ قاراشاڭىراققا كەلەتٸن بولادى. بۇل – اتا-باباسىنا جەنە ۇشقان ۇياسىنا دەگەن قۇرمەت. تۋىستىقتى, قانداستىقتى, باۋىرلاستىقتى باياندى ەتۋ. ۇلتتىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, اتامەكەنگە, اتا دەستٷرگە, اتا سالتقا, بابا تاريحقا دەگەن قۇرمەت. ورتاق ۇلتتىق قاعيدانى مويىنداپ, ەربٸر ەرەكەتٸمٸزدٸ باۋىرلاستىق پەن تۋىستىققا يكەمدەۋ.

قارا شاڭىراقتىڭ قارا قازانى. قازاقتىڭ قارا شاڭىراعى – ماڭعىستاۋ. ەلدٸڭ قارا قازانى – سول بٸرلٸك پەن بەرەكەنٸڭ, قۇت پەن قۇلپىرعان جاسامپازدىقتىڭ رۋحاني جەنە زاتتىق بەينەسٸ مەن تۇعىرى. قازان تٷركٸستانداعى ياساۋي مازارىندا دا بار. بٸراق ول – يسلامدىق تۇتاستىققا ٷندەيتٸن مۇرامىز. ال وتپان تاۋداعى قاراشاڭىراقتىڭ قارا قازانى – ۇلتتىق, تەكتٸك رۋحاني مۇرامىز. «امال» مەرەكەسٸنٸڭ 13-ٸ مەن 14-ٸندە وتپان تاۋعا جينالىپ, قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنەن شاقىرىلعان اقساقالدارى مەن ازاماتتارى سول ورتاق قاراشاڭىراقتىڭ قارا قازانىنان دەم تاتسا, جىلما-جىل جاڭعىرتىپ, ٷردٸسكە اينالدىرسا, ۇلتىمىزعا ۇلاعاتتى بٸرلٸك, قۇت پەن باق, بەرەكە مەن ىرىس كەلەدٸ» (سابىر اداي «قازاقستان-زامان» گازەتٸ, 6 تامىز 2015 جىل №31).

مەنٸڭشە, مايقى بي اتامىزدىڭ دا, سابىر ٸنٸمٸزدٸڭ دە بۇل سٶزدەرٸ ەشقانداي كوممەنتارييدٸ قاجەت ەتپەسە كەرەك.

ەندٸ قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمگە سٶز بەرەيٸك:

«ەي, ادامدار! نەگٸزٸندە, بٸز سەندەردٸ بٸر ەر جەنە بٸر ەيەلدەن جاراتتىق, ەرٸ سەندەردٸ بٸر-بٸرلەرٸڭدٸ تانىپ, بٸلۋلەرٸڭ ٷشٸن حالىقتار مەن رۋلار ەتٸپ جاسادىق» (قۇران كەرٸم. ەل-حۋجۋرات سٷرەسٸ. 13 ايات). 

تەپسٸر: اسا ۇلى اللاھ ادام بالاسىنىڭ شىعۋ تەگٸ, تٷبٸ بٸر ەكەندٸگٸن بايان ەتتٸ. بٷكٸل ادامزات ادام اتا, وعان اللاھتىڭ سەلەمٸ بولسىن جەنە حاۋا انادان تارايدى. اللاھ ولاردان كٶپ ادامدار تاراتىپ, ولاردى بٸر-بٸرلەرٸن تانۋى ٷشٸن ٷلكەن حالىقتار, سونداي-اق كٸشٸگٸرٸم رۋ-تايپالار تٷرٸندە بٷكٸل جەر بەتٸنە جايدى. سوندىقتان ەربٸر ادام ٶزٸنٸڭ شىققان تەگٸن, ەلٸن بٸلۋٸ قاجەت. الايدا اللاھتىڭ الدىندا ادامداردىڭ ەڭ قادٸرلٸسٸ – بارلىق جاعدايدا تەك اسا ۇلى اللاھقا بويسۇنىپ, كٷنەلاردان ساقتانعان ٸزگٸلەرٸ. ا.سادي. بۇل اياتتا نەسٸلشٸلدٸككە دە (راسيزم م.ق.), ۇلتسىزدىققا دا (ينتەرناتسيوناليزم م.ق.) تىيىم سالىنعان. قار: ەل-مانسي.

«(ەي, مۇحاممەد!) بٸز ساعان كٸتاپتى (قۇراندى) اقيقاتپەن, ٶزٸنەن الدىڭعى كٸتاپتاردى راستاۋشى ەرٸ ولارعا كۋەلٸك ەتۋشٸ رەتٸندە تٷسٸردٸك. ەندٸ ولاردىڭ ارالارىنا اللاھتىڭ تٷسٸرگەنٸمەن ٷكٸم ەت. ٶزٸڭە كەلگەن اقيقاتتان اۋىتقىپ, ولاردىڭ كٶڭٸل قۇمارلىعىنا ەرمە. سەندەردەن ەربٸر (ٷممەت) شاريعات پەن جول بەلگٸلەدٸك, اللاھ قالاعاندا, سەندەردٸ بٸر ٷممەت ەتەر ەدٸ. بٸراق ول سەندەردٸ ٶزٸنٸڭ بەرگەن نەرسەلەرٸندە سىناماقشى. سوندىقتان قايىرلى ٸستەردە الدىندا بولۋعا ۇمتىلىڭدار (جاقسىلدىققا جارىسىڭدار)! بارلىعىڭ اللاھقا قايتاسىڭدار. سوندا ول سەندەردٸڭ قايشىلىققا تٷسكەن نەرسەلەرٸڭنٸڭ حابارىن بەرەدٸ» (ەل-مەيدە سٷرەسٸ. 48 ايات).

تەپسٸر: ۇلى جاراتۋشى - اللا بٶلەك-بٶلەك ۇلت, تايپا, رۋ بولۋدى, ولارعا ەرتٷرلٸ دٸندە بولۋدى جەنە ادام بالاسى بٸر-بٸرٸنە ٸزگٸ ٸستەر (جاقسىلىق) جاساۋدا بٸر-بٸرٸمەن جارىسۋدى مٸندەتتەپ وتىر.

مۇنداي سايىستار ەرتٷرلٸ ەلەم ەلدەرٸ مەن ۇلتتارى اراسىندا ٷنەمٸ بولىپ كەلەدٸ. ولار ادامزاتتى باقىتقا جەتكٸزۋ جولىندا سايىسقا تٷسٸپ, بٸرٸنەن-بٸرٸ مەدەنيەتتەرٸن (جاقسىلىقتارىن) اسىرىپ, ونى ٶزگەلەرگە ٷلگٸ ەتۋگە تىرىسقان. ولاردى (وسىنداي ٸزگٸ جاقسىلىقتاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردى) حالىق  اتا, پايعامبار, پٸر, دانا, دانىشپان, ەۋليە, حان, قاعان, بي, اقىن, عالىم, ەرجٷرەك باتىر بيلەۋشٸ (باھادٷر) دەپ ەسپەتتەگەن. ونداي سايىستار كٷنٸ بٷگٸندە دە جٷرٸپ جاتىر. مىسالى, تٶرت جىلدا بٸر ٶتەتٸن وليمپيادا سپورتتىق جارىستارى, بٸلٸم, عىلىم,  ٶنەر, ەن, بي, مۋزىكا سايىستارى ت.ت. وسىلاردىڭ قاتارىنا جاتادى.

«تەنتەك شوقپار جينايدى», - دەپ قازاق ماقالىندا ايتىلعانداي قارۋ-جاراق شىعارۋدان دا, كەيبٸر ەلدەر كٶرشٸسٸن جاۋلاپ, ادامىن قىرىپ,  جەرٸن تارتىپ الۋدان دا جارىسىپ كەلەدٸ. ال اقيقاتىندا, جارىستىڭ كٶكەسٸ قارۋ-جاراق جاساۋ مەن ٶزگە ەلدٸڭ جەرٸن جاۋلاپ الۋ ەمەس, ول ۇلى اتالارىمىزدىڭ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸن بٸلٸپ, سولارعا ۇقساپ باعۋ, سولاردى ماقتان تۇتۋ, سولاردىڭ ٷلگٸلٸ ٸستەرٸن جالعاستىرىپ, جٸبەرگەن كەمشٸلٸكتەرٸن دە بٸلٸپ, ونداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, ياعني ادامزاتتى باقىتتى عۇمىر كەشۋگە جەتكٸزۋ بولماق.    

جاقسىلىققا جارىسايىق!

تاريح تاعلىمى: قازاق, قازاق بولعالى «جاقسىلىققا جارىسۋ» قازاق قوعامىن كەمەلدٸككە جەتكٸزۋدٸڭ ەڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ بولدى جەنە بولىپ تا قالا بەرەدٸ.

 رۋدى جامانداۋدى توقتاتاتىن مەزگٸل جەتتٸ.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى

فوتو: نۇرعيسا ەلەۋبەكوۆ