Rýdy bilgeniń – qasiet, rýǵa bólingeniń – qasiret

Rýdy bilgeniń – qasiet, rýǵa bólingeniń – qasiret

Esebiń bolmasa esek te mine almaityn zamanda ómir súrip jatyrmyz. Sol esep qurǵyryńyz buryn da bolǵan. Biraq ol basqasha esep edi. Aitalyq, ol esep – baýyrmashyldyqqa, imandylyqqa, adamgershilikke, yntymaqqa, tatýlyqqa, qaiyrymdylyqqa qurylǵan bolatyn. Sonyń arqasynda eldiń berekesi kirip, meimanasy tasyp jatatyn. Al qazirgi esep burynǵy esepten ózgerek. Qaraqan basynyń qamy, ózgeden artylsam deý, básekelestik, paidakúnemdik birinshi kezekte turady. Ony az deseńiz, rýshyldyq dertin qozdyryp, eldiń arasyna iritki salyp, aǵaiyndy alataidai búldirip, adamdardy arazdastyryp, tobasyn umytqandardan top quryp, “kósem” bolǵysy keletinderdiń qiturqy esebin el biledi. Bir sózben aitqanda, rýǵa bólinýshilik – rýhani jaramyzǵa ainalyp shyǵa keldi. Rýshyldyq – ózi únsiz, ómiri buǵyp júrip isin tyndyratyn qubylys. Bul qubylysty qolshoqpar qylyp, óz paidasyn kózdegender degenine jetip te jatady.

Rý – qazaqtyń shyqqan tegin tanytatyn tetik. “Tegin bilme­gen túgin bilmeidi” deitinimiz sondyqtan. Osy rýdyń arqasynda qazaq álemdegi eń qany taza halyqtyń biri bolyp saqtalyp keledi. Bir rýdyń adamdary jeti ata emes, jetpis ata bolsa da qyz alysyp, qyz berispeidi. Qazaqtyń tekti, talantty bolýynyń syry osydan bastaý alady.

Qazaq óz rýyn bilgenmen, rýǵa bólinýshilikti quptamaǵan. “Birińdi qazaq, biriń dos, kór­me­seń istiń bári bos” dep uly Abai osyny meńzegen. Buryn­ǵynyń shaldary “Qai balasyń?” degende áke-sheshemizdiń aty-jónin aityp qutylatynbyz. Qazirgiler “qai rýdan boldyń?” dep suraqty qabyrǵadan bir-aq qoiady. Jaýabyńdy jaqtyrmai qalatyny da joq emes.

Rýshyldyqqa boi aldyryp otyrǵan ózimiz. Aitalyq, aýyl-aýyldaǵy aǵaiyndardy rý-rýǵa bólip, árqaisysy “prezident” sailap alǵan. Osydan keiin rýlar arasyndaǵy básekelestik bastaldy da ketti. Rý “prezi­dentteri” úlken yqpaldy kúshke ainaldy. Óitkeni olardyń artynda qaraqurym óz rýlastary turady. Ákimqaralar sol “pre­zi­dentterdi” paidalanyp, má­sele sheshetin boldy. Pálen rýdyń pálen atasyna arnap as beredi. Jinalǵandar Ata qa­zaq­ty emes, óz rýynyń maitalmandaryn maqtap mezi etedi. Arýaqtarǵa arnap as bergen durys shyǵar-aý, tek “artylam dep ózgeden” maqtanǵa ainalyp ketip jatpasa.

Qazirgi tańda, nesin jasyraiyq, ulttyq namystan góri rýlyq namys áldeqaida joǵary tur. Onyń ústine kúnshildik pen kórealmaýshylyqty qossańyz, rýshyldyqtyń oty laýlai túsedi. Átteń, osy dertten aryla almai- aq qoidyq. Topyraqty ólimde, torqaly toida toqailasqan ár rýdyń adamdaryn kórip, Qudaiǵa shúkir deisiń. Biraq solardyń ishinde “bizdiń qazaqtyń balasy” dep emes, “bizdiń rýdyń balasy” dep maqtanatyndardy kórip ishiń ashidy. Rý dese ishimizde bir dúlei daýyl soǵa jóne­ledi. Amal qansha, kimniń aýzyna qaqpaq bolǵandaisyń. Rýǵa bólinýshilik mektep jasyndaǵy balalar arasynda da óris jaiyp keledi. Bul – qasiret bolmasa, qaibir jaqsy qasiet dersiz.

Qairan qazaqtyń danalary-ai! Olar júz-júzge, rý-rýǵa bólinip, shildiń boǵyndai shashyrap ketpeýdi armandaǵan. Bizdiń aitaiyn degenimiz, babalar amanatyna adal bolyp, rýǵa bólinýshilik – eldi rýhsyzdandyratynyn esten shyǵarmaiyq.

Mahambet SAPARMURATOV,

Maqtaaral aýdany,

Ońtústik Qazaqstan oblysy.

"Jas Alash" gazeti