Foto: wikipedia.org
Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek Birińǵai esepke alý júiesine (ESÝ) qatysty jańa málimdeme jasap, qoǵam nazaryn aýdartty. Onyń aitýynsha, júieni engizý aiasynda NomaPay kompaniiasymen jasalǵan qupiia kelisimder kapitaldyń Reseige shyǵarylý qaýpin týdyrýy múmkin. Depýtattyń bul eskertýi ótken aptada jariialanyp, el ishinde keń talqylandy.
Qazaqstandaǵy ESÝ júiesi reseilik TsÝPIS jobasynyń tikelei kóshirmesi bolyp otyr. Exclusive.kz basylymy Reseidegi TsÝPIS júiesiniń qoǵam men memleket múddesine qanshalyqty qyzmet etip jatqany týraly zertteý jariialady. Zertteý nátijesi boiynsha, TsÝPIS bilikpen bailanysy bar shaǵyn toptyń múddesine jumys istep, naryqty klandyq jolmen bólip, jemqorlyq monopoliia ornatqanyn kórsetip otyr.
Qazaqstandyq sheneýnikterge kórsetilgen TsÝPIS prezentatsiialarynda júie «offshorlardy jeńgen jáne lýdomaniiany baqylaýǵa alǵan memlekettik retteý modeli» dep sipattalǵan. Alaida zertteýler kórsetkendei, onda eshqandai memlekettik baqylaý mehanizmi joq. Reseide TsÝPIS operatoryn «Mobilnaia karta» kompaniiasy basqarady, bul banktik emes nesie uiymy, iaǵni kádimgi mikroqarjy qurylymy. Oǵan Ýmar Kremliov jáne «Sovremennye platiojnye resheniia» men «Tsentr progressa boksa» firmalary arqyly VTB banki ielik etedi. Nátijesinde bul top Reseidegi barlyq zańdy onlain-bás tigýler naryǵyn, trillion rýbldik tólem ainalymyn jáne ondaǵan million oiynshynyń jeke derekteri men qarjylyq aqparatyn bir ortalyqqa shoǵyrlandyryp, býkmekerlik kompaniialarǵa tolyq baqylaý ornatqan.
Ýmar Kremliov Reseide eki ret sottalǵan tulǵa. Ol basqarǵan IBA Halyqaralyq boks qaýymdastyǵy ishki jemqorlyq pen qylmys álemimen bailanysy úshin olimpiadadan shettetilgen. Qazirgi tańda kóptegen elder IBA-dan bas tartyp, onyń ornyna Gennadii Golovkin basqaratyn World Boxing uiymyn moiyndaǵan. Al VTB banki Ýkrainaǵa qarsy soǵysty qarjylandyrǵany úshin AQSh pen Eýroodaqtyń sanktsiialarynyń astynda. TsÝPIS operatory «Mobilnaia karta» da Eýropanyń birneshe eliniń sanktsiialyq tiziminde. Osyndai qylmys álemimen bailanysy bar jáne sanktsiianyń astyndaǵy reseilik qurylymdar basqaratyn júieni qazaqstandyq sheneýnikter «sátti memlekettik model» dep tanystyryp, nazardan tys qaldyrǵan.
ERAI degen ne?
Reseide TsÝPIS jobasyn engizer aldynda, múddeli toptar memleket baqylap otyr degen áserdi jasaý úshin «Edinyi regýliator azartnyh igr» (ERAI) uiymyn qurǵan. Onyń resmi mindeti – TsÝPIS qarajatyn durys bólý jáne áleýmettik mindetterdi oryndaýdy qadaǵalaý. Alaida uiym basshylyǵy Kremlevpen tyǵyz bailanysy bar adamdardan turady. Oleg Saitov pen Kirill Shekýtov Ýmar Kremlev basqarǵan IBA quramyndaǵy Resei boks federatsiiasynyń atqarý komiteti músheleri bolsa, Aleksei Grachev «Sport i Otechestvo» jobasynan kelgen. Tek tórtinshi basshy ǵana Resei Qarjy ministrliginiń ókili bolyp tabylady. Iaǵni, memlekettik uiym da Ýmar Kremlevtiń baqylaýynda ekeni anyq baiqalady.
Reseide TsÝPIS júiesiniń shyǵyndary SEPA men SBP platformalarymen salystyrǵanda aitarlyqtai joǵary shyqqan. TsÝPIS-tiń bir jyldyq operatsiialyq shyǵyny 7,6 mlrd rýbl bolsa, paidasy 31 mlrd rýblge jetken. Al Reseidiń búkil bank sektoryna qyzmet kórsetetin SBP eki ese az shyǵyn jumsaǵan. Eýropalyq SEPA platformasy, júzdegen million paidalanýshysy bar bolsa da, nebary 2,5 mlrd rýbl ǵana jumsaǵan. Iaǵni, tek býkmekerlermen jumys isteitin TsÝPIS Eýropa men Reseidegi eki iri platformadan 2–3 ese kóp qarjy jumsaǵan, bul júieniń ekonomikalyq tiimsizdigin jáne ishki jymqyrý mehanizmderiniń bar ekenin kórsetedi. Qazaqstandaǵy ESÝ de osyndai jemqorlyqqa jol bermeýi úshin kim kepil bola alady?
Sonymen qatar, TsÝPIS-tiń paidasy sportty qarjylandyrýǵa ketýi tiis qarajatqa teńesken. 2024 jyly benefitsiarlary 31 mlrd rýbl paida kórgende, sportty qoldaý tapshylyǵy 18 mlrd rýblge jetken. Bul Resei sportyn qarjylandyrý problemasyn sheshpei, monopoliia ornatýǵa baǵyttalǵanyn aiqyndaidy. Ókinishtisi, dál osy model Qazaqstanǵa engizilmek.
Reseide TsÝPIS monopoliiaǵa ainalǵannan keiin Kremliov naryqtaǵy býkmekerlerge «doliańdy ber, áitpese júieden ajyratamyz» dep qysym kórsetken. Resei zańnamasy boiynsha, býkmekerler TsÝPIS-siz jumys istei almaidy, áitpese litsenziiasynan aiyrylady. Bul júiemen Kremliov endi Qazaqstan naryǵyn da tolyq baqylaýǵa almaq. Iaǵni, eldegi býkmekerlerdiń qyzmeti men úlesteri Kremliovtiń sheshimine táýeldi bolýy múmkin. Bul jaǵdai qoǵamda alańdaýshylyq týǵyzýda.
