فوتو: wikipedia.org
مەجٸلٸس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك بٸرٸڭعاي ەسەپكە الۋ جٷيەسٸنە (ەسۋ) قاتىستى جاڭا مەلٸمدەمە جاساپ, قوعام نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جٷيەنٸ ەنگٸزۋ اياسىندا NomaPay كومپانيياسىمەن جاسالعان قۇپييا كەلٸسٸمدەر كاپيتالدىڭ رەسەيگە شىعارىلۋ قاۋپٸن تۋدىرۋى مٷمكٸن. دەپۋتاتتىڭ بۇل ەسكەرتۋٸ ٶتكەن اپتادا جارييالانىپ, ەل ٸشٸندە كەڭ تالقىلاندى.
قازاقستانداعى ەسۋ جٷيەسٸ رەسەيلٸك تسۋپيس جوباسىنىڭ تٸكەلەي كٶشٸرمەسٸ بولىپ وتىر. Exclusive.kz باسىلىمى رەسەيدەگٸ تسۋپيس جٷيەسٸنٸڭ قوعام مەن مەملەكەت مٷددەسٸنە قانشالىقتى قىزمەت ەتٸپ جاتقانى تۋرالى زەرتتەۋ جارييالادى. زەرتتەۋ نەتيجەسٸ بويىنشا, تسۋپيس بيلٸكپەن بايلانىسى بار شاعىن توپتىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەپ, نارىقتى كلاندىق جولمەن بٶلٸپ, جەمقورلىق مونوپولييا ورناتقانىن كٶرسەتٸپ وتىر.
قازاقستاندىق شەنەۋنٸكتەرگە كٶرسەتٸلگەن تسۋپيس پرەزەنتاتسييالارىندا جٷيە «وففشورلاردى جەڭگەن جەنە لۋدومانييانى باقىلاۋعا العان مەملەكەتتٸك رەتتەۋ مودەلٸ» دەپ سيپاتتالعان. الايدا زەرتتەۋلەر كٶرسەتكەندەي, وندا ەشقانداي مەملەكەتتٸك باقىلاۋ مەحانيزمٸ جوق. رەسەيدە تسۋپيس وپەراتورىن «موبيلنايا كارتا» كومپانيياسى باسقارادى, بۇل بانكتٸك ەمەس نەسيە ۇيىمى, ياعني كەدٸمگٸ ميكروقارجى قۇرىلىمى. وعان ۋمار كرەمليوۆ جەنە «سوۆرەمەننىە پلاتيوجنىە رەشەنييا» مەن «تسەنتر پروگرەسسا بوكسا» فيرمالارى ارقىلى ۆتب بانكٸ يەلٸك ەتەدٸ. نەتيجەسٸندە بۇل توپ رەسەيدەگٸ بارلىق زاڭدى ونلاين-بەس تٸگۋلەر نارىعىن, تريلليون رۋبلدٸك تٶلەم اينالىمىن جەنە ونداعان ميلليون ويىنشىنىڭ جەكە دەرەكتەرٸ مەن قارجىلىق اقپاراتىن بٸر ورتالىققا شوعىرلاندىرىپ, بۋكمەكەرلٸك كومپانييالارعا تولىق باقىلاۋ ورناتقان.
ۋمار كرەمليوۆ رەسەيدە ەكٸ رەت سوتتالعان تۇلعا. ول باسقارعان IBA حالىقارالىق بوكس قاۋىمداستىعى ٸشكٸ جەمقورلىق پەن قىلمىس ەلەمٸمەن بايلانىسى ٷشٸن وليمپيادادان شەتتەتٸلگەن. قازٸرگٸ تاڭدا كٶپتەگەن ەلدەر IBA-دان باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا گەنناديي گولوۆكين باسقاراتىن World Boxing ۇيىمىن مويىنداعان. ال ۆتب بانكٸ ۋكرايناعا قارسى سوعىستى قارجىلاندىرعانى ٷشٸن اقش پەن ەۋرووداقتىڭ سانكتسييالارىنىڭ استىندا. تسۋپيس وپەراتورى «موبيلنايا كارتا» دا ەۋروپانىڭ بٸرنەشە ەلٸنٸڭ سانكتسييالىق تٸزٸمٸندە. وسىنداي قىلمىس ەلەمٸمەن بايلانىسى بار جەنە سانكتسييانىڭ استىنداعى رەسەيلٸك قۇرىلىمدار باسقاراتىن جٷيەنٸ قازاقستاندىق شەنەۋنٸكتەر «سەتتٸ مەملەكەتتٸك مودەل» دەپ تانىستىرىپ, نازاردان تىس قالدىرعان.
ەراي دەگەن نە?
رەسەيدە تسۋپيس جوباسىن ەنگٸزەر الدىندا, مٷددەلٸ توپتار مەملەكەت باقىلاپ وتىر دەگەن ەسەردٸ جاساۋ ٷشٸن «ەدينىي رەگۋلياتور ازارتنىح يگر» (ەراي) ۇيىمىن قۇرعان. ونىڭ رەسمي مٸندەتٸ – تسۋپيس قاراجاتىن دۇرىس بٶلۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەردٸ ورىنداۋدى قاداعالاۋ. الايدا ۇيىم باسشىلىعى كرەملەۆپەن تىعىز بايلانىسى بار ادامداردان تۇرادى. ولەگ سايتوۆ پەن كيريلل ششەكۋتوۆ ۋمار كرەملەۆ باسقارعان IBA قۇرامىنداعى رەسەي بوكس فەدەراتسيياسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتٸ مٷشەلەرٸ بولسا, الەكسەي گراچەۆ «سپورت ي وتەچەستۆو» جوباسىنان كەلگەن. تەك تٶرتٸنشٸ باسشى عانا رەسەي قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولىپ تابىلادى. ياعني, مەملەكەتتٸك ۇيىم دا ۋمار كرەملەۆتٸڭ باقىلاۋىندا ەكەنٸ انىق بايقالادى.
رەسەيدە تسۋپيس جٷيەسٸنٸڭ شىعىندارى SEPA مەن سبپ پلاتفورمالارىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى شىققان. تسۋپيس-تٸڭ بٸر جىلدىق وپەراتسييالىق شىعىنى 7,6 ملرد رۋبل بولسا, پايداسى 31 ملرد رۋبلگە جەتكەن. ال رەسەيدٸڭ بٷكٸل بانك سەكتورىنا قىزمەت كٶرسەتەتٸن سبپ ەكٸ ەسە از شىعىن جۇمساعان. ەۋروپالىق SEPA پلاتفورماسى, جٷزدەگەن ميلليون پايدالانۋشىسى بار بولسا دا, نەبارى 2,5 ملرد رۋبل عانا جۇمساعان. ياعني, تەك بۋكمەكەرلەرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن تسۋپيس ەۋروپا مەن رەسەيدەگٸ ەكٸ ٸرٸ پلاتفورمادان 2–3 ەسە كٶپ قارجى جۇمساعان, بۇل جٷيەنٸڭ ەكونوميكالىق تيٸمسٸزدٸگٸن جەنە ٸشكٸ جىمقىرۋ مەحانيزمدەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قازاقستانداعى ەسۋ دە وسىنداي جەمقورلىققا جول بەرمەۋٸ ٷشٸن كٸم كەپٸل بولا الادى?
سونىمەن قاتار, تسۋپيس-تٸڭ پايداسى سپورتتى قارجىلاندىرۋعا كەتۋٸ تيٸس قاراجاتقا تەڭەسكەن. 2024 جىلى بەنەفيتسيارلارى 31 ملرد رۋبل پايدا كٶرگەندە, سپورتتى قولداۋ تاپشىلىعى 18 ملرد رۋبلگە جەتكەن. بۇل رەسەي سپورتىن قارجىلاندىرۋ پروبلەماسىن شەشپەي, مونوپولييا ورناتۋعا باعىتتالعانىن ايقىندايدى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, دەل وسى مودەل قازاقستانعا ەنگٸزٸلمەك.
رەسەيدە تسۋپيس مونوپوليياعا اينالعاننان كەيٸن كرەمليوۆ نارىقتاعى بۋكمەكەرلەرگە «دولياڭدى بەر, ەيتپەسە جٷيەدەن اجىراتامىز» دەپ قىسىم كٶرسەتكەن. رەسەي زاڭناماسى بويىنشا, بۋكمەكەرلەر تسۋپيس-سٸز جۇمىس ٸستەي المايدى, ەيتپەسە ليتسەنزيياسىنان ايىرىلادى. بۇل جٷيەمەن كرەمليوۆ ەندٸ قازاقستان نارىعىن دا تولىق باقىلاۋعا الماق. ياعني, ەلدەگٸ بۋكمەكەرلەردٸڭ قىزمەتٸ مەن ٷلەستەرٸ كرەمليوۆتٸڭ شەشٸمٸنە تەۋەلدٸ بولۋى مٷمكٸن. بۇل جاعداي قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا.
