Qazirgi Qazaqstannyń tildik jaǵdaiy, tildik máselesinde tikelei qazaq tiline qatysty basty nazar aýdara bermeitin nárse – qazaq tiliniń damýyndaǵy básekelestiktiń bolýy. Básekelestik bar jerde damý men órkendeý bar ekeni belgili. Álemdegi tilderdiń barlyǵy bir-birine jaý nemese dushpan emes, ózara básekelestik qatynasta. Al báseke joq jerde keri ketý bar. Máselen, ózimiz de kóp taldap júrgen Reseidegi orys tiliniń qazirgi tańdaǵy kóptegen problemalary dál osy básekelestiktiń joqtyǵynan paida bolyp otyr.
Reseide orys tili negizgi, basym, dominantty til, alaida bul orys tiliniń baǵy da, sory da bolyp otyr. Memlekettik baǵdarlamalarda orys tiliniń básekege qabilettiligi nemese básekege túsýi jaiynda sóz qozǵalmaidy, memleket sheneýnikteri de kóńil bólmeidi, sebebi Reseide orys tili jalǵyz, negizgi, onyń belgili bir damý vektor-baǵyty joq. Al Qazaqstanda qazaq tili ózinen, ókinishke orai (álde baǵymyzǵa orai ma), joǵary turǵan orys tiliniń deńgeiine jetýge degen talpynysy, iaǵni, básekesi bar. Esesine, Reseide tatar tiliniń damýy qatty baiqalady, orys tilinen tehnologiia úrdisin «úirenip alǵan» tatar tili qazirgi tańda IT-tilge ainalyp úlgerdi.
Moiyndaiyq: qazaq tilin damytýǵa úles qosyp otyrǵan orys tili ǵoi. Qazaq ulttyq oppozitsionerleri de (Shahanov bastaǵan top) qazaq tiliniń máselesin memlekettik deńgeide kóp kóterse de, orys tiline qarsy bolmaǵan, tek qazaq tiliniń joǵary deńgeide, iaǵni, orys tilinen joǵary turýyn ǵana qalady. «Biz orys tiline qarsy emespiz, biraq qazaq tilin qoldaimyz» degen urannyń sheńberinde ún qosty. Sonda elimizdi orys tili men qazaq tilin qarama-qarsy qoiyp júrgen, bir-birine dushpan etip kórsetip júrgen kimder? Qansha degenmen mundai nigilistik kózqarastardy biz jai ǵana pafos dep sanaimyz, onyń barlyǵy ýaqytsha ǵana. Al qazirgi ýaqytta bos uran men emotsiiadan góri qazaq tilin damytýǵa degen shynaiy isterdiń bastamasy baiqalady. Sebebi qazaq tiliniń damýyna úles qosyp otyrǵan orys tili ekenine kúmán týǵyzbaimyz.
Demek, Niýtonnyń III-zańy boiynsha, áreket etýshi kúshke árqashan da teń dárejeli qarama-qarsy áser etýshi kúsh bolady. Qazaqstandaǵy úshtildi tildik saiasattyń negizgi astary da dál osy básekelestikte jatyr: úsh tildi qoldaý arqyly qazaq tiliniń mártebesin joǵarylatý bolatyn. Bárimizge belgili, orys tili de, aǵylshyn tili de qazaq tiline qaraǵanda áldeqaida qýatty damý ólshemi bar tilder, al úshtuǵyrly tildik triada barlyq tilderdiń teń bolýyn nasihattaidy, bul úderis qazaq tiliniń jyljý inertsiiasyn týǵyzary shúbásiz. Úshtildilik kontseptsiiasynyń bazalyq qurylymy – qazaq tilin orys tiliniń deńgeiine jetkizý.
Árine, tarihta tilderdiń ózara árekettesýi kóp bolǵanyn jaqsy bilemiz, bul árekettesýler tek qana bir tildiń joiylýymen ǵana ólshenip otyrmaǵany da belgili, kerisinshe, bir-birine áser ete otyryp damýshylyq jolǵa tústi. Aiadai ǵana araldyń halqynyń tili bolǵan aǵylshyn tili álemdik deńgeige kóterilýine latyn tilimen bailanysynyń basym bolýymen túsindirýge bolady: aǵylshyn tiliniń bolsyn, álem tilderiniń bolsyn negizgi termindik qory – latyn leksikasy, al dál osy latyn leksikasynyń aǵylshyn tiline molynan enýi Angliianyń indýstrialdy, ǵylymi revoliýtsiia jasaýyna negiz boldy. Iaǵni, latyn tilinen engen ǵylym aǵylshyn tilin órkendete otyryp , Britaniia ekonomikasyn tóńkeris tuǵyryna jetkizdi. Sol tárizdi, XV-XVI ǵ.ǵ. túrki áskeri basqynshylyǵynan birtutas memleket bolyp qalyptasqan, keiin úlken imperiia-derjavaǵa ainalǵan Reseidiń orys tiliniń damýyna túrki tili qatty áser etti, keiin kele frantsýz tili men orys tiliniń qaptaldasýy taǵy da orys tiliniń paidasyna sheshildi. Qazir orys tiliniń sózdiginen túbiri orys tiline ǵana qatysty tól sózderin tabý qiyn, ne grek, ne latyn, ne túrik, ne frantsýz tilinen engen bolyp shyǵady. Orys tiliniń ǵylymi negizin salǵan M.Lomonosovtyń ózi kirme sózderge qatty qarsy bolsa da, grek, latyn tilinen engen terminder men kirme sózderge qarsy bolmaǵan. Týysqan tilder ýkrain tili men orys tiliniń bir-birine tigizgen áseri de sonshalyqty mol: Pýshkin men Gogoldyń dostyǵy bul aǵaiyndy tilderdiń ádebi úderisin údemeli ete tústi.
Malaiziiada aǵylshyn tili men malai tili, Úndistanda hindi tili men aǵylshyn tili, Singapýrda qytai tili men aǵylshyn tiliniń básekelestik qatynasy ornaǵan, áser etý-damytý deldaldyǵy bar. Aǵylshyn tilinen engen IT-tehnologiiany damytý arqyly malai tiliniń damý deńgeii ósken bolatyn, al Singapýr aǵylshyn-qytai tilderiniń ózara diskýrsynyń arqasynda iri ekonomikalyq keńistikke ainaldy. Álemde bolyp jatqan metropoliia-tilderdi qaitadan qabyldaý tárizdi álemdik tildik tendentsiialar dál osy básekelestikti ornatý protsesine negizdelgeni túsinikti: Afrika memleketteriniń frantsýz, aǵylshyn tilderin, Ońtústik Amerika men Ortalyq Amerikanyń ispan, portýgal tilderin, TMD memleketteri orys tilin, Ortalyq Aziia arab tilin, Shyǵys Aziia memleketteriniń aǵylshyn tiline orala bastaýy osyny bildiredi.
KSRO kezinde ulttyq tilderdi shettetý oryn alyp otyrsa da, olardy damytýǵa keńinen kóńil bólingenin kóremiz. Búkil odaqta ádebiettiń órkeni ósip turǵan dáýirde Odaq tilderinde mol tirajben kitaptar shyǵarý, olardyń orys tiline, odan qalsa, shet tilderine aýdarý, óner men mádenietti damytý jolynda otandyq, ulttyq teatrlar men óner mektepterin kóbeitýi, olardyń ónerin shet elderge, Máskeýde nasihattaý jumystary keń etek alǵanyn bilemiz. Úlken keńistik pen geografiialyq-mentaldyq aimaqty rezidentsiiasyna alyp jatqan, álemniń 3/1 bóligin ielenip otyrǵan «otaǵasy memlekettiń» birtutas ekonomikasyn qalyptastyrý úshin birtekti tildik saiasat kerek ekeni belgili, sondyqtan da ózge tilderge qoǵamdyq-memlekettik mártebe berilmedi, tek odaq kólemine orys tiliniń ǵana dáýreni júrdi. Tipti, orys tili KSRO Konstitýtsiiasynda odaqtyń memlekettik ne resmi tili dep belgilenbegen de, alaida odaq músheleri intýitsiialy túrde orys tilin ortaq qatynas quralyna ainaldyrdy. Sol ýaqytta BUU álemdegi eń alternativti, áldeqaida durys tildik saiasat retinde KSRO tildik saiasatyn baǵalaǵan eken. Dál osy orys tili biraz tilderdiń tehnikalyq-indýstrialdy jobasynyń, úlgisiniń qalyptasýyna múmkindik berdi, naqtyraq aitsaq, ózge tilder orys tiliniń keńistigine umtylý arqyly óz-ózin qamtamasyz ete aldy. Sol tilderdiń biri – qazaq tili. Qazaq tili orys tiliniń áserinen ǵylymi-tehnikalyq revoliýtsiiany bastan keshti, ǵylymi negizi qalyptasty, áli de qalyptasý ústinde.
Onyń ústine orys tili internet keńistigin jaýlaýy jaǵynan aǵylshyn tilinen keiin ekinshi orynda tur, al álemdegi ádebietter men shyǵarmalardy aýdarý jaǵynan 7-orynda turǵan til. N.Nazarbaev joldaýynda: «eger tehnologiia Qytaidan kelse, onda qytai tilinde sóileýge umtylatynymyz haq, al dál qazirgi ýaqytta tehnologiia Reseiden keledi, sondyqtan orys tilinde sóileýge májbúrmiz» degen edi. Orys tiliniń álemdik deńgeidegi osyndai jetistikteri onyń basymdyǵyn onsyz da arttyra túspek. Orys tili jetip otyrǵan Qazaqstandaǵy resmi-qoǵamdyq qyzmeti men mártebesi qazaq tiliniń alǵa jyljýyn qamtamasyz etpek. Máselen, Elbasy álemdik klassikalyq shyǵarma úlgilerin qazaq tiline aýdarýdy qazaq tilin damytý saiasaty retinde usyndy, al ol ádebietterdi aýdarý úshin orys tiliniń deldaldyq qyzmeti qajet ekeni belgili. Qazaq tilindegi ádebietter de álemdik tildiń biri retinde sanalatyn orys tiline ǵana aýdarylady, keiin kele orys tilinen ózge tilderge tárjimalanady.
Al básekelestik joq jerde ne bolady. Reseidegi orys tiliniń damýy týraly syni kózqarastar kóp. Halyqtyń saýattylyǵy men sheneýnikterdiń saýattylyǵy kemigen, orys tiliniń lastanýy, bólshektenýi, býdandalýy baiqalady. Mektep pen JOO-da orys tilin oqytý qysqartylǵan, mektep oqýlyqtarynda oqyp júrgen orys tiliniń túsiniksizdigi jaily kóp aitylady (bul til HIH ǵasyrdaǵy orys ádebi tili edi), pedagogikalyq bilim berý tómendegen, BME (edinyi gosýdarstvennyi ekzamen) júiesinde orys tilinen nátije qanaǵattandyrarlyqsyz, bir sózben aitqanda, bilim berý reformalary orys tiliniń yńǵaiyna sheshilmei otyr. Al sóileý tilinde amerikandyq elementterdiń, jargondanýdyń keń etek alýy, internet tiliniń buzylýy tárizdi jaǵymsyz jaittar jailaǵan. Memleket orys tiliniń bulai kemip bara jatqanyna asa kóńil bólip otyrǵan joq, sebebi olar úshin Reseide bir til ǵana bar ol – orys tili jáne onyń qýaty myqty degen túsinik qana. Alaida Reseiden tys keńistikte orys tiline degen básekelestik bar, bul jai ǵana báseke emes, naǵyz agressiiaǵa toly protsess oryn alǵan. Balqan elderinde, Ýkraina, Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan elderinde orys tiline qarsy qatań sharalar qoldanylyp otyr. Esesine bul elderdiegi orys tiliniń jaǵdaiy Reseidegi orys tiline qaraǵanda jaqsy desek bolady, Reseide tabiǵaty buzylyp jatqan orys tiliniń Qazaqstanda, Belarýs elderinde naǵyz tarihi úlgisi saqtala bilgen jáne mundaǵy orys tiliniń «tasymaldaýshylary» Reseidegi orys tili ókilderine qaraǵanda áldeqaida saýatty. Orys tilin úirenip kelgen shetel azamaty birde-bir kirme elementi joq orys tiliniń naǵyz tabiǵi úlgisinde sóileidi, sebebi shet eldegi orys tiliniń tabiǵaty múldem bólek. Sondyqtan da Resei ǵalymdary dál osy shet eldegi orys tilin saqtap qalýdy oilap otyr. Resei saiasaty orys tilin Reseidiń imidj qalyptastyrýshy quraly retinde álemde barynsha nasihattap otyr, tek Reseidiń ózinde emes.
Orys tiliniń qazaq tiline keri áseri bar degenniń ózinde qazaq tili qurtylyp ketpeidi ǵoi. Álemdik derjavalardyń, imperiialardyń ózderi tilderdi qurta almaǵanyn baiqaimyz. Britaniia óz qol astyndaǵy airish (irland tili), valii tilderine, Ispaniiadaǵy katalon (balear, valensiia), bask, galisiia, aran tilderine, Frantsiia bask tiline qatysty qansha joiqyn tildik basqynshylyq jasaǵanymen, atalǵan tilder áli kúnge deiin bar jáne memlekette belgili bir deńgeide óz orny aiqyndalǵan. Sol tárizdi qazaq tiliniń de qurtylýy múmkin emes. Onyń ústine qazirgi ekonomikalyq daǵdarysty oryn alǵan ýaqytta kóptegen memleketterde tildik qoldaýlar (institýt, akademiialar qysqaryp jatsa Reseide RAN reformasy, Túrkiiada Túrik Lingvistikalyq qoǵam qyzmetiń toqtatýy) kemip jatsa da, Qazaqstan qazaq tilin damytýdy barynsha qolǵa alyp otyr. Qazaq tili memlekettiń biriktirýshi ideologiiasyna ainaldy. Memlekettik baǵdarlamalar men jobalar iske asyrylyp otyr.
Árine, Qazaqstan bútindei ekitildi ne úshtildi bolǵanda, qazirgidei tildik máselelerdiń bolmaý múmkindigi ǵajap edi. Finliandiiada fin tili men shved tili, Kanadada frantsýz tili men aǵylshyn tili, Shveitsariiada frantsýz, nemis, italian, retoroman tilderi, Úndistanda aǵylshyn tili men hindi tilderi, Belgiiada frantsýz, flamend, aǵylshyn tilderi, Belarýste orys tili men belarýs tili, Singapýrde qytai tili men aǵylshyn tili, Pákistanda ýrdý tili men aǵylshyn tili tárizdi tildik dialogterdi mysalǵa keltirsek bolar edi. Alaida qazirgi qazaqstandyq tildik saiasat tikelei osy baǵytqa qatysty koordinatsiia syzǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Qazaqstannan tys aimaqtarda ómir súretin qazaq diasporalarynyń qazaq tiline degen yqylasy da joǵary. Gerald Belger «Men Germaniiada, Frantsiiada, Daniiada turatyn qazaqtarmen kezdeskem, olar ózderiniń ana tilderinde tamasha sóileidi» deidi. Rasymen de, Túrkiiadaǵy, Irandaǵy, Qytaidaǵy qandastarymyz ózderiniń ana tilderin ǵajap túrde saqtai bilgen. Sebebi bul qazaqtarda báseke bar edi, ózge tilder qanshalyqty áser etken saiyn óz tilińe degen súiispenshiligiń, qadiriń arta túseri haq.
Qymbat Islambek
