Biyl qańtardyń basynda IýNESKO joiylyp bara jatqan tilderdiń jańartylǵan atlasyn jariialady. Uiym esebinshe, Reseide 136 tilge qaýip tónip tur. Qazir 20 til joiylyp bara jatyr, taǵy 22 til múshkil halde dep tanyldy.
Azattyqtyń Orys qyzmetiniń tilshisi tilder nelikten joiylyp jatqanyn, halyqtar olardy saqtap qalý úshin qandai amaldarǵa júginetinin, til saqtap qalý úshin memlekettik saiasat qandai bolýy tiis degen suraqtarǵa jaýap izdep kórgen.
"Qyzyl kitaptyń" 2010 jyly jariialanǵan sońǵy redaktsiiasynda Reseide 23 til múshkil halde dep kórsetilgen. IýNESKO-nyń paiymdaýynsha, "múshkil haldegi til" degen uǵym tildiń eń jas qoldanýshylary - qart adamdar, tipti olardyń ózderi de ana tilinde ishinara ǵana ári sirek sóilesedi. BUU-nyń bilim, ǵylym jáne mádeniet máseleleri jónindegi uiymy (IýNESKO) bul tizimge Komandor araldarynyń halqy sóileitin aleýt tilin, Kol túbeginiń soltústiginde bar-joǵy on adam sóileitin ter-saam tilin engizgen. Tizimde itelmen (bul tilde sóileitinder sany 100-ge jetpeidi), vod (15 adamnan aspaidy), orok (60-tan aspaidy), ýlchi (700-dei adam qoldanady) tilderi de bar.
Golovkonyń pikirin RǴA-nyń sotsiologiialyq institýty qyzmetkeri Andrian Valahov ta quptaidy. Ol "bir tildiń mártebesi zań júzinde bekitilgen kez-kelgen elde (Reseidegi orys tili siiaqty) azshylyq ulttardyń tiline qater tónedi" deidi.
Golovkonyń paiymynsha, tildiń joiylý protsesin toqtatý úshin adamdardy ony qoldanýǵa yntalandyrý, óz tilinde sóileý qajet degen oiǵa ilandyrý kerek.
"Biraq eger memleket tipti mundai sharalardy qarastyryp ári olardy iske asyrǵan kúnniń ózinde tildiń saqtalatyna kepildik joq. Tildiń mádeni qundylyǵyn jáne halyqtyń salt-dástúrin, mádenietin nasihattaǵan kezde ǵana saqtalýy múmkin. Tilderdi mensinbeý siiaqty áreketterge, eshkimge qajeti joq degen pikirlerge jol berýge bolmaidy" deidi ol.
Sankt-Peterbýrgtegi Eýropa ýniversitetiniń rektory Nikolai Vahtinniń oiynsha, jas urpaqqa tildi oqytýǵa kóńil bólip, ana tilin úirený nelikten qajet ekenin balalarǵa túsindirý mańyzdy.
Golovkonyń pikirinshe, qazirgi álemde halyqtardyń tilderi men dástúrlerin nasihattaýǵa internet kómektesedi. 2016 jyldyń aiaǵynda bloger Irina Smelaia Tatarka degen laqap esimmen "Altyn" ánine klip shyǵarǵan. Tatar tilindegi klaýd-reptiń videosy YouTube jelisinde 30 million ret qaralǵan. Tatarstandyq taǵy bir ánshi Aigel Gasina (Aigel) da kei ánderin tatar tilinde aityp júr.
"Qazir óziniń ulttyq tilinde án aitatyn mýzykalyq toptar nemese kishi halyqtar ózderi turatyn oblystarynda festivalder, kontsertten ótkizip, jańa formalar engize bastady. Bul tilderdiń damýyna, joiylyp ketpeýine septesedi. Al memlekettik saiasat jergilikti ulttardyń óz-ózine damytýyna kómektesip, múmkindik berýi kerek" deidi Golovko.
Kei halyqtar tilin ózderi saqtap qalýǵa tyrysady. Akademik Golovkonyń aitýynsha, Kamchatka túbegine jaqyn Komandor araldarynda turatyn aleýtter bir-birimen sóilesý úshin ulttyq tildi múlde paidalanbaidy deýge bolady. Biraq tildiń múmkindikterin jańǵyrtý qozǵalysyn qoldaityndar aleýt tilinde ánder, taqpaqtar qurastyrýǵa tyrysady. Aralda álgi ánderdiń mýzykasyn jazatyn kompozitor turady.
Vahtin «sany az halyqtar ana tilin kúndelikti turmysta qoldanýǵa tyrysady» deidi. Professor buǵan nanai, evenki jáne koriak tilderin mysalǵa keltiredi. Bul halyqtarda ana tilin qoldaý úshin qabyldanǵan arnaiy baǵdarlamalar bar. Sondyqtan bul tilderge joiylyp ketý qaýpi tónip turǵan joq.
IýNESKO boljamynsha, aleýt tili "múshkil halde" bolǵanymen, kóp uzamai joiylady degendi bildirmeidi. Andrian Valahovtyń túsindirýinshe, "joiylyp bara jatqan til" degen túsiniktiń ózi salystyrmaly uǵym.
"Uzaq ýaqyttan beri onsha kóp adam qoldanbai júrgen, iaǵni ondaǵan, keide júzdegen ǵana adam sóilesetin tilder bar. Biraq bul álgi til joiylyp barady degen sóz emes. Eger aǵa urpaq ózinen keiingi urpaqqa ony tabiǵi jolmen qaldyryp otyrsa, ondai til ǵasyrlar boiy tirshilik ete berýi múmkin" deidi ol.
Sarapshy Soltústik-Shyǵys Sibir turǵyndary sóilegen iýkagir tilin mysal retinde keltiredi. Zertteýshiler bul til kóp uzamai joiylady dep XVIII ǵasyrdyń aiaǵynda málimdegenimen, ol áli kúnge deiin "tiri".
Vahtin “Reseide joiylyp bara jatqan tildiń qaita damyǵany týraly estimegen, biraq álemdik tarihta ondai oqiǵalar bolǵan”. Ýels territoriiasynda turatyn adamdar birneshe ǵasyr boiy valli tilinde sóilep kelgen. Biraq ónerkásip revoliýtsiiasy damyǵan 19 ǵasyrdyń basynda Ýelske aǵylshyn jumysshylary kóptep aǵylyp, bul protsess valli halqynyń birtindep shashyrap ketýine jáne qos tildiliktiń qalyptasýyna ulasqan. 20 ǵasyrdyń basyna qarai valli tilinde sóilesetinder sany azaiǵany sonshalyq, ol birneshe urpaq aýysqannan keiin joiylady dep joramaldanǵan. Biraq 1920-30 jyldary Ýels partiiasy tildi paidalaný aiasyn keńeitýdi qoldaǵan. Elde valli tilinde habar taratatyn radio iske qosylyp, belsendiler sot protsesterin ana tili jáne aǵylshyn tilinde júrgizý talabyna qol jetkizgen. Aǵylshyn tiliniń yqpaly kemigen joq, biraq 2011 jylǵy sanaq derekterine sáikes, Ýels turǵyndarynyń 20 paiyzy valli tilinde sóileidi.
Vahtinniń pikirinshe, IýNESKO-nyń kishi halyqtardyń tilderiniń damytýǵa qatysty jaisyz boljamdary - 1970-1980 jyldary sovet úkimeti júrgizgen jónsiz memlekettik saiasattyń saldary. Buǵan qosa, kei shaǵyn halyqtar ana tilin paidalanýdan erikti túrde bas tartyp jatyr.
"Shaǵyn halyqtarda ana tilin balalarymyz da, ózimiz de bilemiz, sol jetkilikti. Al ómirde tabysqa jetý úshin orys tili kerek bolady degen degen illiýziia boldy. Sondyqtan tildi saqtaýǵa tiisti kóńil bólgen joq. Al bir urpaq aýysqan kezde balalar óz ana tilin bilmeitin bolyp shyqty" deidi professor.
Valahov jergilikti bilik saiasatynyń "tilderge aitarlyqtai jaǵymsyz áseri joq" ekenine senimdi. Onyń pikirinshe, tilderdiń joiylýyna qala halqynyń kóbeiýi, jahandaný protsesi, orys tiline memlekettik til mártebesin berý negizgi sebep. Golovko endi bilik kishi halyqtardyń tilderin damytýdy qoldaý, ana tilinde oqytý, ana tilin kúndelikti turmysta paidalanýǵa yntalandyrý siiaqty mindetterdi sheshýi tiis dep sanaidy.
Al Nikolai Vahtin, kerisinshe, bul memlekettiń emes, jergilikti kishi halyq ókilderi men jergilikti biliktiń sharýasy dep sanaidy. Onyń pikirinshe, “tilderdi damytýǵa biýdjetten qosymsha aqsha bólý jaǵdaidy túzete almaidy. buǵan memlekettik, mádeni mekemeler jumylyp kúsh salýy tiis, biraq eń bastysy – tildiń izgi dúnie ekenine, ony saqtap, damytý kerek ekenine adamdardyń ózderi senýi tiis".
(Azattyqtyń Orys qyzmeti tilshisi Natalia Kondrashovanyń maqalasy orysshadan aýdaryldy).
