بيىل قاڭتاردىڭ باسىندا يۋنەسكو جويىلىپ بارا جاتقان تٸلدەردٸڭ جاڭارتىلعان اتلاسىن جارييالادى. ۇيىم ەسەبٸنشە, رەسەيدە 136 تٸلگە قاۋٸپ تٶنٸپ تۇر. قازٸر 20 تٸل جويىلىپ بارا جاتىر, تاعى 22 تٸل مٷشكٸل حالدە دەپ تانىلدى.
ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ تٸلدەر نەلٸكتەن جويىلىپ جاتقانىن, حالىقتار ولاردى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن قانداي امالدارعا جٷگٸنەتٸنٸن, تٸل ساقتاپ قالۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ساياسات قانداي بولۋى تيٸس دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرگەن.
"قىزىل كٸتاپتىڭ" 2010 جىلى جارييالانعان سوڭعى رەداكتسيياسىندا رەسەيدە 23 تٸل مٷشكٸل حالدە دەپ كٶرسەتٸلگەن. يۋنەسكو-نىڭ پايىمداۋىنشا, "مٷشكٸل حالدەگٸ تٸل" دەگەن ۇعىم تٸلدٸڭ ەڭ جاس قولدانۋشىلارى - قارت ادامدار, تٸپتٸ ولاردىڭ ٶزدەرٸ دە انا تٸلٸندە ٸشٸنارا عانا ەرٸ سيرەك سٶيلەسەدٸ. بۇۇ-نىڭ بٸلٸم, عىلىم جەنە مەدەنيەت مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۇيىمى (يۋنەسكو) بۇل تٸزٸمگە كوماندور ارالدارىنىڭ حالقى سٶيلەيتٸن الەۋت تٸلٸن, كول تٷبەگٸنٸڭ سولتٷستٸگٸندە بار-جوعى ون ادام سٶيلەيتٸن تەر-ساام تٸلٸن ەنگٸزگەن. تٸزٸمدە يتەلمەن (بۇل تٸلدە سٶيلەيتٸندەر سانى 100-گە جەتپەيدٸ), ۆود (15 ادامنان اسپايدى), وروك (60-تان اسپايدى), ۋلچي (700-دەي ادام قولدانادى) تٸلدەرٸ دە بار.
گولوۆكونىڭ پٸكٸرٸن رعا-نىڭ سوتسيولوگييالىق ينستيتۋتى قىزمەتكەرٸ اندريان ۆالاحوۆ تا قۇپتايدى. ول "بٸر تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸ زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلگەن كەز-كەلگەن ەلدە (رەسەيدەگٸ ورىس تٸلٸ سيياقتى) ازشىلىق ۇلتتاردىڭ تٸلٸنە قاتەر تٶنەدٸ" دەيدٸ.
گولوۆكونىڭ پايىمىنشا, تٸلدٸڭ جويىلۋ پروتسەسٸن توقتاتۋ ٷشٸن ادامداردى ونى قولدانۋعا ىنتالاندىرۋ, ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋ قاجەت دەگەن ويعا يلاندىرۋ كەرەك.
"بٸراق ەگەر مەملەكەت تٸپتٸ مۇنداي شارالاردى قاراستىرىپ ەرٸ ولاردى ٸسكە اسىرعان كٷننٸڭ ٶزٸندە تٸلدٸڭ ساقتالاتىنا كەپٸلدٸك جوق. تٸلدٸڭ مەدەني قۇندىلىعىن جەنە حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸن, مەدەنيەتٸن ناسيحاتتاعان كەزدە عانا ساقتالۋى مٷمكٸن. تٸلدەردٸ مەنسٸنبەۋ سيياقتى ەرەكەتتەرگە, ەشكٸمگە قاجەتٸ جوق دەگەن پٸكٸرلەرگە جول بەرۋگە بولمايدى" دەيدٸ ول.
سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى نيكولاي ۆاحتيننٸڭ ويىنشا, جاس ۇرپاققا تٸلدٸ وقىتۋعا كٶڭٸل بٶلٸپ, انا تٸلٸن ٷيرەنۋ نەلٸكتەن قاجەت ەكەنٸن بالالارعا تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى.
گولوۆكونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ ەلەمدە حالىقتاردىڭ تٸلدەرٸ مەن دەستٷرلەرٸن ناسيحاتتاۋعا ينتەرنەت كٶمەكتەسەدٸ. 2016 جىلدىڭ اياعىندا بلوگەر يرينا سمەلايا Tatarka دەگەن لاقاپ ەسٸممەن "التىن" ەنٸنە كليپ شىعارعان. تاتار تٸلٸندەگٸ كلاۋد-رەپتٸڭ ۆيدەوسى YouTube جەلٸسٸندە 30 ميلليون رەت قارالعان. تاتارستاندىق تاعى بٸر ەنشٸ ايگەل گاسينا (ايگەل) دا كەي ەندەرٸن تاتار تٸلٸندە ايتىپ جٷر.
"قازٸر ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق تٸلٸندە ەن ايتاتىن مۋزىكالىق توپتار نەمەسە كٸشٸ حالىقتار ٶزدەرٸ تۇراتىن وبلىستارىندا فەستيۆالدەر, كونتسەرتتەن ٶتكٸزٸپ, جاڭا فورمالار ەنگٸزە باستادى. بۇل تٸلدەردٸڭ دامۋىنا, جويىلىپ كەتپەۋٸنە سەپتەسەدٸ. ال مەملەكەتتٸك ساياسات جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتاردىڭ ٶز-ٶزٸنە دامىتۋىنا كٶمەكتەسٸپ, مٷمكٸندٸك بەرۋٸ كەرەك" دەيدٸ گولوۆكو.
كەي حالىقتار تٸلٸن ٶزدەرٸ ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. اكادەميك گولوۆكونىڭ ايتۋىنشا, كامچاتكا تٷبەگٸنە جاقىن كوماندور ارالدارىندا تۇراتىن الەۋتتەر بٸر-بٸرٸمەن سٶيلەسۋ ٷشٸن ۇلتتىق تٸلدٸ مٷلدە پايدالانبايدى دەۋگە بولادى. بٸراق تٸلدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن جاڭعىرتۋ قوزعالىسىن قولدايتىندار الەۋت تٸلٸندە ەندەر, تاقپاقتار قۇراستىرۋعا تىرىسادى. ارالدا ەلگٸ ەندەردٸڭ مۋزىكاسىن جازاتىن كومپوزيتور تۇرادى.
ۆاحتين «سانى از حالىقتار انا تٸلٸن كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا قولدانۋعا تىرىسادى» دەيدٸ. پروفەسسور بۇعان ناناي, ەۆەنكٸ جەنە كورياك تٸلدەرٸن مىسالعا كەلتٸرەدٸ. بۇل حالىقتاردا انا تٸلٸن قولداۋ ٷشٸن قابىلدانعان ارنايى باعدارلامالار بار. سوندىقتان بۇل تٸلدەرگە جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇرعان جوق.
يۋنەسكو بولجامىنشا, الەۋت تٸلٸ "مٷشكٸل حالدە" بولعانىمەن, كٶپ ۇزاماي جويىلادى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. اندريان ۆالاحوۆتىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, "جويىلىپ بارا جاتقان تٸل" دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ سالىستىرمالى ۇعىم.
"ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ ونشا كٶپ ادام قولدانباي جٷرگەن, ياعني ونداعان, كەيدە جٷزدەگەن عانا ادام سٶيلەسەتٸن تٸلدەر بار. بٸراق بۇل ەلگٸ تٸل جويىلىپ بارادى دەگەن سٶز ەمەس. ەگەر اعا ۇرپاق ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ۇرپاققا ونى تابيعي جولمەن قالدىرىپ وتىرسا, ونداي تٸل عاسىرلار بويى تٸرشٸلٸك ەتە بەرۋٸ مٷمكٸن" دەيدٸ ول.
ساراپشى سولتٷستٸك-شىعىس سٸبٸر تۇرعىندارى سٶيلەگەن يۋكاگير تٸلٸن مىسال رەتٸندە كەلتٸرەدٸ. زەرتتەۋشٸلەر بۇل تٸل كٶپ ۇزاماي جويىلادى دەپ XVIII عاسىردىڭ اياعىندا مەلٸمدەگەنٸمەن, ول ەلٸ كٷنگە دەيٸن "تٸرٸ".
ۆاحتين “رەسەيدە جويىلىپ بارا جاتقان تٸلدٸڭ قايتا دامىعانى تۋرالى ەستٸمەگەن, بٸراق ەلەمدٸك تاريحتا ونداي وقيعالار بولعان”. ۋەلس تەرريتوريياسىندا تۇراتىن ادامدار بٸرنەشە عاسىر بويى ۆاللي تٸلٸندە سٶيلەپ كەلگەن. بٸراق ٶنەركەسٸپ رەۆوليۋتسيياسى دامىعان 19 عاسىردىڭ باسىندا ۋەلسكە اعىلشىن جۇمىسشىلارى كٶپتەپ اعىلىپ, بۇل پروتسەسس ۆاللي حالقىنىڭ بٸرتٸندەپ شاشىراپ كەتۋٸنە جەنە قوس تٸلدٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋىنا ۇلاسقان. 20 عاسىردىڭ باسىنا قاراي ۆاللي تٸلٸندە سٶيلەسەتٸندەر سانى ازايعانى سونشالىق, ول بٸرنەشە ۇرپاق اۋىسقاننان كەيٸن جويىلادى دەپ جورامالدانعان. بٸراق 1920-30 جىلدارى ۋەلس پارتيياسى تٸلدٸ پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتۋدٸ قولداعان. ەلدە ۆاللي تٸلٸندە حابار تاراتاتىن راديو ٸسكە قوسىلىپ, بەلسەندٸلەر سوت پروتسەستەرٸن انا تٸلٸ جەنە اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزۋ تالابىنا قول جەتكٸزگەن. اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ىقپالى كەمٸگەن جوق, بٸراق 2011 جىلعى ساناق دەرەكتەرٸنە سەيكەس, ۋەلس تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزى ۆاللي تٸلٸندە سٶيلەيدٸ.
ۆاحتيننٸڭ پٸكٸرٸنشە, يۋنەسكو-نىڭ كٸشٸ حالىقتاردىڭ تٸلدەرٸنٸڭ دامىتۋعا قاتىستى جايسىز بولجامدارى - 1970-1980 جىلدارى سوۆەت ٷكٸمەتٸ جٷرگٸزگەن جٶنسٸز مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ سالدارى. بۇعان قوسا, كەي شاعىن حالىقتار انا تٸلٸن پايدالانۋدان ەرٸكتٸ تٷردە باس تارتىپ جاتىر.
"شاعىن حالىقتاردا انا تٸلٸن بالالارىمىز دا, ٶزٸمٸز دە بٸلەمٸز, سول جەتكٸلٸكتٸ. ال ٶمٸردە تابىسقا جەتۋ ٷشٸن ورىس تٸلٸ كەرەك بولادى دەگەن دەگەن يلليۋزييا بولدى. سوندىقتان تٸلدٸ ساقتاۋعا تيٸستٸ كٶڭٸل بٶلگەن جوق. ال بٸر ۇرپاق اۋىسقان كەزدە بالالار ٶز انا تٸلٸن بٸلمەيتٸن بولىپ شىقتى" دەيدٸ پروفەسسور.
ۆالاحوۆ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ساياساتىنىڭ "تٸلدەرگە ايتارلىقتاي جاعىمسىز ەسەرٸ جوق" ەكەنٸنە سەنٸمدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, تٸلدەردٸڭ جويىلۋىنا قالا حالقىنىڭ كٶبەيۋٸ, جاھاندانۋ پروتسەسٸ, ورىس تٸلٸنە مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن بەرۋ نەگٸزگٸ سەبەپ. گولوۆكو ەندٸ بيلٸك كٸشٸ حالىقتاردىڭ تٸلدەرٸن دامىتۋدى قولداۋ, انا تٸلٸندە وقىتۋ, انا تٸلٸن كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋ سيياقتى مٸندەتتەردٸ شەشۋٸ تيٸس دەپ سانايدى.
ال نيكولاي ۆاحتين, كەرٸسٸنشە, بۇل مەملەكەتتٸڭ ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ كٸشٸ حالىق ٶكٸلدەرٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ شارۋاسى دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, “تٸلدەردٸ دامىتۋعا بيۋدجەتتەن قوسىمشا اقشا بٶلۋ جاعدايدى تٷزەتە المايدى. بۇعان مەملەكەتتٸك, مەدەني مەكەمەلەر جۇمىلىپ كٷش سالۋى تيٸس, بٸراق ەڭ باستىسى – تٸلدٸڭ ٸزگٸ دٷنيە ەكەنٸنە, ونى ساقتاپ, دامىتۋ كەرەك ەكەنٸنە ادامداردىڭ ٶزدەرٸ سەنۋٸ تيٸس".
(ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتٸ تٸلشٸسٸ ناتاليا كوندراشوۆانىڭ ماقالاسى ورىسشادان اۋدارىلدى).
