Resei ǵylym akademiiasynyń Sibir bólimshesi aimaq ekologiiasynyń nasharlap ketkeni týraly baiandamany ashyq resýrstan alyp tastady dep habarlady "Taiga.info" saity. 25 naýryzda Novosibirskide ótken jiynǵa qatysýshylar tikelei efirde baiandalǵan ashyq derekter men málimetterge súienip jasalǵan baiandamany jariialamaýdy qup kórgen. Ertesinde jazba Youtube-ten óshirildi.
"Birinshi kezeńde bul jumysty jabyq júrgizer edim. Endi oilańyz, biz sailaý qarsańynda bomba siiaqty osyndai baiandamany jariialap jiberemiz. Sonda ne bolady? Bizdiń olai isteýge quqyǵymyz joq. Sol sebepti jariialaý týraly usynysty muqiiat qaraý kerek. Artyq suraqtarmen halyqty úreilendirýdiń qajeti joq" dedi akademik Aleksei Kontorovich jiyn kezinde.
"Dabyl qaǵýdyń qajeti joq. Rosgidromettiń quraldary durys ólshemeidi. Olardyń nátijeleri durys bolmaýy múmkin" dedi Resei ǵylym akademiiasynyń Sibir bólimshesiniń jetekshisi Valentin Parmon.
Akademiiaǵa qarasty atmosfera optikasy institýtynyń direktory Igor Ptashniktiń aitýynsha, Reseide aýasy óte las 20 qalanyń 78 paiyzy Sibir aimaǵynda ornalasqan. Sibirdegi 23 qalada aýanyń lastaný indeksi joǵary. Taimyr avtonomiialyq okrýgynyń halqy tutas-derlik las aýamen tunshyǵyp jatyr.
Baiandama avtorynyń aitýynsha, Sibirde aýasy las 15 qalanyń 14-inde benzapiren – negizgi lastaýshy himikat retinde tanylǵan. Ózge qalalarda benzapirenniń kontsentratsiiasy qalypty mólsherden ondaǵan ese joǵary. Mysaly, Qyzylda bul – 116 ese, Abakanda 88,2 ese kóp. Bul turǵyda Norilsk bárinen alda tur. Odan keiin Novokýznetsk, Krasnoiarsk qalalary tur.
Sibirde topyraq quramynda qorǵasyn, myrysh, nikel, mys siiaqty aýyr metaldar kóp qalalar qataryna Svirsk pen Norilsk kiredi. Novokýznetskide topyraq quramynda nitrat pen ftorid óte kóp. Onda himikattar qalypty mólsherden ondaǵan ese joǵary. Baiandama avtory "jyldar boiǵy dinamika alańdatady" dep tujyrymdaǵan.