Stefan Tsveig
Dostoevskiidiń keiipkerleri, shyndyqty, ózderiniń shekteýli bolmysynyń tikelei shyndyǵyn izdeidi; ǵalamnyń tikelei mánin sýretkerdiń ózi de, Dostoevskii de izdeidi. Ol realist jáne ret-retimen qaraityn realist: ol kez-kelgen formanyń óziniń qarama-qarsy mánine sonshalyqty bir qupiialyqpen uqsap ketetin shegine deiin jetedi, al bul jaǵdai kez kelgen orta túsiniktegiler úshin fantastikalyq jaǵdai bolyp kórinedi. «Siz ne nárseni keskindeseńiz de, ol óziniń shynaiy jaǵdaiyndaǵydan álsizdeý bolyp shyǵady», - deidi onyń ózi. Shynaiy jaǵdai «sizdiń óz qiialyńyz jasai alatynnyń barlyǵynan da asyp túsedi». Shyndyq eshbir jazýshyda Dostoevskii baiandaǵandai deńgeidegi aiqyndyqqa jete alǵan joq, onyń shyǵarmalaryndaǵy shyndyq qalyńqy turǵan joq, ol óziniń múmkinshilik deńgeiinde tur. Onyń shyndyǵy qarapaiym, psihologiialyq turǵydan tájiribesi az adamdardyń kózine túspeidi de: mysaly, sý tamshysy jai kózge jap-jaryq, ainadan qaraǵandai aiqyn bolyp kórinedi, al oǵan mikroskoppen qaraǵanda, san túrli qainap jatqan jaǵdaidy, qujynaǵan infýzoriialar haosyn, bir ǵana formada kórinetin tutas bir álemdi kórer edińiz, sol siiaqty sýretker de shynaiy jaǵdaidaǵymen salystyryp qaraǵanda ersi kórinetin joǵary realizm turǵysynan kelip shyndyqty tanidy.
Zattardyń terisiniń arǵy jaǵyna jasyrylǵan, bolmystyń qaq júregindegi osy joǵary nemese óte tereń shyndyqty taný - Dostoevskiidiń eń bir qumar nársesi boldy. Ol adamdy tutastyq retinde de, qarapaiym da qyzýqandy qalpyndaǵy san qyrly keipinde de tanyǵysy keldi, biraq sonyń ekeýin de ábden kóz jetkizip tanyǵýǵa umtyldy, sondyqtan da onyń mikroskop pen paiǵambardyń kóregendigin qosqandaǵydai kórinbei turǵandy da kóre alatyn danyshpan shyndyǵy frantsýzdardyń shyndyqtyń óneri jáne natýralizm dep ataǵan shyndyǵynan tas qabyrǵamen bólgendei qashyq jatyr edi. Ózderin «natýralisterdiń izbasarlarymyz» dep ataityndardyń (ózderin bulai ataityndar shyndyqtyń shegine jettik degisi keletinder, al Dostoevskii olardan asyp ketken edi) qai-qaisysynan da Dostoevskii óziniń taldaýlarynda dálirek te naqtyraq edi, degenmen de onyń psihologiiasy shyǵarmashylyqtyq rýhtyń basqa qyrynan kóringendei áser beredi. Naqty natýralizm Zolianyń zamanyna beri tikelei ǵylymnyń ózinen shyǵatyn bolǵan. Eksperimentaldy tóńkerilgen psihologiia aýyr eńbekpen jáne mańdai termen, zertteýmen jáne tájiribemen turǵyzylǵandai. Flober Zolianyń «Iskýsheniia» nemese «Salambo» atty shyǵarmasynyń tabiǵi boiaýyn tabý úshin óz miynyń retortynan Parijdiń Ulttyq kitaphanasynyń eki myń kitabyn ótkizip shyqty; Zolia óz romanyn bastaýdan úsh ai buryn reporterlar tárizdi qolyna jazý dápterin ustap, birjalarǵa baryp derekter jinap, modelderdi sýretteý úshin dúkender men atelelerge baryp júrdi. Mundai álemdi kóshirýshiler úshin shyndyq degenimiz - sup-sýyq, eseptep shyǵarýǵa bolatyn, qoljetimdi sýbstantsiia. Olar zattarǵa fotograftar tárizdi zor yntamen, salmaqtap, eseptep qaraidy. Ónerdegi mundai sup-sýyq ǵalymdar ómirdiń jekelegen elementterin jinaidy, ár salaǵa bóledi, aralastyrady, ary-beri qýady, sóitip ózindik bir himiialyq qosyndylar men eritindiler daiyndaýmen ainalysady.
Dostoevskiidiń kórkemdik baqylaý úderisin tańǵajaiyptyqtyń aiasynan bólip ala almaisyz. Eger de joǵarydaǵylar úshin óner degenimiz – ǵylym bolsa, Dostoevskii úshin ol - qara magiia. Ol ekspermientaldy himiiamen ainalyspaidy, ol shyndyqtyń alhimiiasymen ainalysady, astronomiiamen emes, jandúnieniń astrologiiasymen ainalysady. Ol salqynqandy zertteýshi emes. Óziniń qushtar galliýtsinatsiiasymen ol demonnyń qorqynyshty túsin kórip turǵandai keiipte ómirdiń tereńine kóz almastan úńile qaraidy. Sodan da bolar basqalardyń belgili bir tártippen kórgeninen de, onyń tarǵyl-tarǵyl keiipte kórýi áldeqaida tolyqqandy bolyp turady. Ol derekter jinamaidy, biraq onda bári de bar. Ol eshteńeni eseptemeidi, biraq onyń ólshemderi dál shyǵady. Onyń diagnozdary, kóripkeldiktiń jemisterindei, qan tamyrynyń soǵysyn ustap kórmei-aq ol qubylystyń shyǵý teginiń qupiiasyn dál anyqtai alady. Onyń biliminde tús joryǵyshtyq qasiet, al ónerinde magiialyq kúsh bar. Ol syiqyrshy syndy ómirdiń túbirine enip ketedi de, onyń mol da tátti shyrynyn soryp alady. Onyń kózqarasy qashan da óz bolmysynyń tereńdiginen, demondyq bolmysynyń júikesi men nervterinen shyǵyp, shyndyqty aita alý turǵysynan, shynaiylǵy turǵysynan barlyq realisterden asyp túsip jatady. Ol barlyǵyn da ishki jaǵynan tanidy. Onyń kúlli ǵalamdy ýysynda ustap qalýy úshin kishkene ǵana ishara bolsa, jetip jatyr. Bar ǵalam onyń keiipkerine ainalýy úshin, sol ǵalamǵa ol bir-aq ret qarasa jetip jatyr. Oǵan kóp sýrettep otyrýdyń da qajeti joq, ejiktep, sozyp ta otyrmaidy. Ol erekshe bir syiqyrmen sýretteidi. Bul realistiń uly obrazdaryn eske túsireiikshi - Raskolnikovtyń, Alesha men Fedor Karamazovtardyń, Myshkinniń obrazdary. Bizdiń sanamyzda olar áli kúnge deiin sonshalyqty aiqyn qalpynda ómir súrip keledi. Ol bulardy qaidan alady? Eki-úsh jolǵa ǵana syiǵyzyp, asyǵys jaza salǵandai etip keskindei qoiady. Replika tastaǵandai etip olardyń bet álpetterin tórt, bes frazamen sipattap ótedi, sonymen bitedi. Adamdy sipattaý úshin qajet bolatyn eń qajetti derekter retindegi sol adamnyń jasy, kásibi, ataǵy, kiimi, shashynyń túsi, mimikasy stenografiialyq qysqalyqpen berile salady. Soǵan qaramastan osy obrazdardyń árqaisysy bizdiń qanymyzda jarqyrai janyp tur. Magiialyq osy realizmdi naqpa naq júretin natýralistiń dál sýrettemesimen salystyraiyq. Zolia jumysyn bastamas buryn óz keiipkerleriniń naqty katalogyn jasap alady, olardyń syrtqy belgileriniń formalyq sipattamasyn oilap tabady (bul qujattardy qazir de kórýimizge bolady), romannyń tabaldyryǵyn attaityndardyń árqaisysyna pasport jasaidy. Ol keiipkeriniń boiynyń uzyndyǵyn da sońǵy santimetrine deiin ólshep, jazyp qoiady, tipti keiipkeriniń neshe tisi joǵyna deiin bilip, betindegi súielderin de sanap shyǵady, saqalynyń qatty, jumsaq ekendigin bilý úshin ony da sipap kóredi, bet terisindegi bezeýlerin de aityp úlgiredi, tyrnaǵan ustap kóredi, óz keiipkerleriniń daýysyn da, tynys alysyn da biledi, olarǵa muraǵa ne qalǵanyn da tekseredi, kiristerin bilý úshin banktegi esep shottaryn da ashyp kóredi. Ol ólsheýge bolatyn nárseniń bárin de ólshep alady. Alaida osy obrazdar qozǵalysqa túse bastaǵan sátinde-aq, olardyń tutastyǵy joq bolady da ketedi, jasandy mozaika synyq-synyq bolyp myńdaǵan bólshekterge shashyrap túsedi. Olardyń orynynda tiri adam emes, bulyńǵyr birnárseler ǵana qalady.
Olardyń ónerleriniń qateligi de osynda: frantsýz natýralisteri romandardan bastap adamnyń typ-tynysh qalpyndaǵy kúiiniń dálme dál keskinin salyp beredi, tipti olar áldeqandai bir rýhani uiqyǵa ketkendei áser qaldyrady, sondyqtan da bul obrazdardyń bet álpeti ólgen adamnyń bet-álpetin ainytpai jasap qoiǵan maskalar tárizdi bolyp turady. Bulardanóli figýrany kóresiń, odan tirshiliktiń nyshany da bilinbeidi. Mine, osy natýralizm aiaqtalatyn jerden óziniń aýqymdylyǵymen-aq úrei shaqyratyn Dostoevskii natýralizmi bastalady. Onyń adamdary barynsha arqasy qozyp, kóńil kúidiń ailapat jaǵdaiynda turǵanda ǵana ikemdi bola alady. Natýralister jandúnieni adamnyń denesi arqyly keskindeýge tyryssa, Dostoevskii adamnyń denesin onyń jandúniesi arqyly jetkizedi: ailapat kóńil kúi adamnyń keskinin ózgertip jiberedi, kózderi jandúnie azabyn jetkizip jasqa tolyp turady, býrjýaziialyq beijailyq maskasy sypyrylyp túskende ǵana, jandúnie tutqynnan arylǵanda ǵana onyń obrazdary shyn mánisinde beineli bolyp shyǵady. Osyndai sátte onyń keiipkerleriniń býyn-býyny bosap, balqidy da, jandúnietanýshy Dostoevskii olardy obrazdar retinde somdai bastaidy. Sóitip, Dostoevskiidiń barlyq keiipkerleri kezdeisoq emes, ádeii bulyńǵyrlanyp, túsiniksiz sipatta paida bola bastaidy. Onyń romandaryna qarańǵy bólmege kirgendei kiresiń. Kózge tek qarańdaǵan nárseler ǵana kórinedi, daýystar da anyq estilmei turady jáne ony kim aityp jatqanyn da bilmeisiń. Tek birazdan keiin baryp kóz úirenip, ainala aiqyndala bastaidy, tek sonda ǵana Rembrandtyń kartinalaryndaǵydai, qarańǵy túkpirlerden jandúnieniń jińishke ǵana belgileri quiylyp, kózge shalyna bastaidy. Kúńgirt keńistikten ailapat sezimder qushaǵyndaǵy adamdar shyǵa bastaidy. Dostoevskiidiń sýretteýinshe, adamdar kózge kóriný úshin, olar erip, balqyp, jums aq massaǵa ainalýy kerek, al onyń júikesi kádimgidei ún shyǵarý úshin, shegine jete symdai tartylýy kerek. Onyń denesi jandúniesiniń tóńireginde jasaqtalady, al obraz tek qana ailapat sezimniń ainalasynda somdalady. Tek endi ǵana, iaǵni, osy bir adam tańqalarlyqtai bolyp órtenip turǵan shaqtarynda (Dostoevskiidiń barlyq keiipkerleri ailapat ishki órtti keiipteýshiler ǵoi) onyń demondyq realizmi sahnaǵa shyǵady, endi ol keiipkeriniń ár qimylyn ańdyp, onyń árbir jymiǵan sátin tap basyp, birimen biri shym-shytyryq bolyp jatqan sezimderdiń inine kirip, keiipkeriniń sanasyndaǵy oilarynyń izine túsip, beisananyń nurly patshalyǵyna deiin jete alady. Árbir qimyl ikemdiligimen erekshelenip, árbir oiy móp-móldir qalypqa kelip, tyǵyryqqa tirelgen jandúnie tragizmniń shyrmaýyǵyna shyrmatylǵan saiyn, ishki órttiń jalyny ony sol ǵurlym aiqyn kórsetip, ishki mán jarqyrai túsedi. Eń bir qolǵa ustaýǵa kelmeitin, bul dúnieniń arǵy betindegidei bolyp kórinetin, eń bir jandy aýyrtar, syiqyrly da jantalasqan epileptikalyq jan azaby Dostoevskiide klinikalyq diagnoz qoiylǵandai dáldikpen, geomteriialyq figýralardyń dálme-dál syzyqtaryndai úilesimdilikpen beinelenedi. Qas-qaǵym sáttik bir de bir kórinis te, keiipkerleriniń biliner-bilinbes sál-pál qimylynyń ózi de onyń shiryqqan seziminen tasa bola almaidy: basqa sýretkerler únsiz ǵana ótip ketetin tustardan, kóz qaryqtyrar jaryqqa qarai almai, burylyp ketetin tustardan Dostoevskiidiń realizmi erekshe aiqyndyqpen kózge túsedi. Adamnyń óz múmkindiginiń shegine jetip, al alǵan bilimi aqyl azabyna ainalyp, qushtarlyǵy qylmys siiaqty kóringen osyndai shaqtary - onyń romandaryndaǵy esten ketpes kórinister bolyp tabylady.
Raskolnikovtyń obrazyn eske túsirip kórelik: biz ony kóshe kezip júrgen nemese bólme ishinde sendelip júrgen, ózindik bir syrtqy erekshelikteride bar jiyrma bes jastaǵy stýdent-medik keipinde kórmeimiz, qoldary dirildep, mańdaiynan sýyq ter shyǵyp, kórmeitin kózderimen ózi álginde ǵana óltirip ketken adamnyń úiiniń baspaldaǵymen kóterilip kelip, qupiia bir trans qushaǵynda onyń esigin qaǵyp turǵanyn kórip, onyń óz azabynyń rahatyna taǵy da bir shomǵysy kelip turǵanyn sezingenimizde, bizdiń kóz aldymyzǵa onyń adasyp ketken qushtarlyǵynyń dramalyq keskini keledi. Biz Dmitrii Karamazovty jaýap alý kezinde ústeldi judyryqpen urǵylap, jandúniesindegi alapat sezim men yzadan jarylaiyn dep turǵan keiipte kóremiz. Dostoevskiide adamdar jandúnieniń tek osyndai erekshe jaǵdaiǵa jetken, sezim biiginiń eń ushar basyna jetken kezinde ǵana kórkem obrazǵa ainalady. Leonardo óziniń keremet karikatýralarynda adam denesiniń kúlkili de úreili, tipti jarym jandyqtyń da shekarasynan shyǵyp ketetin keskinderin beretindigi siiaqty, Dostoevskii de adamnyń jandúniesin shegine jetken, tipti ailapat sezimniń adami múmkindiktiń sheginen asyp túsýge shaq qalyp turǵan sátin dál taýyp beineleidi. Adamnyń ortasha kóńil kúidegi qalpyn ol jek kóredi, mundai taqtaidai úlesimdilik oǵan unamaidy: onyń kórkemdikke degen umtylysyn tek erekshe, jartylai jasyryn turǵan, demondyq jaǵdaidaǵy kóńil kúi ǵana qanaǵattandyryp, realizmniń shyńyna jetkize alady. Ol kóńil kúidiń erekshe jaǵdailaryn keskindeýdiń teńdesi joq sheberi, ishki áleminiń azabyna túsip, ózimen ózi alysqan jandúnieni sýretteýdiń buryn-sońdy óner ǵalamy estip-bilmegen uly anatomy.
Dostoevskiidiń adam bolmysynyń tereńdigine boilap ketýine múmkindik beretin qupiia quraly - sóz. Gete barlyǵyn da kózden kórip turǵandai sýretteidi. Ol óziniń bul ereksheligin basqalardan áldeqaida utymdy túrde aiqyndap berdi; Vagner - kózben kórýdiń adamy; Dostoevskii - qulaqpen estýdiń adamy. Ol óziniń keiipkerleriniń sózin jurttyń bárinen buryn estýi kerek jáne oqyrmannyń bárin de kózben kórip otyrǵandai áserde bolýy úshin avtor olardy sóileýge májbúrlei alady; Tolstoidyń keiipkerleriniń daýysyn biz esti alamyz, óitkeni olardy kórip otyramyz, al Dostoevskiide biz olardy kórip turamyz, óitkeni daýystary estilip turady. Onyń adamdary únsiz qalypta turǵanda kóleńke siiaqty, eles kúiinde turady. Al sóz - olarǵa jan bitiretin tańǵy shyq: tek sóz ǵana olardyń qupiia qulyptaryn ashyp beredi, tek sóz arqyly olar beine bir qiial-ǵajaiyp gúlderdei ózderiniń bar boiaýlaryn, tuqym shashar qasietterin kórsetedi. Bir-birimen sóz talastyrǵan shaqta olar qyza-qyza jandúnieniń qalǵyp-múlgigen qalpyn serpip tastaidy, al Dostoevskiidiń kórkemdikke degen qushtarlyǵy da osyndai sergek te sezimtal adamdarǵa baǵyttalǵan. Ol sózdi keiipkerleriniń jandúniesinen sýyryp alady, ondaǵy maqsaty - jandúnieniń ózin ustap alý. Dostoevskiidiń psihologiialyq jaǵynan adam sengisiz kórgishtigi – adam sengisiz estý qabiletiniń sipatyndai. Álem ádebieti Dostoevskii keiipkerleriniń ǵajaiyp oralymdy sózderinen asyp túsetindei dúnieni buryn-sońdy kórgen joq. Sózderdiń ornalasý tártibi ózindik simvolǵa ainalǵan, sóilem qurylysy da ózindik minezge ie, kezdeisoq eshteńe joq: árbir býyn da, árbir dybys ta dál sol tus úshin asqan qajettilik bolyp turady, árbir paýza, árbir sóz qaitalaý, árbir dem, árbir kúbir-sybyr asa mańyzdy; aitylǵan sózdiń sońyn ala álsiz bir jańǵyryq estilip turady, - bul ishki álemdegi kózge kórinbes quiylystardyń tolqyndanýynyń dybysy.
Dostoevskii keiipkerleriniń sózinen siz olardyń neni aitqanyn ǵana emes, neni aitqysy kelgendigin ǵana emes, neni aitqysy kelmegendigin de bile alasyz. Sezimtal jandúnieniń osyndai uly realizmi sózdiń kúlli qupiia joldarynda - mas adamnyń jelimdei jabysqaq, bylǵanysh sandyraǵynda da, qoianshyǵy ustaǵan shaqtaǵy ózinen ózi qanattanyp, entige aitqan sózderinde de, ótirik aitýdyń mi-batpaǵynda da birge júrip otyrady. Qainap jatqan sózdiń býynan jandúnie ómirge kelip, sol jandúnieden birte-birte móldirep dene paida bola bastaidy. Dostoevskii romandarynda býaldyr sózder arasynan, tútindegen sóilemderdiń bas ainaldyrar áseriniń arasynan sóilep turǵan adamnyń dene bitimi kórine bastaidy. Basqalar obrazdy mozaikamen, boiaýmen, sýretpen keskindeidi, al onyń obrazdary - qoiýlanǵan sózder. Dostoevskii adamdarynyń sózin tyńdasań, olardyń kóripkeldigi týraly qiialǵa berilesiń. Dostoevskii olardy grafikamen keskindeýdi qajet etpeidi: sózdiń siqyrymen biz ózimiz jandúnietanýshyǵa ainalamyz. Mysaly keltireiin. «Naqurysta» týmysynan ótirikshi qart general kniaz Myshkinmen qatar kele jatady jáne oǵan óziniń estelikterin aityp, pikir alysyp kele jatady. Ol óziniń ótirigin bastaidy, tereńdei-tereńdei aqyry óz ótirigine ózi shyrmatylady. Sonda da toqtamastan aita beredi, aita beredi, aita beredi. Onyń ótirigi paraq-paraq bolyp jazyla beredi. Dostoevskii tek generaldyń ǵana sózin keltirip otyrǵan, biraq onyń sóileý máneri, sóz arasyndaǵy tynysy, sóilegen kezdegi bei-bereket asyǵystyǵy jalpy kórinisti tolymdy etip shyǵarady: men onyń Myshkinmen qalai qatarlasyp kele jatqandyǵyn, ótirik sózderin úilestire almai qalai shatasqanyn, óziniń sózine kniazdyń sengen-senbegendigin baiqaý úshin kóziniń qiyǵymen oǵan qalai kóz tastap qoiatyndyǵyn, kniaz óziniń sózin bólip jiberse eken degen úmitpen qalai kidiristegendigin kórip turmyn; men onyń mańdaiynan shyp-shyp ter shyqqanyn da, áńgimesiniń basyn sondai bir shabytpen bastap, endi óz ótirigin ózi túiindei almai úreiden túsi buzylyp ketkendigin de kórip turmyn; men onyń aýyr soqqy kútken it siiaqty qalai búktetile bastaǵanyn da jáne generaldyń bul jaǵdaiynyń áserinen ózin de áldeqandai bir aýyrlyq basqanyn sezingen kniazdyń ony basyp tastaýǵa tyrysqanyn da kórip turmyn.
Ol óziniń qam kóńili qandai qos qyrly bolsa, bizdiń rahat ómirimizdiń de sondai qos qyrly bolǵanyn qalaidy; ol bul máselede de úilesimdilik pen taqtaidai jylmaǵailyqty kórgisi kelmeidi. Onyń barlyq shyǵarmalarynda da osy ótkir qos qyrlylyq bar: óz taldaýynyń tańǵajaiyp dáldigimen ol eń bir asqaq sátterdi beineleidi, sol arqyly ómirdiń eń qasietti jaqtaryn ish pystyrarlyq tirlik retinde kórsetedi. Kontrasttyń osy sátin keskindeý úshin men «Naqurystyń» eń bir qasiretti tustaryn esterińizge salaiyn. Nastasia Filippovnany óltirgen soń Rogojin óz inisi Myshkindi izdei bastaidy. Ol ony kósheje kezdestiredi de ony shyntaǵynan túrtedi. Olardyń bul jóninde bir-birimen til qatysýynyń qajeti shamaly, óitkeni aitsa sengisiz sumdyq bir sezimtaldyqpen olar bir-biriniń ne aitpaq bolǵandaryn aldyn ala sezip otyrady. Ekeýi kósheniń eki jaǵymen ólik jatqan úige qarai kele jatady. Olar kóńilderin bilegen sheksizdik pen saltanattylyqqa emine túsip, ainaladan áldeqandai bir áýendi de estigendei. Ómirde bir-birine jaý, al sezimtaldyq jaǵynan bir-birine etene jaqyn ekeýi ólik jatqan bólmege kiredi. Nastasia Filippovna óil jatyr. Bular ólgen áieldiń qasynda turǵan dál osy sátterinde ǵana bir-birine bárin de aqtaryp aita alatyndai. Mine, áńgime de bastaldy - osy bir tyr jalańash, dóreki, órtenip turǵan jandúnie materiiasy kóktiń ózin kúidirip jibererdei. Olardyń bar áńgimesi óliktiń iisi shyǵyp tura ma degen másele ǵana. Rogojin «ólikti amerikada jasalǵan jaqsy kleenkamen» japqandyǵyn jáne qasyna «tórt quty jdanov suiyqtyǵyn» qoiǵandyǵyn erekshe bir is tyndyrǵandai baiandaidy. Bul tusta Dostoevskii álemin eske túsirýimiz qajet. Ol, áleýmettik turǵydan alǵanda, - jadaý-jyrtyq ómirdiń kúl-qoqysynyń mańynan uzai almaǵan, kedeilik pen qyrsyq tirliktiń shyrmaýyndaǵy adam. Dostoevskii (antisentimentaldy ǵana emes, ol - antiromantik) óz shyǵarmalaryndaǵy oqiǵalardy sanaly túrde osyndai súreńsiz ortaǵa alyp barady. Las podvaldar, syra men araq sasyǵan, qapyryq ta tabyttai tar, aǵash kedergilermen bólingen bólmeler; ol eshqashan salondar men otelder, saltanatty sarailar men keńseler týraly aitpaidy. Jáne onyń keiipkerleri de syrttai qaraǵanda tartymsyz: chahotkamen aýyratyn áielder, kedei stýdentter, jumyssyzdar, aramtamaqtar, iaǵni, áleýmettik ortada qandai da bir mán-mańyzǵa ie bola almaǵandar. Mine, onyń dáýir týraly tragediiasy osyndai ortada sýretteledi. Túkke alǵysyz birnárselerden asqaq dúnie ómirge keledi. Onyń shyǵarmalarynda osyndai syrtqy turpaiylyq pen ishki masań jandúnie, joqshylyq pen dalbasalaǵan jan-júrektiń aq pen qaradai qarama-qarsylyǵy asqan sheberlikpen sýretteledi. Traktirdegi mas adamdar úshinshi patshalyqtyń bastalǵandyǵy týraly aityp jatady, qasietti - Alesha - óziniń tizesinde otyrǵan jeńil júristi áieldiń tereń mánge ie ańyzyn tyńdaidy, oiynhanalar men kópshilik baratyn úilerde apostoldyq qaiyrymdylyq isteri júrip jatady, sondai-aq «Qylmys pen jazanyń» eń bir áserli tusy - kisi óltirýshiniń adamzattyń qasireti aldyna kelip mańdaiyn jerge soǵyp qulaityn tusy, tutuqpa tiginshi Kapernaýmovtyń úiinde jezóksheler oiyny kórsetiletin tusy júrip jatady.
Onyń alapat sezimi toqtaýy joq ystyq, keide muzdai sýyq, biraq, áiteýir, jyly deýge kelmeitin Apokalipsis rýhyndaǵy tasqyn tárizdi, sol tasqyn ómirdiń betine qan júgirtip turǵandai. Aqyn asqaqtyq pen bolbyr tirlikti betpe bet keltirip, lapyldap turǵan sezimdi bir tolǵanystan ekinshi tolǵanysqa laqtyrady. Sondyqtan da Dostoevskiidiń romandaryn oqyp otyryp tynyshtyq tappaisyń, janǵa jaily áýen yrǵaǵyn da tappaisyń, romandy oqyp otyrǵan seniń bir qalypty tynys alyp, bei-jai otyrýyńa múmkindik bermeidi - oqyp otyryp, elektr qýatynyń ústinde otyrǵandai olai-bulai qozǵalaqtaýmen bolasyń, kúiip bara jatqandai mazań ketip, budan arǵysyn tezirek bilgiń kelip, umsyna túsesiń. Onyń poetikalyq qýatynyń yqpalynda otyrǵan kezde bizdiń ózimiz de oǵan uqsap ketemiz. Ózimen ózi qashan da qaishylyqta júretin, bei-berekettik kresine shegelengen óziniń de, óziniń keiipkerleriniń de, oqyrmandarynyń da sezimderindegi belgili bir júielilikti tas-talqan etedi. Bul onyń shyǵarmashylyǵynyń máńgilik ereksheligi bolyp qaldy, muny, biraq, onyń ózindik «tehnikasy» dep aitýǵa da kelmeidi, óitkeni bul óner Dostoevskiidiń tulǵalyǵynan, onyń órttei laýlaǵan sezimderiniń bei-berekettiginen bastaý alyp jatyr. Onyń álemi – has shyndyqtyń ózi jáne qupiianyń qupiiasy, kóz aldyndaǵy bolmystyń kóripkeli, ári ǵylym, ári magiia. Túsinip bolmaityn nárseń túsinikti bolyp shyǵa keledi, sondai-aq, eń túsinikti nárse jumbaqqa ainalyp júre beredi; problemalar múmkindiktiń sheginen asyp tógilip jatady, biraq eshqashan óz qalybynan shyǵyp ta ketpeidi. Qiial-ǵajaiyp ári shynaiy detaldar onyń obrazdaryn buryn-sońdy qulaq estimegen qýatpen kádimgi adamdar etip beineleidi, olardyń eshqaisysy da eles álemine ainalmaidy. Dostoevskii óz keiipkeriniń mániniń eń názik júike tamyrynyń eń sońǵy órimderine deiin erekshe bir kóripkeldikpen sezinip otyrady; ol keiipkerimen birge onyń qiial teńiziniń túbine deiin túsip ketedi, onyń asqan qushtarlyq seziminiń jantalasyna enip, masań kúiin de bastan keshiredi; jandúnie sýbstantsiiasy terbelisiniń bir de birin ol qalt jibermeidi. Ol ónerge tutqyn bolǵandardy shyr ainaldyra psihologiialyq shynjyr quryp tastaidy. Ol psihologiialyq turǵydan adasyp ta ketpegen, qandai da bir kómeski túiin onyń kóripkel logikasynyń aldynda ap-aiqyn bolyp shyǵa keledi. Onyń ishki shyndyǵynda bir de bir qatelik te, bir de bir qaishylyq ta joq. Ol aqyl-oi men kóripkeldiktiń zańǵar da myzǵymas kórkem ǵimaratyn turǵyzyp beredi. Porfirii Petrovich pen Raskolnikovtiń dialektikalyq jekpe-jegi, qylmys arhitektonikasy, Karamazovtardyń logikalyq shyrǵalańy – munyń bári keremet aqyl-oi arhitektonikasy, matematika siiaqty dálme-dál, kóńildi mas qylatyn áýen. Aqyl-oidyń asqaq qýaty men kóńil kóziniń ótkirligi dál osy jerde jańa shyndyqty, adam rýhy buryn-sońdy kórip-bilmegen tereńdikti ómirge ákeledi. Desek te suraq jaýapty talap etedi, iaǵni, ómir shyndyǵynyń ádettegiden tys tolyqqandylyǵyna qaramastan, Dostoevskiidiń óte qarapaiym shyǵarmashylyǵy bizge bizdiń álemimiz emes siiaqtanyp, biraq, áiteýir, sol álemimizben qatar nemese onyń ústinde ornalasqandai birtúrli áser etetindiginiń sebebi nede? Biz ony jandúniemizben sezinsek te, oǵan jat siiaqty bolyp turatyndyǵymyz nelikten? Nelikten onyń barlyq romandarynda áldeqandai bir jasandy jaryq janyp turǵandai jáne sol jaryqtyń keńistigi, iaǵni, eles siiaqty keńistigi kórinip turǵandai áser beredi? Bul shekten shyǵyp ketken realist bizge shyndyqty beineleýshi emes, somnambýla (aikezbemen aýyratyn adam (lýnatik) siiaqty kórinetini nesi? Órttei bop alaýlap turatyndyǵyna qaramastan nege biz odan kún qyzýyndai jylylyqty emes, qantalap ketken ári kóz qaryqtyryp, jandy aýyrtar soltústik shuǵylasyn sezingendei bolamyz? Ómirdiń osyndai sheksiz shyndyǵyn biz ómirdiń ózi retinde, ózimizdiń ómirimiz retinde qabyldai almaityndyǵymyz nelikten? Men bul suraqqa jaýap berýge tyrysaiyn. Dostoevskii eń úlken ólshemge laiyq jáne onyń týyndylaryn álemdik ádebiettiń salystyrmaly túrdegi eń asqaq, eń ómirsheń týyndylary dep baǵalaýǵa bolady. Men úshin Karamazovtar tragediiasy Orestei shyrǵalańynan, Gomerdiń eposynan, Geteniń ór sipatty shyǵarmalarynan bir de bir kem emes. Bul shyǵarmalardyń qai-qaisysy da áldeqaida qarapaiym, ańǵal, tipti Dostoevskii shyǵarmalaryndai ómirsheń de emes. Biraq bular jumsaqtaý, janǵa jaily, sezim erkindigine jol ashady, al Dostoevskii tek tanymdyq turǵydan keledi. Menińshe: olar osyndai sezim erkindigine onyń óte adamilyǵy úshin emes, jai ǵana adamilyǵy úshin qaryzdar. Olar nurly aspannyń, keń dúnieniń, kókorai shalǵyn men keń dalanyń qarbalas tirlikten boi tasalap, sharshaǵan sezimderine demalys berýge bolatyn ǵajaiyp qushaǵynda. Gomerdiń soǵys pen qandy qyrǵynynyń arasynan teńizden esken ashqyltym lepti sezinesiń, Elladanyń qandy meken ústindegi kúmis sáýlesiniń shuǵylasyn kóresiń, sony kórip, zattardyń máńgilik mánimen salystyrǵanda adamdar kúresiniń móldir ekendigin tanyp, jubanysh sezimine bólenesiń. Sóitip adamzat qasiretiniń sheshimin tapqandai bolyp, tereń tynys alasyń. Tabiǵatpen betpe bet kelgende, erekshe ásermen ǵalamdyq kóktemge umtylǵanda onyń jan azaby tarqaityn Jarqyn Jeksenbi Faýstta da bar. Bul shyǵarmalardyń barlyǵynda da tabiǵat adamdy adami álemnen ajyratyp alady. Al Dostoevskiide landshaft ta, arnaiy ólshem de joq. Onyń ǵalamshary - álem emes, tek adam ǵana. Ol áýenge sańyraý, sýretke soqyr, landshaftarǵa selsoq: onyń adamdy tanýynyń teńdesi joq sheksizdigi – tabiǵatqa degen, ónerge degen ólsheýsiz selqostyǵynyń qaitarymyndai. Ziiankestik pen tolymsyzdyq tek adamǵa ǵana tán. Onyń qudaiy zattarda emes, tek qana jandúniesinde; onda nemis jáne ellada shyǵarmalaryna jubatqysh jáne maquldaǵysh qabiletti jetkizip otyratyn panteizmniń asa qymbat baǵaly tuqymy joq.
Dostoevskiide oqiǵanyń bári aýasy tar bólmelerde, las kóshelerde, ap-aýyr adami, tipti óte adamilanyp ketken, tútinge tunshyqqan kabaktarda ótip jatady; onyń shyǵarmalarynda jan sergiter samal jel de, aýysyp otyratyn jyl mezgilderi de joq. Esińizge túsirińizshi: onyń iri shyǵarmalarynda - «Qylmys pen jazada», «Naqurysta», «Karamazovtarda», «Jasóspirimde» oqiǵa jyldyń qai mezgilinde jáne qai jerde ótedi? Jazda ma, kúzde me, álde kóktemde me? Bálkim, bul týraly olardyń bir jerinde aitylǵan bolar? Joq, siz ondaidy sezingen joqsyz. Iisin de baiqai almaisyz, kózben kóre de almaisyz, túisine de almaisyz, ol týraly tolǵana da almaisyz. Onyń oqiǵalary júrektiń áldeqandai bir bulyńǵyr tusynda, tanymnyń aýyq-aýyq jarq ete qalatyn naizaǵailarynda, midyń juldyzdary da joq, gúlderi de joq aýasyz keńistiginde, tym-tyrys tynyshtyq pen únsizdikte ótip jatady. Úlken qalanyń kók tútini olardyń jandúnieleriniń aspanyn tumshalap alady. Olardyń adamilyqtan arylýy úshin tirek núktesi qajet; olar óz nazaryn ózinen jáne óziniń keship júrgen beinetterinen sezimsiz de enjar álemge aýdarǵanda adamǵa eń qundy bolyp sanalatyn ǵajaiyp qýat kúshine ie bola almaidy. Bul - onyń kitaptaryndaǵy kóleńke: ol óz obrazdaryn joqshylyq pen túnektiń sup-sur qabyrǵasynan oiyp alatyndai, oǵan erkindik pen uǵynyqtylyq jat, olar shynaiy ómirdiń dóńgeleginde emes, sheksiz sezimniń jeteginde shyr ainalyp ketip bara jatqandai. Onyń aiasy - tabiǵat emes, onyń aiasy - jandúnie álemi, onyń álemi - tek qana adamzat. Biraq onyń adamzaty da - ár adamy qanshalyqty shynshyl bolǵanymen, logikalyq organizmi qanshalyqty qatesiz bolǵanymen - tutastai alǵanda, tabiǵi emestigi ózinen ózi belgili: onyń obrazdaryna áldeqandai bir móldirlik tán, olardyń árbir qadamy kóleńkelerdiń qadamdary sekildenip, keńistikten tys jatady. Biraq bul olardy shyndyqqa janaspaidy degen sózim emes. Dostoevskiidiń psihologiiasynda min joq, biraq onyń adamdary oralymdy emes, óitkeni olar kóńildiń shabytty shaǵynda zerttelgen jáne sezinilgen: olar jandúnieden ǵana turady, olarda dene joq. Dostoevskiidiń keiipkerlerin belgili bir kúige aýysa bastaǵan nemese aýysqan sezim retinde ǵana bilemiz; bular - júike men jandúnieden ǵana turatyn áldeneler, oqyp otyryp, olardyń da ón boiynda qan ainalysy bar ekendigin, olardyń da boilarynda jylý bar ekendigin umytyp ketesiń.
Onyń jiyrma myń bettik shyǵarmalarynyń eń bolmasa bir jerinde qandaida bir keiipkeriniń qalai otyrǵandyǵy, qalai tamaq ship-jeitindigi týraly bir aýyz sóz aitylmaǵan: olar tek qana sezine alady, sóileidi jáne tynymsyz kúres ústinde. Olar uiyqtamaidy da (tek keide kóripkeldik jeteginde otyryp, qiialǵa beriledi), demalyp ta otyrmaidy, olar qashan kórseń de jantalasyp, álde ne týraly basy qatyp oilanyp júredi. Olar ósimdikter siiaqty, ańdar siiaqty eshqashan qalǵymaidy da, - olar únemi qozǵalys ústinde, qashan da erekshe shabyt qushaǵynda, júikeleri qashan da symdai tartylǵan jáne qashan da oiaý. Tipti oiaýdan da oiaý: olar qashan da óz bolmysynyń eń asqaq shaqtarynda júredi, Olardyń bári de Dostoevskii jandúniesiniń alystan kórgishtik qasietine ie bolǵan, olardyń bári de kóripkel, oiyńdy da oqyp qoiady, jandúnietanýshylar, bári de - pifikalyq adamdar jáne bári de bolmystyń eń tereńdegi eń sońǵy núktesine deiingini bilip otyratyndai psihologiialyq bilimge qanyqqan. Kádimgi, qarapaiym ómirde adamdardyń kópshiligi - muny árdaiym este saqtaý kerek, bir-birimen de, óz taǵdyrymen de daýlasady da júredi, óitkeni olar birin biri túsinbeidi, óitkeni olar bárin de kúiki tirliktiń ólshemimen ólsheidi. Adamzattyń taǵy bir danyshpan psihology Shekspir óz tragediialarynyń jartysyn adam men adamnyń arasyndaǵy asa qaýipti jaǵdai bolyp sanalatyn osyndai týmysynan bir-birin túsinbeýshilik máselesiniń tóńiregine, osy bir qarańǵylyqtyń tas tabanyna qurady. Lir óziniń qyzyna senbeidi, óitkeni onyń meiirimdiligine, uialshaqtyǵynyń arǵy jaǵynda jatqan zor mahabbatyna kúmán keltirmeidi; Otello bolsa Iagony tańdaidy; Tsezar ózin óltiretin Brýtty súiedi, bulardyń bári de adam áleminiń naǵyz tabiǵi qalpynyń yqpalynda, iaǵni, adasyp júrgender. Shekspir úshin, ózimiz kórip júrgen kúndelikti ómirdegidei, túsinispeýshilik pen tabiǵilyqtyń jetilmegendigi onyń tragizminiń óndirgish kúshi, barlyq qaqtyǵystarynyń qainar kózi bolyp tabylady. Biraq Dostoevskiidiń keiipkerleri - bárin de biletinder, tipti adam aitsa sengisiz - olarda túsinbei qalýshylyq degen bolmaidy. Olardyń árbireýi ekinshi bireýdiń ishki álemin biletindigi sonshalyq, táńir dersiń, olardyń bir-birimen túsinise qalatyndyǵynda da shek joq - bir-biriniń kóńil túkpirin kórip otyrady, tipti bir-biriniń aitaiyn dep otyrǵan sózin ol aitpai turyp-aq bilip otyrady, al ne oilap otyrǵandyǵyn sezimniń týa bitti qudyretimen bilip otyrady. Olar birin-biri alystan sezinip, bir-biriniń kóńili ne qalaitynyn aldyn ala bilip otyrady, olar eshqashan bir-birine renjip te qalmaidy, tipti olar eshqashan eshnársege tańqalmaidy da, árqaisysy erekshe bir qupiia sezimtaldyqpen ekinshisiniń jandúniesin qolyna ustap otyrǵandai tap basyp tanyp otyrady. Olardyń beisanasy (podsoznanie) airyqsha damyǵan; olardyń barlyǵy da paiǵambar tárizdi, bári de kóripkel, bári de jandúnietanýshy.Dostoevskii olardyń bárin de óziniń bolmys pen tanymdy ishten kóre alatyn tańǵajaiyp ereksheligimen jasandyrǵan. Muny túsindirý úshin mysal keltireiin. Rogojin óltiredi. Nastasia Filippovna ony alǵash kórgen sátten bastap-aq, oǵan degen sheksiz mahabbatyn sezingen árbir sáttiń ústinde-aq ol onyń ózin óltiretinin bildi; onyń odan qashqanynyń sebebi de osy edi, al qaityp oralǵandyǵy óz taǵdyrynyń báribir dál solai bolatyndyǵyn bilip, mańdaiǵa jazylǵanǵa ózi umtylýy. Ol tipti óziniń keýdesine suǵylatyn pyshaqtyń da qandai ekendigin bilip júrdi. Ony Rogojin de bildi, bul onyń ózine de, Myshkinge de tanys pyshaq edi. Birde Myshkinniń osy pyshaqty olai-bulai laqtyryp oinap otyrǵanyn kórgende onyń qoryqqannan erini dirildep ketti. Sondai-aq Fedor Karamazovty óltirgende de basqalardyń bile almaityndyǵyn bulardyń bári aldyn ala bilip otyrdy. Qart tizerlep qulaidy, óitkeni qylmys jasalatynyn sezip qaldy; tipti kúlegesh Rakitin de mundai belgilerge qarap bolatyn oqiǵany aldyn ala sezine biledi. Ákesimen qoshtasyp turyp Alesha ony iyǵynan súiedi, óitkeni onyń sezimi ákesin endi qaityp kórmeitindigi týraly habar jetkizdi.Al Ivan qylmystyń kýágeri bolýdan qashyp Chermashniiaǵa ketip qalady. Ylǵi las júretin Smerdiakov qylmys jasalatyndyǵyn oǵan qarap jai jymiyp qana aldyn ala sezdirgen edi. Bulardyń bári de paiǵambardai sezimtaldyqpen, ózderiniń tabiǵi qalypqa syimaityn san qyrly qasietteri arqyly qylmystyń qai kúni, qai saǵatta, tipti qai jerde bolatyndyǵyn da aldyn ala bilip júrdi. Bulardyń barlyǵy da paiǵambarlar, bulardyń barlyǵy da bárin de aldyn ala bilip júretinder, kóregender. Osy tusta psihologiiamyzdaǵy kez kelgen shyndyqtyń sýretker úshin eki jaqty bolatyndyǵyna taǵy da kózimiz jetedi. Dostoevskiidiń adamnyń ishki álemin biletindigi oǵan deiingilerdiń bárinen de asyp túskenimen, Shekspir adamzatty biletindigi turǵysynan odan da asyp túsedi. Ol turmystyń bir tekti bolmaityndyǵyn bildi, qarapaiym, bir-birinen aiyrymy joq jaǵdailardy ol óte aýqymdy máselelermen qatar qoiady, al Dostoevskii árbir adamnyń ózin sheksizdiktiń aýqymynda kórsetedi. Shekspir álemdi qolǵa ustap kórgendei kóredi, al Dostoevskii rýh keipinde tanidy. Bálkim, onyń álemi ǵalamnyń naǵyz galliýtsinatsiiasy bolar, jandúnie týraly tereń de uly tús shyǵar, bálkim, shyndyqtan da asyp túsetin tús shyǵar, - bul óziniń shekarasynan shyǵandap shyǵyp, qiial-ǵajaiyptyqqa jetetin realizm. Dostoevskii - qandai da bir shekteýlerdiń bárinen de asyp ketken realist: ol shynaiy kórinisti keskindegen joq, ol ony tóbesine kóterdi. Onyń ǵalamdy kórkemdep keskindeýi, iaǵni, bul ǵalamnyń bir-birimen ishtei bailanysýy jáne bul ǵalamnyń taǵy da sol ishten tarqatylyp, ishten sheshimin tabýy tek qana jandúnie arqyly kórsetiledi. Ónerdiń bul eń tereń, eń adami túri Reseidiń de, álemniń basqa bir eliniń de ádebietinde buryn-sońdy bolmaǵan. Shyǵarmashylyqtyń bul túri tek qana baiaǵyda ótip ketken shaqtarmen týysqandyq bailanysta. Onyń talma aýrýdy jáne basqa túsken azapty beineleýi keide grek tragikterin, iaǵni, adamdardyń taǵdyr taqsiretimen azap shegýin eske túsiredi; mistikalyq, qara tastai salmaq salyp, arylmai qoiatyn jan azaby keide Mikelandjelony eske salady. Biraq oǵan óziniń týǵan baýyryndai bolyp ǵasyrlar qoinaýynan Rembrandt qol sozady. Bulardyń ekeýi - de jailylyqtan jurdai, beineti kóp, bostandyǵy joq, birinen biri bezgen, bailyqtyń qyzǵanshaq qaraýyldary adam bolmysynyń eń tereń shyńyraýyna qýyp tyǵatyn shynaiy ómirden kelgender. Bulardyń ekeýi de qarama-qarsylyqtyń shyǵarmashylyqtaǵy mánin jaqsy biledi, qarańǵy men jaryqtyń máńgilik básekelestigin de, qarabaiyr turmystyń tirshiliginen biik turatyn jandúnieniń qasietti sulýlyǵynan asqan sulýlyqtyń joq ekenin de biledi. Orys sharýalary men oiynqumarlarynan, qylmyskerlerden Dostoevskii qandai qasietti keiipkerler jasaqtasa, Rembrandt óziniń bibliialyq keiipkerlerin burysh-buryshtan taýyp alǵan modelderinen óz keiipkerlerin keskindep shyǵady; bul ekeýi úshin ómirdiń eń bir tómengi satylarynda áldeqandai bir jumbaq sulýlyqtar jatady, ekeýi de óz paiǵambarlaryn ómirdiń eń alys túkpirinen tabady. Qara jerdiń betindegi máńgilik kúres týraly, qara kúshi jaǵynan da, rýhani kúshi jaǵynan da bir-birimen it jyǵys bolyp jatatyn jaryq pen qarańǵylyq týraly da jaqsy biledi: ekeýinde de ómirdiń eń sońǵy shala-jansar ala kóleńkesinen jarq etken sáýle paida bolady. Eger de Rembrandtyń sýretterine jáne Dostoevskiidiń kitaptaryna tereńirek úńilip qaraityn bolsaq, olardan ǵalamdyq jáne rýhtyq formanyń eń sońǵy qupiiasy – kúlli adamzattyq qupiia ashylady. Jandúnie alǵashynda ap-anyq formany, kúńgirt shynaiy ómirdi baiqaityn bolsa, tereńirek úńile tússe, jap-jaryq sáýleni kórer edi, al bul - bolmystyń eń sońǵy keskinin azaptyń sheńberimen orap alatyn qasietti shuǵyla.
