Namazdyger men aqshamnyń ortasynda kún kúrkirep kóktemniń kindigin kesken. Qys qamytynan moiny jińishkerip shyqqan aýyl sirkirep ótken aq jaýynǵa jaýyryn tosyp «I-i, jaryqtyq-ai!..» desip, keler kúnge úmitin jalǵap, máre-sáre bop qaldy. Óristen shala qursaq bop qaitqan maldyń ózi qiy kóńirsip jatqan qoraǵa óńmeńdemei jaiylyp, jalpaq basyp, tipti asyǵar emes. Bul kezde Bazarkúl qara siyryn kúrpildetip saýyp, Ómirbai qolyna taiaq alyp, jas buzaýdy jasqap turǵan.
– Ái, shal, ne estigeniń bar? Álgi týys qýalap shekara asyp ketken Taqai oralypty. Qorjyn basy toq. Qyzyldy-jasyldy dúnieni teńdep kelipti, – desin áieli jarty qarys emshekti julmalap jatyp. Sharpyp turǵan qairaty bar kelinshek jalaqtaǵan ash buzaýǵa qarasyn ba, sútti shelekke sar-sar aǵyzady. – Álginde kórshi qatynnan esittim. Paqyrǵa shyr biteiin depti. – Ómirbai oqys oianyp ketkendei kózi alaqtap júrelei tize búkken áieline, taltaiyp tura qalǵan qara siyrǵa, talmai umtylǵan ala buzaýǵa qaraǵyshtai berdi. – I-i, qaqsańshy mynany! Shaiaq kelgir, buzaýyna ólip-óship sútin irkip turǵanyn qarashy. Sońǵy idirimi azdai. Al ish ataýkereńdi!
Bákene boily, qyrbyq murty bar qońqaq tanaý qara kisi aiaq-qolynan jan ketip, ińir qarańǵysyna ilinip qalǵandai edi.
Bazarkúl esine áldene túskendei ornynan julqyna kóterildi:
– Qytaidan qashyp, bitteri torǵaidai bop kelip edi. Shetterinen qutyraiyn depti.
Kóz bailar keshki alageýim shaq pen áieliniń shanshý sózi qatar jarmasyp, Ómirbaidyń janaryn jasqap bir munar kólbeńdep turyp aldy. Syrtqy qaqpany sartyldatyp úiine ekpindei kirgen Bazarkúldi de, jelindi dembil-dembil tumsyǵymen túigishtep, ezýinen aq kóbik aǵyzyp jatqan ala buzaýdy da eleń qylmady. «Taqai oralypty» degen bir aýyz sóz ǵana qulaǵynyń túbinde yzyń qaǵady.
Ár tarapqa alyp qashqan júgensiz oi dastarqan basyna kelip shynyaiaq shetin tistegende de baiyz taptyrmady.
– Qudai, Qytaidyń arzanqol jyltyraǵyna jurt meldektep toiyp bolǵan.
Ádemi aqsary júzine ájim úiir bola bastaǵan kelinshek janyndaǵy jez samaýrynmen qosa shoqsyz qainaidy.
– Óńiń nege qashyp otyr?
– Jai, ánsheiin.
– Jai bolsa, mana telefon kóterip Astanadaǵy qyz ben kúieý kelemiz dedi. Erlan «ata-ájemdi saǵyndym» depti. Zeketiń keteiin sol! Tańerteń ana qysyr saýlyqty óriske jibermei ustap qal. Jas sorpa ishsin.
Bazarkúldiń aýzyn jiia bergeni sol, esik syqyr etip ashylyp, Taqai da bermen attady. Qolyndaǵy qomaqty túiinshegin tabaldyryq janyna dúrs etkizip tastady da, maqamdap sozyp aman-saýlyq alysty.
– Oibai, mynany qara! Eki beti qyp-qyzyl bop tipti jasaryp ketipti. Mailap jibergennen saý ma?
– Káne, jeńeshe, shaiyńdy ysyt! Mailap ta, qanjyǵama bailap ta jiberdi, nesin suraisyz?
Ómirbai abdyrap kórshi inisin tórge ozdyryp, ózi pesh túbine qarai eki-úsh quiryq jyljyp otyrdy.
– Iti sary mai jemeidi deseńshi. – Bazarkúl óz-ózinen qiiampurystanyp aqqumanyn qolǵa aldy.
– El-jurt aman ba eken? – dedi bul álden ýaqytta.
– Oi, aǵa, kári-jasy birdei duǵai-duǵai sálem aityp jatyr. Baiaǵy tobanaiaq bop júretin zaman joq. Nesin aitasyz, dáýirlep tur eken.
Ómirbaidyń kóz aldyna manaǵy munar qaitadan keptelip, kólbeńdep turyp aldy. Áieli men qainysynyń qarpyp ázildeskeni de, tarpyp daýlasqany da emis-emis qulaǵyn janap ótedi.
Ońasha qalǵan kezde áieliniń:
– Má, kiip kórshi. «Dushpannan túk tartsań da paida» degen. Qytaida qalǵan qatynyń berip jiberipti, – degenin ańǵardy. Ózi qolyna jalt-jult etken bir kógildir matany ustap alypty.
– Ádemisin! – dep tamsanady. – Sábidiń alaqanyndai myna bir magnitofondy da qosa salypty. E, paqyr, qaitsin?!
Maqpaldai jumsaq ilenip, syptyǵyr pishilgen qara ton quiyp qoiǵandai eken. Etegi dóńgelenip tobyq qaǵady. Boiyna jylý júgirip sala berdi.
– Saǵan jaraspaidy. Kári kisige kiim qonatyn ba edi? Astana aqshunaq aiaz desedi. Kúieý balańa kigize sal! Aýzynyń salymyn qarashy. Álgi qyzdy aitamyn. Iini tozyp júr edi. Kóilek tiktirip kisin. Magnitofondy kórgende Erlan qalai qýanady deseńshi! Qoi, shalym, jata qalaiyq. Tańerteń maldy óriske erterek qosaiyq, – dep Bazarkúl aiaq asty kóńildenip, alǵashqy qosylǵan kezdegidei naiqalyp júrip kórpe tósedi. Naiqalyp júrip shyttai aq seisepti jaidy. Naiqalyp júrip ton men jalt-jult etken kógildir matany búktep shkafqa saldy.
Tún ortasy áldeqashan aýyp ketse de Ómirbaidyń kirpigi jelimdener emes. Janyndaǵy aqsary júzine ájim úiir bola bastaǵan kelinshek irgege qarai aýnap túsip, birqalypty tynystaidy. Jamylǵyny tańǵa deiin shapalap teýip, jaǵaǵa shyǵyp qalǵan sary baýyr sazandai óz-ózimen arpalysady da jatady.
– Osy jeńgemniń eki úzdik qasieti bar. Uiqysy tastan qatty, sosyn sózi zárden ashy, – dep manaǵy Taqaýdyń qaljyńdaityny ǵoi.
Kirpigi qaidan jelimdensin, uly denesi tósekte jatqanmen, bar oiy Qytai betti kezip ketse? Kóńili túskir kók dónenge bir minbesin de. Bir tóbeniń tozańyn shúikedei sozyp bir tóbege qosyp...
Aq qashyp, qyzyl andaǵailap qýǵan alasapyranda áke-sheshesi úrkinshilikke ushyrap shekara asypty. Qulja mańyna taban tirep, qońtorǵai kúi keshti. Ózi jalǵyz ul bop bulǵaqtap ósti. Ainalada qara qytaidyń qarasy joq-tyn. Keiin ǵoi óńsheń boidaq qyz-jigitti ishki ólkeden ákelip tógip, bir kúnde qaptatyp jibergeni. Jersinbedi me, alǵashqy kezde keshqurym jaqqan ottyń janyna jinalyp, kelgen jaǵyna qarap daýys sozyp jylaityn-dy. Óńkei qazaq atasy bólek álgilerdiń jalynǵa tyshqan qaqtap jegenin qyzyqtap, keleke qylysýshy edi-aý. Jetim baladai jaýtańdap júrgenderdiń zamana qubylyp, atys-shabys kirgende qolyna qarý ustap, bir demde áskerge ainalyp shyǵa kelerin kim bilgen?
Ákesi aittyrǵan qyzdy alǵan. Tósek qyzýy basylmai jatyp tórt aimaqty dúrliktirip búlikti bastaǵan Ospan kókesi ǵoi. Tar buǵaýǵa basy syimai, aldymen baiyrǵy úkimetpen ustasyp, keiin gomindanǵa qarsy shapqan.
– Ata kúldigim, elim deitin er túgeldei atqa qonsyn! Ez bolsa qytaidyń qyzyl ókshesinde janshylyp jatsyn! – dep uran tastaǵan.
Sheshesiniń munan tiridei aiyrylǵysy joq. Qyryq syltaýdyń basyn quraǵanymen dini qatty ákesine qaidan shydas bersin?!
– Bar, qatarǵa qosyl! – degen aqseleý shal shaqyraiyp. – Janyń – amanat, demiń – násip. Erdiń sońy – Ospan. Eldiń oiy – bostan. Osy ekeýinen asqan áýlie emespiz. Bar!
– Jar basynda oinaǵan jalǵyzdy jaýǵa attandyrǵanyń qai sasqanyń?! Ózi úreiqýyq, qorqaqtaý. Búrgedei bop júrip sherikterdiń naizasynyń ushyna ilinip ketsin deisiń be? Qytai qýǵanda qasham dep attan qulap mertigip ólsin deisiń be? Jerigin basa almai kelin otyr. Ospan qainaǵa asaryn asap, jasaryn jasaǵan. Eshkiniń daýyn botaly ingen berip satyp alyp, soqtyqpasa júre almaidy... – dep momyndyqtan bas almaityn sheshesi báiit aita bastaǵan.
– Táit! – dep ákesi jekirip tyiyp tastady.
Sodan taýǵa bekinip, tas basqan. Qybyrlaǵan jaýǵa qarsy qarý kezenip, nebir oirannyń ortasynda júrgen.
– Atań kóri, baiaǵyda sherik kólikke but artsa, bir qazaq erdiń artyna mingesip, álgini tastai ǵyp qushaqtap alatyn. Ózi otyrsa jeliske shydamai, bostaqym neme jerge top-top qulaidy. Qazy jep, qarta shainaǵan arda qazaqqa qaidan teń kelsin?! Óńkei shóp-shóńge, – dep muryndap sóiler edi qairan er. – Aiyzdy qandyryp, aqyryp shabyńdar! Jaýdyń jany shyqsyn!
Sábetpen kermal kep, qytaiǵa kergip baqqan bula Ospan da aqmyltyq ajaldan qashyp qutylmady. Qapysyn taýyp tyndy. Álekedei jalanǵan gomindan qoisyn ba, basshysyz qalǵan bulardy da oibailatyp qýyp ustap, Quljanyń túrmesine qoidai toǵytty. Jalynǵa tyshqan qaqtap jegenderdiń tfý dese túkirigi jerge túser emes. Jybyrlaǵan jándik qurly kórmedi ǵoi sonda. Tatar dámi taýsylmapty. Tozaqtyń otynan meshel bop tórt aiaqtap eńbektep shyqty.
Araǵa jyl salyp kenje uly dúnie esigin ashqan...
Osylai árkim óz qulaǵynan ózi úrkip ári-sári kúi keship júrgende Sábettiń meiiri túsip, shekara ashyldy, «Týǵan topyraǵyn ańsaǵandarǵa ruqsat» degen alaqyzba habar dúńk ete tússin. Ersili-qarsyly shabys bastaldy. Aýyzdan-aýyzǵa juqqan áńgime sát saiyn qubylady:
– Súiinshi! Shekara bir jyl ashyq turady deidi.
– Jo-joq, bar-joǵy bir ai kórinedi.
– Sábet jaǵy áiel-erkegin bólek-bólek jaýaptap qabyldaidy eken.
– Qytai yshqyrlaryndaǵy bitke deiin sanap alyp qalamyz depti.
Áiteýir el dúrligýli.
Bul ábjil qimyldap, Ásemai men qos ulyn Altaidy jailaǵan qaiyn jurtyna attandyrdy. Olar da júgin teńdep, ókshe kóterip otyr dep esitken. Ózi Boztóbeniń eteginde qalǵan áke-sheshe ziratyna táý etip, birden shekara qaqpasyna tartpaq. Qaiyn jurty men Ásemai kelgenshe uly kóshten kezek alyp, elge ótýdiń jón-joralǵysyn bilmekshi.
Bolashaqta qai óńirge qonystanatynyń sol arada aitylady eken, aǵaiyn-týys tizimge tutas ilinbese turymtai tusyna shashyratyp jiberedi-mys degen qańqý qulaqty tesip barady.
Ómirbai kerbestiniń qulaq túbin terletip jetkende úsh kún qatarynan ashyq turǵan qaqpa jabylyp, qos alqa salynǵaly jatqan sát edi. Biriniń etegin biri basyp jantalasqan eldi buzyp-jaryp ilgeri umtyldy.
– Qaiyn jurtyń keshe ótken, kórdik.
– Naimandardyń jigi jazylmai ketti.
– Albandarǵa kezek búgin tidi, – degen áldekimder alaq-julaq etip.
Muny estigende kóńiline toqtyq kirdi. Er-toqymyn alyp, kerbestiniń kúlte jalyn sipap qoshtasty. Ańsary bolǵan ata kúldikke qaztaban basty...
Ómirbai ash bóridei talaǵan oiǵa shydamai ornynan turyp ketken. Temekisin tutatty. Janyndaǵy aqsary júzine ájim úiir bola bastaǵan kelinshek tátti uiqynyń qushaǵynda birqalypty tynystaidy. Ózegin órtegen ashy tútindi talǵajaý etip dem basty. Sol meń-zeń qalpy kúlsalǵyshty alam degende qolyna sábidiń alaqanyndai manaǵy magnitofon iline ketkeni. Jata qap qaitadan kórpesin búrkengen. Álden ýaqytta aq tiinniń kózindei túimelerine qol júgirtip edi, o, qudiret, baiaǵy saǵym jyldardyń arasynda adasyp qalǵan Ásemaiy sóilep ala jónelsin. Daýsy alǵash kelin bop túskende sybyzǵydai syzylyp turatyn.
Shymyldyqtan imene shyǵyp, kelisti qaratory óńine qolań shashy jarasyp ata-enesine shai quiatyn. Júzin tómen salyp, bet shuqyry oiylyp jymiǵanynyń ózi ainalasyn nurǵa bóler edi. Sol daýys qatań tartyp, qarlyǵaiyn depti.
«Aldyńyzǵa iilip sálem ettim, Ómeke! Bul ózińizdiń Qudai qosqan qosaǵyńyz Ásemai ǵoi, – degende tula boiy myń ine suqqandai shymyrlap qoia bersin. Aýa jetpei, atqaqtap júregi aýzyna tyǵyldy. Zyr ainalǵan magnitofon toqtar emes. – Bizdi umytqan joqsyz ba? Tym qurysa sózim jetsin dep balalarǵa aityp, «sálem hat» joldap otyrmyn. Qaiteiin, peshenedegi jazý solai shyǵar.
Biz Altaidan sabylyp jetkende qaqpany qaita ashpastai ǵyp jaýypty. Siz keiinge moiyn burmai, kóppen birge ótip ketipsiz. Sezip em, kelgenshe sol qabaǵym qoimai tartyp edi...»
Óz-ózinen joǵalyp boz munardyń ishine sińip bara jatyr eken deidi. Kóz aldynda ǵaiyptan bir názik sáýle oianyp, sol shekara basyndaǵy dúbir qulaǵynda qaitadan tirildi.
Keshe qalyń kóshpen birge ótti degen qaiyn jurty men kelinshegin, moiny qylqiǵan qos qarǵasyn taba almai, tabanynan taýsylǵan shaqta:
– Ómirbai jany uiasynda bolsa tez jetsin, – depti qytai bettegi shekara bastyǵy.
Sýyt habardy estigen kórshi-kólem, aǵaiynnyń jaq júni úrpiisip ketti.
– Bilip em aramyzdan osylai bir shi shyǵaryn.
– Neni aityp otyrsyń? Otbasyn túgendep bergeli jatqan shyǵar.
– Ásemai men tyshqandai eki balaǵa bola qaqpany keri ashady dep pe eń?
– Attap baspa! «Ospan batyrdyń qasynda júrip úkimetke qarý kezengen jan Sábetke ótpesin!» degen jarlyq shyǵypty.
– «Ańdaýsyzda ótkeni bolsa aldap shaqyryp alyp, Quljanyń túrmesine kózin jyltyratyp qamańdar, bálem!» depti.
– Ony aitasyń, «Qol-aiaǵyna birdei kisen salyp, tilin kómekeiden short kesip alyńdar!» depti.
– Moinyńa alma! Bala – belde, qatyn – jolda.
– Týǵan jerge tuiaq iliktirdik pe degende aldymyzdan ylǵi mas shyqty.
– Aqsha men júnjún tap dep tepsingen tuzaq úzgen alaiaq qaptap júr... Oiy-bai, qaida kelgenbiz?! – desip qatyn-qalash bajyldasty.
Sóitip, az aqylynan ajyrap turǵanda symdai tartylǵan bir orys ofitseri muny aldyna salyp aidai jónelgen...
«...Keshikpei Sábettiń bir sulýyna buǵalyqty salypty dep esittik. Qoiny qutty bolsa jarady. Biz paqyr sol ótken dáýrenniń esteligin emip qartaidyq qoi. Siz tósek jańartqan kez shyǵar, tań aldy tús kórdim. Túsimde, Alla-aý, appaq bop shyrailanyp ketipsiz. Qasyńyzǵa qalyńdyǵyńyzdy alyp, bizden aýlaqtaý ketip, «Qarajorǵa» biin bilep jatyr ekensiz. Óksip oiandym... Birin aityp birine ketem-aý, bir ton berip jiberdim. Qaibir densaýlyq qaldy deisiz, ústińizge kiip júrgeisiz, Ómeke...»
Janyn shabaqtaǵan lebizdi toqtatqysy kep edi, saýsaǵy selkil qaǵyp, magnitofonnyń aq tiinniń kózindei túimesin taýyp basa almai qoidy.
Estigen ǵoi. Et baýyryn ezip júrip aqyry bir qyzymen baidan shyqqan osy Bazarkúldiń qolyna kirgen. Ózinen bir múshel kishi. Qaityp etegi qanamai qoidy. Kelinshegi aýyldyń dúkenin ustap, ózi poshta tasyp el ortasyna jantaidy ǵoi...
«...Kókeidegi kúiik-sher aitpasyma qoiar emes, Ómeke. Kele «Kúieýimniń sońynan bizdi de bosatyńyz» dep aryzdandym. Neke sýyn ishtik, qattaýly kýá qaǵaz qaidan bolsyn? Shekara bastyǵy imandy jigit eken, «Eger kúieýińiz «iá, qyzdai qosylǵan qosaǵym, rastaimyn» dese...»
Ústi-basy bezgek tigendei qalshyldap temekisin qaita tutatty. Kók tútin burq etip, kóz aldyn bir munar tumshalap turyp aldy.
Iá, symdai tartylǵan orys ofitseri aldyna salyp aidap ákelgen. Jaýaptasý qysqa boldy.
– Áielińizdiń bary ras pa? – dedi domalanǵan qytai.
– Joq. Qaidaǵy áiel? Ospan batyrdy da ǵumyry kórgen emespin, – dedi bul.
– Balalaryńyz she?
– Eshkimdi bilmeimin. Úkimetke qarsy soǵysqanym joq, – dedi taǵy da quty qashyp.
– Jalǵyz bastysyz ba?
– Iá...
«...Ómeke-aý, «Iá, sońymda Ásemai men qos ulym qaldy, jibere kórińiz» deseńiz, bizdi shekaradan áne-mine ótkizgeli turǵan. Kórshi bólmede otyryp barlyq jaýaptasýdy esittik. Bizden tanyp shyǵyp, qurbandyqqa qiyp ketkenińiz qalai?! Júregińiz jumsaq edi ǵoi...»
Ómirbai eńkildep jylap tósekke qulady. Qulap jatyp kórpeni búrkendi. Ystyq jas taram-taram bop eki betin kúidirdi. Sábidiń alaqanyndai magnitofondaǵy daýys birer jótkiringen, kóz aldyna Ásemai kólbeńdep kele qalsyn. Kelgende de, ilki bosaǵa attaǵandaǵydai kelisti qaratory óńine qolań shashy jarasyp, betiniń sút shuqyry oiylyp kese-kóldeneń tura qaldy. Qatań tartqan qarlyǵyńqy daýsy jumsaryp sybyzǵydai syzylady.
«...Sodan bizdi shekaraǵa tiip turǵan aýylǵa qonystandyrdy. Qysta mal baqtyq, jazda shóp shaptyq. Aiazǵa úsip, aptapqa pisip júrip qos ulyńyzdy qatarǵa qostym, Ómeke. Qanattyǵa qaqtyryp, tumsyqtyǵa shoqyttyrǵan joqpyn. Erterekte Kólsaidan bel oraqpen shóp shaýyp júrgenimde eki tentek qyr basyna shyǵyp, arǵy betke telmiretin de turatyn. Sábet jaqtan qybyrlaǵan qara kórse, «Ákem kele jatqan shyǵar!» dep ushyp kete jazdaityn. Men de solarǵa senip, Ómekeń bolsa, bálkim, esine túsermiz dep án bastaitynmyn. Qyz-jigit bop ai astynda aqsúiek oinap, altybaqan teýip júrgende «Balapan qazdy» áýeletip shyrqaýshy ek qoi. Esińizde me?
Bul ólke – bizdiń aýyl jailaǵan jer,
Jelige asaý qulyn bailaǵan jer-ai!
Kózime ot-jalyndai kórinesiń,
Qurbymen altybaqan oinaǵan jer-ai!
E-ei, ahaý, sabaz,
Ushyrdym uiasynan balapan qaz-ai!
Qos jetimekpen qosylyp shyrqyraǵan sol daýsym qulaǵyńyzǵa jetpedi me, Ómeke?..»
Ústindegi tumshalap jatqan kórpeni laqtyryp tastap, daýsy álem-tapyryq bop baqyryp jiberdi:
– Tirilei kómdiń ǵoi, Ásemai! Balapandarym meniń!.. Kesh sorly ákeńdi! Kesh!
Janyndaǵy ádemi aqsary júzine ájim úiir bola bastaǵan kelinshek uiqysyrap irgege qarai aýnap tústi.
– Shaiaq kelgir!.. Ataýkereńdi ishkir! Óńmeńdeýin!..
Qarakóleńke shegine-shegine úidiń tórt buryshyna tyǵylyp, tań etegi túrilip qalypty.
Rahymjan Otarbaev. "Qytaidan jetken sálemdeme" (áńgime)
