نامازدىگەر مەن اقشامنىڭ ورتاسىندا كٷن كٷركٸرەپ كٶكتەمنٸڭ كٸندٸگٸن كەسكەن. قىس قامىتىنان موينى جٸڭٸشكەرٸپ شىققان اۋىل سٸركٸرەپ ٶتكەن اق جاۋىنعا جاۋىرىن توسىپ «ي-ي, جارىقتىق-اي!..» دەسٸپ, كەلەر كٷنگە ٷمٸتٸن جالعاپ, مەرە-سەرە بوپ قالدى. ٶرٸستەن شالا قۇرساق بوپ قايتقان مالدىڭ ٶزٸ قيى كٶڭٸرسٸپ جاتقان قوراعا ٶڭمەڭدەمەي جايىلىپ, جالپاق باسىپ, تٸپتٸ اسىعار ەمەس. بۇل كەزدە بازاركٷل قارا سيىرىن كٷرپٸلدەتٸپ ساۋىپ, ٶمٸرباي قولىنا تاياق الىپ, جاس بۇزاۋدى جاسقاپ تۇرعان.
– ەي, شال, نە ەستٸگەنٸڭ بار? ەلگٸ تۋىس قۋالاپ شەكارا اسىپ كەتكەن تاقاي ورالىپتى. قورجىن باسى توق. قىزىلدى-جاسىلدى دٷنيەنٸ تەڭدەپ كەلٸپتٸ, – دەسٸن ەيەلٸ جارتى قارىس ەمشەكتٸ جۇلمالاپ جاتىپ. شارپىپ تۇرعان قايراتى بار كەلٸنشەك جالاقتاعان اش بۇزاۋعا قاراسىن با, سٷتتٸ شەلەككە سار-سار اعىزادى. – ەلگٸندە كٶرشٸ قاتىننان ەسٸتتٸم. پاقىرعا شىر بٸتەيٸن دەپتٸ. – ٶمٸرباي وقىس ويانىپ كەتكەندەي كٶزٸ الاقتاپ جٷرەلەي تٸزە بٷككەن ەيەلٸنە, تالتايىپ تۇرا قالعان قارا سيىرعا, تالماي ۇمتىلعان الا بۇزاۋعا قاراعىشتاي بەردٸ. – ي-ي, قاقساڭشى مىنانى! شاياق كەلگٸر, بۇزاۋىنا ٶلٸپ-ٶشٸپ سٷتٸن ٸركٸپ تۇرعانىن قاراشى. سوڭعى يدٸرٸمٸ ازداي. ال ٸش اتاۋكەرەڭدٸ!
بەكەنە بويلى, قىربىق مۇرتى بار قوڭقاق تاناۋ قارا كٸسٸ اياق-قولىنان جان كەتٸپ, ٸڭٸر قاراڭعىسىنا ٸلٸنٸپ قالعانداي ەدٸ.
بازاركٷل ەسٸنە ەلدەنە تٷسكەندەي ورنىنان جۇلقىنا كٶتەرٸلدٸ:
– قىتايدان قاشىپ, بيتتەرٸ تورعايداي بوپ كەلٸپ ەدٸ. شەتتەرٸنەن قۇتىرايىن دەپتٸ.
كٶز بايلار كەشكٸ الاگەۋٸم شاق پەن ەيەلٸنٸڭ شانشۋ سٶزٸ قاتار جارماسىپ, ٶمٸربايدىڭ جانارىن جاسقاپ بٸر مۇنار كٶلبەڭدەپ تۇرىپ الدى. سىرتقى قاقپانى سارتىلداتىپ ٷيٸنە ەكپٸندەي كٸرگەن بازاركٷلدٸ دە, جەلٸندٸ دەمبٸل-دەمبٸل تۇمسىعىمەن تٷيگٸشتەپ, ەزۋٸنەن اق كٶبٸك اعىزىپ جاتقان الا بۇزاۋدى دا ەلەڭ قىلمادى. «تاقاي ورالىپتى» دەگەن بٸر اۋىز سٶز عانا قۇلاعىنىڭ تٷبٸندە ىزىڭ قاعادى.
ەر تاراپقا الىپ قاشقان جٷگەنسٸز وي داستارقان باسىنا كەلٸپ شىنىاياق شەتٸن تٸستەگەندە دە بايىز تاپتىرمادى.
– قۇداي, قىتايدىڭ ارزانقول جىلتىراعىنا جۇرت مەلدەكتەپ تويىپ بولعان.
ەدەمٸ اقسارى جٷزٸنە ەجٸم ٷيٸر بولا باستاعان كەلٸنشەك جانىنداعى جەز ساماۋرىنمەن قوسا شوقسىز قاينايدى.
– ٶڭٸڭ نەگە قاشىپ وتىر?
– جاي, ەنشەيٸن.
– جاي بولسا, مانا تەلەفون كٶتەرٸپ استاناداعى قىز بەن كٷيەۋ كەلەمٸز دەدٸ. ەرلان «اتا-ەجەمدٸ ساعىندىم» دەپتٸ. زەكەتٸڭ كەتەيٸن سول! تاڭەرتەڭ انا قىسىر ساۋلىقتى ٶرٸسكە جٸبەرمەي ۇستاپ قال. جاس سورپا ٸشسٸن.
بازاركٷلدٸڭ اۋزىن جييا بەرگەنٸ سول, ەسٸك سىقىر ەتٸپ اشىلىپ, تاقاي دا بەرمەن اتتادى. قولىنداعى قوماقتى تٷيٸنشەگٸن تابالدىرىق جانىنا دٷرس ەتكٸزٸپ تاستادى دا, ماقامداپ سوزىپ امان-ساۋلىق الىستى.
– ويباي, مىنانى قارا! ەكٸ بەتٸ قىپ-قىزىل بوپ تٸپتٸ جاسارىپ كەتٸپتٸ. مايلاپ جٸبەرگەننەن ساۋ ما?
– كەنە, جەڭەشە, شايىڭدى ىسىت! مايلاپ تا, قانجىعاما بايلاپ تا جٸبەردٸ, نەسٸن سۇرايسىز?
ٶمٸرباي ابدىراپ كٶرشٸ ٸنٸسٸن تٶرگە وزدىرىپ, ٶزٸ پەش تٷبٸنە قاراي ەكٸ-ٷش قۇيرىق جىلجىپ وتىردى.
– يتٸ سارى ماي جەمەيدٸ دەسەڭشٸ. – بازاركٷل ٶز-ٶزٸنەن قييامپۇرىستانىپ اققۇمانىن قولعا الدى.
– ەل-جۇرت امان با ەكەن? – دەدٸ بۇل ەلدەن ۋاقىتتا.
– وي, اعا, كەرٸ-جاسى بٸردەي دۇعاي-دۇعاي سەلەم ايتىپ جاتىر. باياعى توباناياق بوپ جٷرەتٸن زامان جوق. نەسٸن ايتاسىز, دەۋٸرلەپ تۇر ەكەن.
ٶمٸربايدىڭ كٶز الدىنا ماناعى مۇنار قايتادان كەپتەلٸپ, كٶلبەڭدەپ تۇرىپ الدى. ەيەلٸ مەن قاينىسىنىڭ قارپىپ ەزٸلدەسكەنٸ دە, تارپىپ داۋلاسقانى دا ەمٸس-ەمٸس قۇلاعىن جاناپ ٶتەدٸ.
وڭاشا قالعان كەزدە ەيەلٸنٸڭ:
– مە, كيٸپ كٶرشٸ. «دۇشپاننان تٷك تارتساڭ دا پايدا» دەگەن. قىتايدا قالعان قاتىنىڭ بەرٸپ جٸبەرٸپتٸ, – دەگەنٸن اڭعاردى. ٶزٸ قولىنا جالت-جۇلت ەتكەن بٸر كٶگٸلدٸر ماتانى ۇستاپ الىپتى.
– ەدەمٸسٸن! – دەپ تامسانادى. – سەبيدٸڭ الاقانىنداي مىنا بٸر ماگنيتوفوندى دا قوسا سالىپتى. ە, پاقىر, قايتسٸن?!
ماقپالداي جۇمساق يلەنٸپ, سىپتىعىر پٸشٸلگەن قارا تون قۇيىپ قويعانداي ەكەن. ەتەگٸ دٶڭگەلەنٸپ توبىق قاعادى. بويىنا جىلۋ جٷگٸرٸپ سالا بەردٸ.
– ساعان جاراسپايدى. كەرٸ كٸسٸگە كيٸم قوناتىن با ەدٸ? استانا اقشۇناق اياز دەسەدٸ. كٷيەۋ بالاڭا كيگٸزە سال! اۋزىنىڭ سالىمىن قاراشى. ەلگٸ قىزدى ايتامىن. يٸنٸ توزىپ جٷر ەدٸ. كٶيلەك تٸكتٸرٸپ كيسٸن. ماگنيتوفوندى كٶرگەندە ەرلان قالاي قۋانادى دەسەڭشٸ! قوي, شالىم, جاتا قالايىق. تاڭەرتەڭ مالدى ٶرٸسكە ەرتەرەك قوسايىق, – دەپ بازاركٷل اياق استى كٶڭٸلدەنٸپ, العاشقى قوسىلعان كەزدەگٸدەي نايقالىپ جٷرٸپ كٶرپە تٶسەدٸ. نايقالىپ جٷرٸپ شىتتاي اق سەيسەپتٸ جايدى. نايقالىپ جٷرٸپ تون مەن جالت-جۇلت ەتكەن كٶگٸلدٸر ماتانى بٷكتەپ شكافقا سالدى.
تٷن ورتاسى ەلدەقاشان اۋىپ كەتسە دە ٶمٸربايدىڭ كٸرپٸگٸ جەلٸمدەنەر ەمەس. جانىنداعى اقسارى جٷزٸنە ەجٸم ٷيٸر بولا باستاعان كەلٸنشەك ٸرگەگە قاراي اۋناپ تٷسٸپ, بٸرقالىپتى تىنىستايدى. جامىلعىنى تاڭعا دەيٸن شاپالاپ تەۋٸپ, جاعاعا شىعىپ قالعان سارى باۋىر سازانداي ٶز-ٶزٸمەن ارپالىسادى دا جاتادى.
– وسى جەڭگەمنٸڭ ەكٸ ٷزدٸك قاسيەتٸ بار. ۇيقىسى تاستان قاتتى, سوسىن سٶزٸ زەردەن اششى, – دەپ ماناعى تاقاۋدىڭ قالجىڭدايتىنى عوي.
كٸرپٸگٸ قايدان جەلٸمدەنسٸن, ۇلى دەنەسٸ تٶسەكتە جاتقانمەن, بار ويى قىتاي بەتتٸ كەزٸپ كەتسە? كٶڭٸلٸ تٷسكٸر كٶك دٶنەنگە بٸر مٸنبەسٸن دە. بٸر تٶبەنٸڭ توزاڭىن شٷيكەدەي سوزىپ بٸر تٶبەگە قوسىپ...
اق قاشىپ, قىزىل انداعايلاپ قۋعان الاساپىراندا ەكە-شەشەسٸ ٷركٸنشٸلٸككە ۇشىراپ شەكارا اسىپتى. قۇلجا ماڭىنا تابان تٸرەپ, قوڭتورعاي كٷي كەشتٸ. ٶزٸ جالعىز ۇل بوپ بۇلعاقتاپ ٶستٸ. اينالادا قارا قىتايدىڭ قاراسى جوق-تىن. كەيٸن عوي ٶڭشەڭ بويداق قىز-جٸگٸتتٸ ٸشكٸ ٶلكەدەن ەكەلٸپ تٶگٸپ, بٸر كٷندە قاپتاتىپ جٸبەرگەنٸ. جەرسٸنبەدٸ مە, العاشقى كەزدە كەشقۇرىم جاققان وتتىڭ جانىنا جينالىپ, كەلگەن جاعىنا قاراپ داۋىس سوزىپ جىلايتىن-دى. ٶڭكەي قازاق اتاسى بٶلەك ەلگٸلەردٸڭ جالىنعا تىشقان قاقتاپ جەگەنٸن قىزىقتاپ, كەلەكە قىلىسۋشى ەدٸ-اۋ. جەتٸم بالاداي جاۋتاڭداپ جٷرگەندەردٸڭ زامانا قۇبىلىپ, اتىس-شابىس كٸرگەندە قولىنا قارۋ ۇستاپ, بٸر دەمدە ەسكەرگە اينالىپ شىعا كەلەرٸن كٸم بٸلگەن?
ەكەسٸ ايتتىرعان قىزدى العان. تٶسەك قىزۋى باسىلماي جاتىپ تٶرت ايماقتى دٷرلٸكتٸرٸپ بٷلٸكتٸ باستاعان وسپان كٶكەسٸ عوي. تار بۇعاۋعا باسى سىيماي, الدىمەن بايىرعى ٷكٸمەتپەن ۇستاسىپ, كەيٸن گوميندانعا قارسى شاپقان.
– اتا كٷلدٸگٸم, ەلٸم دەيتٸن ەر تٷگەلدەي اتقا قونسىن! ەز بولسا قىتايدىڭ قىزىل ٶكشەسٸندە جانشىلىپ جاتسىن! – دەپ ۇران تاستاعان.
شەشەسٸنٸڭ مۇنان تٸرٸدەي ايىرىلعىسى جوق. قىرىق سىلتاۋدىڭ باسىن قۇراعانىمەن دٸنٸ قاتتى ەكەسٸنە قايدان شىداس بەرسٸن?!
– بار, قاتارعا قوسىل! – دەگەن اقسەلەۋ شال شاقىرايىپ. – جانىڭ – امانات, دەمٸڭ – نەسٸپ. ەردٸڭ سوڭى – وسپان. ەلدٸڭ ويى – بوستان. وسى ەكەۋٸنەن اسقان ەۋليە ەمەسپٸز. بار!
– جار باسىندا ويناعان جالعىزدى جاۋعا اتتاندىرعانىڭ قاي ساسقانىڭ?! ٶزٸ ٷرەيقۋىق, قورقاقتاۋ. بٷرگەدەي بوپ جٷرٸپ شەرٸكتەردٸڭ نايزاسىنىڭ ۇشىنا ٸلٸنٸپ كەتسٸن دەيسٸڭ بە? قىتاي قۋعاندا قاشام دەپ اتتان قۇلاپ مەرتٸگٸپ ٶلسٸن دەيسٸڭ بە? جەرٸگٸن باسا الماي كەلٸن وتىر. وسپان قايناعا اسارىن اساپ, جاسارىن جاساعان. ەشكٸنٸڭ داۋىن بوتالى ٸنگەن بەرٸپ ساتىپ الىپ, سوقتىقپاسا جٷرە المايدى... – دەپ مومىندىقتان باس المايتىن شەشەسٸ بەيٸت ايتا باستاعان.
– تەيت! – دەپ ەكەسٸ جەكٸرٸپ تىيىپ تاستادى.
سودان تاۋعا بەكٸنٸپ, تاس باسقان. قىبىرلاعان جاۋعا قارسى قارۋ كەزەنٸپ, نەبٸر ويراننىڭ ورتاسىندا جٷرگەن.
– اتاڭ كٶرٸ, باياعىدا شەرٸك كٶلٸككە بۇت ارتسا, بٸر قازاق ەردٸڭ ارتىنا مٸنگەسٸپ, ەلگٸنٸ تاستاي عىپ قۇشاقتاپ الاتىن. ٶزٸ وتىرسا جەلٸسكە شىداماي, بوستاقىم نەمە جەرگە توپ-توپ قۇلايدى. قازى جەپ, قارتا شايناعان اردا قازاققا قايدان تەڭ كەلسٸن?! ٶڭكەي شٶپ-شٶڭگە, – دەپ مۇرىنداپ سٶيلەر ەدٸ قايران ەر. – ايىزدى قاندىرىپ, اقىرىپ شابىڭدار! جاۋدىڭ جانى شىقسىن!
سەبەتپەن كەرمال كەپ, قىتايعا كەرگٸپ باققان بۇلا وسپان دا اقمىلتىق اجالدان قاشىپ قۇتىلمادى. قاپىسىن تاۋىپ تىندى. ەلەكەدەي جالانعان گوميندان قويسىن با, باسشىسىز قالعان بۇلاردى دا ويبايلاتىپ قۋىپ ۇستاپ, قۇلجانىڭ تٷرمەسٸنە قويداي توعىتتى. جالىنعا تىشقان قاقتاپ جەگەندەردٸڭ تفۋ دەسە تٷكٸرٸگٸ جەرگە تٷسەر ەمەس. جىبىرلاعان جەندٸك قۇرلى كٶرمەدٸ عوي سوندا. تاتار دەمٸ تاۋسىلماپتى. توزاقتىڭ وتىنان مەشەل بوپ تٶرت اياقتاپ ەڭبەكتەپ شىقتى.
اراعا جىل سالىپ كەنجە ۇلى دٷنيە ەسٸگٸن اشقان...
وسىلاي ەركٸم ٶز قۇلاعىنان ٶزٸ ٷركٸپ ەرٸ-سەرٸ كٷي كەشٸپ جٷرگەندە سەبەتتٸڭ مەيٸرٸ تٷسٸپ, شەكارا اشىلدى, «تۋعان توپىراعىن اڭساعاندارعا رۇقسات» دەگەن الاقىزبا حابار دٷڭك ەتە تٷسسٸن. ەرسٸلٸ-قارسىلى شابىس باستالدى. اۋىزدان-اۋىزعا جۇققان ەڭگٸمە سەت سايىن قۇبىلادى:
– سٷيٸنشٸ! شەكارا بٸر جىل اشىق تۇرادى دەيدٸ.
– جو-جوق, بار-جوعى بٸر اي كٶرٸنەدٸ.
– سەبەت جاعى ەيەل-ەركەگٸن بٶلەك-بٶلەك جاۋاپتاپ قابىلدايدى ەكەن.
– قىتاي ىشقىرلارىنداعى بيتكە دەيٸن ساناپ الىپ قالامىز دەپتٸ.
ەيتەۋٸر ەل دٷرلٸگۋلٸ.
بۇل ەبجٸل قيمىلداپ, ەسەماي مەن قوس ۇلىن التايدى جايلاعان قايىن جۇرتىنا اتتاندىردى. ولار دا جٷگٸن تەڭدەپ, ٶكشە كٶتەرٸپ وتىر دەپ ەسٸتكەن. ٶزٸ بوزتٶبەنٸڭ ەتەگٸندە قالعان ەكە-شەشە زيراتىنا تەۋ ەتٸپ, بٸردەن شەكارا قاقپاسىنا تارتپاق. قايىن جۇرتى مەن ەسەماي كەلگەنشە ۇلى كٶشتەن كەزەك الىپ, ەلگە ٶتۋدٸڭ جٶن-جورالعىسىن بٸلمەكشٸ.
بولاشاقتا قاي ٶڭٸرگە قونىستاناتىنىڭ سول ارادا ايتىلادى ەكەن, اعايىن-تۋىس تٸزٸمگە تۇتاس ٸلٸنبەسە تۇرىمتاي تۇسىنا شاشىراتىپ جٸبەرەدٸ-مىس دەگەن قاڭقۋ قۇلاقتى تەسٸپ بارادى.
ٶمٸرباي كەربەستٸنٸڭ قۇلاق تٷبٸن تەرلەتٸپ جەتكەندە ٷش كٷن قاتارىنان اشىق تۇرعان قاقپا جابىلىپ, قوس القا سالىنعالى جاتقان سەت ەدٸ. بٸرٸنٸڭ ەتەگٸن بٸرٸ باسىپ جانتالاسقان ەلدٸ بۇزىپ-جارىپ ٸلگەرٸ ۇمتىلدى.
– قايىن جۇرتىڭ كەشە ٶتكەن, كٶردٸك.
– نايمانداردىڭ جٸگٸ جازىلماي كەتتٸ.
– الباندارعا كەزەك بٷگٸن تيدٸ, – دەگەن ەلدەكٸمدەر الاق-جۇلاق ەتٸپ.
مۇنى ەستٸگەندە كٶڭٸلٸنە توقتىق كٸردٸ. ەر-توقىمىن الىپ, كەربەستٸنٸڭ كٷلتە جالىن سيپاپ قوشتاستى. اڭسارى بولعان اتا كٷلدٸككە قازتابان باستى...
ٶمٸرباي اش بٶرٸدەي تالاعان ويعا شىداماي ورنىنان تۇرىپ كەتكەن. تەمەكٸسٸن تۇتاتتى. جانىنداعى اقسارى جٷزٸنە ەجٸم ٷيٸر بولا باستاعان كەلٸنشەك تەتتٸ ۇيقىنىڭ قۇشاعىندا بٸرقالىپتى تىنىستايدى. ٶزەگٸن ٶرتەگەن اششى تٷتٸندٸ تالعاجاۋ ەتٸپ دەم باستى. سول مەڭ-زەڭ قالپى كٷلسالعىشتى الام دەگەندە قولىنا سەبيدٸڭ الاقانىنداي ماناعى ماگنيتوفون ٸلٸنە كەتكەنٸ. جاتا قاپ قايتادان كٶرپەسٸن بٷركەنگەن. ەلدەن ۋاقىتتا اق تيٸننٸڭ كٶزٸندەي تٷيمەلەرٸنە قول جٷگٸرتٸپ ەدٸ, و, قۇدٸرەت, باياعى ساعىم جىلداردىڭ اراسىندا اداسىپ قالعان ەسەمايى سٶيلەپ الا جٶنەلسٸن. داۋسى العاش كەلٸن بوپ تٷسكەندە سىبىزعىداي سىزىلىپ تۇراتىن.
شىمىلدىقتان يمەنە شىعىپ, كەلٸستٸ قاراتورى ٶڭٸنە قولاڭ شاشى جاراسىپ اتا-ەنەسٸنە شاي قۇياتىن. جٷزٸن تٶمەن سالىپ, بەت شۇقىرى ويىلىپ جىميعانىنىڭ ٶزٸ اينالاسىن نۇرعا بٶلەر ەدٸ. سول داۋىس قاتاڭ تارتىپ, قارلىعايىن دەپتٸ.
«الدىڭىزعا يٸلٸپ سەلەم ەتتٸم, ٶمەكە! بۇل ٶزٸڭٸزدٸڭ قۇداي قوسقان قوساعىڭىز ەسەماي عوي, – دەگەندە تۇلا بويى مىڭ ينە سۇققانداي شىمىرلاپ قويا بەرسٸن. اۋا جەتپەي, اتقاقتاپ جٷرەگٸ اۋزىنا تىعىلدى. زىر اينالعان ماگنيتوفون توقتار ەمەس. – بٸزدٸ ۇمىتقان جوقسىز با? تىم قۇرىسا سٶزٸم جەتسٸن دەپ بالالارعا ايتىپ, «سەلەم حات» جولداپ وتىرمىن. قايتەيٸن, پەشەنەدەگٸ جازۋ سولاي شىعار.
بٸز التايدان سابىلىپ جەتكەندە قاقپانى قايتا اشپاستاي عىپ جاۋىپتى. سٸز كەيٸنگە مويىن بۇرماي, كٶپپەن بٸرگە ٶتٸپ كەتٸپسٸز. سەزٸپ ەم, كەلگەنشە سول قاباعىم قويماي تارتىپ ەدٸ...»
ٶز-ٶزٸنەن جوعالىپ بوز مۇناردىڭ ٸشٸنە سٸڭٸپ بارا جاتىر ەكەن دەيدٸ. كٶز الدىندا عايىپتان بٸر نەزٸك سەۋلە ويانىپ, سول شەكارا باسىنداعى دٷبٸر قۇلاعىندا قايتادان تٸرٸلدٸ.
كەشە قالىڭ كٶشپەن بٸرگە ٶتتٸ دەگەن قايىن جۇرتى مەن كەلٸنشەگٸن, موينى قىلقيعان قوس قارعاسىن تابا الماي, تابانىنان تاۋسىلعان شاقتا:
– ٶمٸرباي جانى ۇياسىندا بولسا تەز جەتسٸن, – دەپتٸ قىتاي بەتتەگٸ شەكارا باستىعى.
سۋىت حاباردى ەستٸگەن كٶرشٸ-كٶلەم, اعايىننىڭ جاق جٷنٸ ٷرپيٸسٸپ كەتتٸ.
– بٸلٸپ ەم ارامىزدان وسىلاي بٸر شي شىعارىن.
– نەنٸ ايتىپ وتىرسىڭ? وتباسىن تٷگەندەپ بەرگەلٸ جاتقان شىعار.
– ەسەماي مەن تىشقانداي ەكٸ بالاعا بولا قاقپانى كەرٸ اشادى دەپ پە ەڭ?
– اتتاپ باسپا! «وسپان باتىردىڭ قاسىندا جٷرٸپ ٷكٸمەتكە قارۋ كەزەنگەن جان سەبەتكە ٶتپەسٸن!» دەگەن جارلىق شىعىپتى.
– «اڭداۋسىزدا ٶتكەنٸ بولسا الداپ شاقىرىپ الىپ, قۇلجانىڭ تٷرمەسٸنە كٶزٸن جىلتىراتىپ قاماڭدار, بەلەم!» دەپتٸ.
– ونى ايتاسىڭ, «قول-اياعىنا بٸردەي كٸسەن سالىپ, تٸلٸن كٶمەكەيدەن شورت كەسٸپ الىڭدار!» دەپتٸ.
– موينىڭا الما! بالا – بەلدە, قاتىن – جولدا.
– تۋعان جەرگە تۇياق ٸلٸكتٸردٸك پە دەگەندە الدىمىزدان ىلعي ماس شىقتى.
– اقشا مەن جٷنجٷن تاپ دەپ تەپسٸنگەن تۇزاق ٷزگەن الاياق قاپتاپ جٷر... ويى-باي, قايدا كەلگەنبٸز?! – دەسٸپ قاتىن-قالاش باجىلداستى.
سٶيتٸپ, از اقىلىنان اجىراپ تۇرعاندا سىمداي تارتىلعان بٸر ورىس وفيتسەرٸ مۇنى الدىنا سالىپ ايداي جٶنەلگەن...
«...كەشٸكپەي سەبەتتٸڭ بٸر سۇلۋىنا بۇعالىقتى سالىپتى دەپ ەسٸتتٸك. قوينى قۇتتى بولسا جارادى. بٸز پاقىر سول ٶتكەن دەۋرەننٸڭ ەستەلٸگٸن ەمٸپ قارتايدىق قوي. سٸز تٶسەك جاڭارتقان كەز شىعار, تاڭ الدى تٷس كٶردٸم. تٷسٸمدە, اللا-اۋ, اپپاق بوپ شىرايلانىپ كەتٸپسٸز. قاسىڭىزعا قالىڭدىعىڭىزدى الىپ, بٸزدەن اۋلاقتاۋ كەتٸپ, «قاراجورعا» بيٸن بيلەپ جاتىر ەكەنسٸز. ٶكسٸپ وياندىم... بٸرٸن ايتىپ بٸرٸنە كەتەم-اۋ, بٸر تون بەرٸپ جٸبەردٸم. قايبٸر دەنساۋلىق قالدى دەيسٸز, ٷستٸڭٸزگە كيٸپ جٷرگەيسٸز, ٶمەكە...»
جانىن شاباقتاعان لەبٸزدٸ توقتاتقىسى كەپ ەدٸ, ساۋساعى سەلكٸل قاعىپ, ماگنيتوفوننىڭ اق تيٸننٸڭ كٶزٸندەي تٷيمەسٸن تاۋىپ باسا الماي قويدى.
ەستٸگەن عوي. ەت باۋىرىن ەزٸپ جٷرٸپ اقىرى بٸر قىزىمەن بايدان شىققان وسى بازاركٷلدٸڭ قولىنا كٸرگەن. ٶزٸنەن بٸر مٷشەل كٸشٸ. قايتىپ ەتەگٸ قاناماي قويدى. كەلٸنشەگٸ اۋىلدىڭ دٷكەنٸن ۇستاپ, ٶزٸ پوشتا تاسىپ ەل ورتاسىنا جانتايدى عوي...
«...كٶكەيدەگٸ كٷيٸك-شەر ايتپاسىما قويار ەمەس, ٶمەكە. كەلە «كٷيەۋٸمنٸڭ سوڭىنان بٸزدٸ دە بوساتىڭىز» دەپ ارىزداندىم. نەكە سۋىن ٸشتٸك, قاتتاۋلى كۋە قاعاز قايدان بولسىن? شەكارا باستىعى يماندى جٸگٸت ەكەن, «ەگەر كٷيەۋٸڭٸز «يە, قىزداي قوسىلعان قوساعىم, راستايمىن» دەسە...»
ٷستٸ-باسى بەزگەك تيگەندەي قالشىلداپ تەمەكٸسٸن قايتا تۇتاتتى. كٶك تٷتٸن بۇرق ەتٸپ, كٶز الدىن بٸر مۇنار تۇمشالاپ تۇرىپ الدى.
يە, سىمداي تارتىلعان ورىس وفيتسەرٸ الدىنا سالىپ ايداپ ەكەلگەن. جاۋاپتاسۋ قىسقا بولدى.
– ەيەلٸڭٸزدٸڭ بارى راس پا? – دەدٸ دومالانعان قىتاي.
– جوق. قايداعى ەيەل? وسپان باتىردى دا عۇمىرى كٶرگەن ەمەسپٸن, – دەدٸ بۇل.
– بالالارىڭىز شە?
– ەشكٸمدٸ بٸلمەيمٸن. ٷكٸمەتكە قارسى سوعىسقانىم جوق, – دەدٸ تاعى دا قۇتى قاشىپ.
– جالعىز باستىسىز با?
– يە...
«...ٶمەكە-اۋ, «يە, سوڭىمدا ەسەماي مەن قوس ۇلىم قالدى, جٸبەرە كٶرٸڭٸز» دەسەڭٸز, بٸزدٸ شەكارادان ەنە-مٸنە ٶتكٸزگەلٸ تۇرعان. كٶرشٸ بٶلمەدە وتىرىپ بارلىق جاۋاپتاسۋدى ەسٸتتٸك. بٸزدەن تانىپ شىعىپ, قۇرباندىققا قيىپ كەتكەنٸڭٸز قالاي?! جٷرەگٸڭٸز جۇمساق ەدٸ عوي...»
ٶمٸرباي ەڭكٸلدەپ جىلاپ تٶسەككە قۇلادى. قۇلاپ جاتىپ كٶرپەنٸ بٷركەندٸ. ىستىق جاس تارام-تارام بوپ ەكٸ بەتٸن كٷيدٸردٸ. سەبيدٸڭ الاقانىنداي ماگنيتوفونداعى داۋىس بٸرەر جٶتكٸرٸنگەن, كٶز الدىنا ەسەماي كٶلبەڭدەپ كەلە قالسىن. كەلگەندە دە, ٸلكٸ بوساعا اتتاعانداعىداي كەلٸستٸ قاراتورى ٶڭٸنە قولاڭ شاشى جاراسىپ, بەتٸنٸڭ سٷت شۇقىرى ويىلىپ كەسە-كٶلدەنەڭ تۇرا قالدى. قاتاڭ تارتقان قارلىعىڭقى داۋسى جۇمسارىپ سىبىزعىداي سىزىلادى.
«...سودان بٸزدٸ شەكاراعا تيٸپ تۇرعان اۋىلعا قونىستاندىردى. قىستا مال باقتىق, جازدا شٶپ شاپتىق. ايازعا ٷسٸپ, اپتاپقا پٸسٸپ جٷرٸپ قوس ۇلىڭىزدى قاتارعا قوستىم, ٶمەكە. قاناتتىعا قاقتىرىپ, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرعان جوقپىن. ەرتەرەكتە كٶلسايدان بەل وراقپەن شٶپ شاۋىپ جٷرگەنٸمدە ەكٸ تەنتەك قىر باسىنا شىعىپ, ارعى بەتكە تەلمٸرەتٸن دە تۇراتىن. سەبەت جاقتان قىبىرلاعان قارا كٶرسە, «ەكەم كەلە جاتقان شىعار!» دەپ ۇشىپ كەتە جازدايتىن. مەن دە سولارعا سەنٸپ, ٶمەكەڭ بولسا, بەلكٸم, ەسٸنە تٷسەرمٸز دەپ ەن باستايتىنمىن. قىز-جٸگٸت بوپ اي استىندا اقسٷيەك ويناپ, التىباقان تەۋٸپ جٷرگەندە «بالاپان قازدى» ەۋەلەتٸپ شىرقاۋشى ەك قوي. ەسٸڭٸزدە مە?
بۇل ٶلكە – بٸزدٸڭ اۋىل جايلاعان جەر,
جەلٸگە اساۋ قۇلىن بايلاعان جەر-اي!
كٶزٸمە وت-جالىنداي كٶرٸنەسٸڭ,
قۇربىمەن التىباقان ويناعان جەر-اي!
ە-ەي, احاۋ, ساباز,
ۇشىردىم ۇياسىنان بالاپان قاز-اي!
قوس جەتٸمەكپەن قوسىلىپ شىرقىراعان سول داۋسىم قۇلاعىڭىزعا جەتپەدٸ مە, ٶمەكە?..»
ٷستٸندەگٸ تۇمشالاپ جاتقان كٶرپەنٸ لاقتىرىپ تاستاپ, داۋسى ەلەم-تاپىرىق بوپ باقىرىپ جٸبەردٸ:
– تٸرٸلەي كٶمدٸڭ عوي, ەسەماي! بالاپاندارىم مەنٸڭ!.. كەش سورلى ەكەڭدٸ! كەش!
جانىنداعى ەدەمٸ اقسارى جٷزٸنە ەجٸم ٷيٸر بولا باستاعان كەلٸنشەك ۇيقىسىراپ ٸرگەگە قاراي اۋناپ تٷستٸ.
– شاياق كەلگٸر!.. اتاۋكەرەڭدٸ ٸشكٸر! ٶڭمەڭدەۋٸن!..
قاراكٶلەڭكە شەگٸنە-شەگٸنە ٷيدٸڭ تٶرت بۇرىشىنا تىعىلىپ, تاڭ ەتەگٸ تٷرٸلٸپ قالىپتى.
راحىمجان وتارباەۆ. "قىتايدان جەتكەن سەلەمدەمە" (ەڭگٸمە)
